II SA/Po 728/23

Dnia 4 kwietnia 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 kwietnia 2024 roku sprawy ze skargi A. F. na decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławczego z dnia 3 października 2023 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Burmistrz K. (dalej Burmistrz) decyzją z dnia 18 sierpnia 2023 r. nr [...], działając na podstawie art. 104, 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 poz. 775 dalej k.p.a.) art. 20 w zw. z art. 3 pkt 11, art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 poz. 615 dalej u.ś.r.) odmówił A. F. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na osobę wymagającą opieki: K. F., ur. [...] 1946 r. Motywując decyzję organ wskazał, że w dniu 25 stycznia 2023 r. wpłynął do organu wniosek skarżącego o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad matką - Panią K. F.. Dnia 6 lutego 2023 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy, z którego wynika że skarżący mieszka z małżonką, dorosłym synem oraz matką. Jego matka jest osobą niepełnosprawną, porusza się na wózku inwalidzkim, wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu np. czynnościach higienicznych, podawaniu posiłków, ubieraniu, myciu, podawaniu lekarstw. Skarżący udziela matce niezbędnej pomocy, sam przebywa na rencie z tytułu częściowej niezdolności do pracy (schorzenie ortopedyczne). W dniu 20 lutego 2023 r. organ wydał (po raz pierwszy- dop. Sądu) decyzję odmawiającą ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nr [...] Od powyższej decyzji wpłynęło w dniu 1 marca 2023 roku odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją [...] z dnia 19 lipca 2023 roku uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Rozpatrując ponownie sprawę organ wskazał, że w dniu 1 sierpnia 2023 r. przeprowadzono ze skarżącym rozmowę, z której została sporządzona notatka służbowa. Zgodnie z wytycznymi SKO organ poinformował skarżącego o możliwości dokonania wyboru pomiędzy świadczeniem rentowym z ZUS-u, a świadczeniem pielęgnacyjnym. Skarżący został zobowiązany do pisemnego ustosunkowania się tj. złożenia stosownego oświadczenia. Do dnia wydania decyzji skarżący nie odpowiedział na wezwanie organu. Burmistrz stwierdził więc, że nawet mimo faktycznego sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, brak wyboru świadczenia przez A. F. przekłada się na konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Od powyższej decyzji skarżący reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika wniósł odwołanie, domagając się uchylenia decyzji organu I instancji i orzeczenia co do istoty sprawy lub ewentualnie przekazania sprawy organowi do ponownego rozpatrzenia. Skarżący zarzucił, że Burmistrz wydając decyzję naruszył art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stosując go mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt. SK 2/17. Zdaniem skarżącego fakt pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie stanowi w obecnym stanie prawnym negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 3 października 2023 r. nr [...] działając na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. 20181:, poz. 570), art. 107 § 1, art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 1, art. 2, art. 3, art. 17, art. 23 u.ś.r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Motywując rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że w sprawie nie było kwestionowane, iż skarżący sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Zwrócono uwagę, że skarżący pobiera rentę chorobową z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W treści odwołania pełnomocnik skarżącego wskazał, iż fakt pobierania przez pana A. F. renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie stanowi przesłanki uniemożliwiającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. SKO powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych stwierdziło, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. O ile więc renta jest prawem niezbywalnym, to uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w postaci posiadania prawa do renty. Zdaniem organu odwoławczego w przypadku zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, organ I instancji ma obowiązek uzyskać od wnioskodawcy oświadczenie o wyborze świadczenia, tj. czy zamierza nadal pobierać ww. rentę, czy też świadczenie pielęgnacyjnego zamiast renty- jeśli to świadczenie zostanie mu przyznane. Zwrócono uwagę, że w dniu 1 sierpnia 2023 r. organ I instancji przeprowadził ze skarżącym rozmowę, z której została sporządzona notatka służbowa. Poinformowano skarżącego o możliwości dokonania wyboru pomiędzy świadczeniem rentowym z ZUS-u a świadczeniem pielęgnacyjnym. Skarżący nie dokonał wyboru świadczenia i nie zrezygnował z renty. Oznacza to zdaniem Kolegium, że nie było podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wskazano, że skarżący zaskarża w całości decyzję SKO [...] z dnia 3 października 2023 r. nr [...], wnosi o jej uchylenie jak i poprzedzającej ją decyzji, a także zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący zarzucił organowi naruszenie art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez odmowne załatwienie wniosku skarżącego, z pominięciem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 października 2023 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję wydaną przez Burmistrza K. z dnia 18 sierpnia 2023 r., znak: [...], którą odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Z akt sprawy wynika, że skarżący sprawuje opiekę nad matką- K. F., która na mocy Orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Ś. z dnia 01 grudnia 2022 r. nr [...] została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Skarżący utrzymuje się z renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przyznanej do 31 października 2025 r. (zob. załączniki do wniosku - karty akt I instancji nienumerowane). Orzekające w sprawie organy stwierdziły, że aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad matką skarżący winien w pierwszej kolejności zrezygnować z renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zdaniem organów nie jest możliwe jednoczesne pobieranie obu świadczeń. Organy wskazały, że mimo wezwania skarżącego nie zrezygnował on z renty, co uzasadniało wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Odnosząc się do powyższego należy w pierwszej kolejności wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.(w brzmieniu w dacie wydawania zaskarżonej decyzji) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Kolegium wskazało, że umożliwiło skarżącej wybór pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a rentą, a wobec braku jego dokonania niemożliwe stało się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Należy wskazać, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 orzeczono w pkt I, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 i 2354 oraz z 2019 r. poz. 60, 303, 577, 730 i 752) w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zaś w pkt II orzeczono, że przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok ten opublikowany został w Dzienniku Ustaw w dniu 8 lipca 2019 r. (Dz.U.2019.1257) w związku z czym co najmniej od dnia 9 stycznia 2020 r., w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, norma prawna zakodowana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być odczytywana w ten sposób, że zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń, nie obejmuje sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Przypomnieć bowiem trzeba, iż zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, przy czym w myśl art. 190 ust. 3 Konstytucji skutkiem prawnym stwierdzenia niezgodności aktu normatywnego z konstytucją jest utrata mocy obowiązującej tego aktu. Z powszechnego charakteru wyroków Trybunału Konstytucyjnego, o którym mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji i utraty mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP) wynika, że możliwość rozstrzygnięcia sprawy z pominięciem derogowanego przepisu odnosi się zasadniczo do wszystkich spraw, w których niekonstytucyjny przepis był podstawą orzeczenia o prawach osób uprawnionych, bez względu na to, kto i w jakim trybie zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z odpowiednim żądaniem. Na gruncie stanu faktycznego kontrolowanej sprawy nie jest przy tym konieczne czynienie rozważań dotyczących kwestii obowiązywania spornej regulacji w okresie pomiędzy ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a upływem wskazanego w nim terminu odroczenia utraty mocy obowiązującej sprzecznej z Konstytucja regulacji. Wobec braku jakiegokolwiek innego przepisu szczególnego regulującego sytuację prawną osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, w zakresie przysługiwania im uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jak też przepisów uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sytuacji majątkowej osoby uprawnionej, względnie braku osiągania przez nią dochodów ze źródeł innych niż zatrudnienie lub inna praca zarobkowa bądź źródła wskazane w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., uznać należy, że osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust.1a u.ś.r. i w wysokości wynikającej z jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 3 tej samej ustawy. Zauważyć nadto należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, odroczył utratę mocy obowiązującej uznanego za niekonstytucyjny przepisu o 6 miesięcy uznając, że wydanie orzeczenia stwierdzającego niezgodność zaskarżonego przepisu z Konstytucją będzie skutkowało koniecznością poczynienia przez Skarb Państwa znacznych nakładów, które nie zostały ujęte w obowiązującej ustawie budżetowej. W związku z utratą mocy obowiązującej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. nieodzowna stanie się wypłata świadczenia pielęgnacyjnego osobom znajdującym się w tożsamej sytuacji, jak skarżący w niniejszej sprawie. To zaś wymaga dokładnego oszacowania środków, które muszą być dodatkowo przeznaczone na wypłatę świadczeń pielęgnacyjnych osobom uprawnionym, a następnie ujęcie ich w ustawie budżetowej. Pomimo upływu wskazanego wyżej terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, prawodawca nie wprowadził w ustawie o świadczeniach rodzinnych jakichkolwiek regulacji ograniczających wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, czy też możliwość jego uzyskania, dla sprawujących opiekę osób mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Podsumowując tę część rozważań stwierdzić należy, iż w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, norma prawna zakodowana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być odczytywana w ten sposób, że zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń, nie obejmuje sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Sąd rozpoznający niniejszą skargę wyraża stanowisko, że osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u.ś.r. i w wysokości wynikającej z jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 3 tej samej ustawy (tak wyrok NSA z 11 sierpnia 2022 r., sygn. I OSK 2052/21 oraz wyroki WSA w Poznaniu z dnia 28 kwietnia 2021 r., sygn. II SA/Po 758/20, z 16 grudnia 2021 r., sygn. II SA/Po 730/21 – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query, dalej CBOSA). W ocenie Sądu w składzie orzekającym, z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, jedynie eliminującego treść normy prawnej uznanej przez Trybunał za sprzeczną z regulacjami rangi konstytucyjnej, nie można wyprowadzić wniosku, by w następstwie tego wyroku doszło do ustanowienia uprawnienia do prawa wyboru korzystniejszego świadczenia pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a rentą z tytułu częściowej niezdolności do pracy, czy też do ustanowienia obowiązku dokonywania takiego wyboru. Wbrew stanowisku organów A. F. nie musiał występować do ZUS z wnioskiem o zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Jak wynika z powyższych rozważań Sądu, skarżący mógł ubiegać się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jednocześnie pobierając rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wypłata dwóch świadczeń naraz jawić się może jako pewne uprzywilejowanie. Zwrócić należy uwagę, że zdarzyć się może sytuacja, w której opiekun osoby niepełnosprawnej rezygnując z zatrudnienia nadal uzyskuje dochody z innych źródeł (np. z najmu mieszkania, papierów wartościowych itp.). Uprzywilejowanie to nie ma więc charakteru rażącego, a co więcej, do takiego uprzywilejowania pośrednio doprowadził Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku o sygn. SK 2/17, stwierdzając, że utraciła moc regulacja czyniąca prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (opiekuna) negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uprawniony do takiej renty ma po prostu prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Za taki stan rzeczy ponosi odpowiedzialność prawodawca. Po wyroku SK 2/17 nie uczyniono bowiem nic – co już podkreślono wyżej – aby wprowadzić ustawowe rozwiązania regulujące specyficzny status opiekunów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego posiadających jednocześnie rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Należy więc przyjąć, że na chwilę obecną uprawnienia takich osób są takie, jak to wprost wynika z zestawienia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. z sentencją wyroku SK 2/17. Wobec powyższego Sąd uznał, że skarżący mógł wystąpić o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką i nie musiał rezygnować z renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Jednocześnie Sąd wskazuje, że powyższe nie przesądza jeszcze o tym, że świadczenie pielęgnacyjne skarżącemu przysługuje. O ile sama okoliczność uzyskiwania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie stanowi w ocenie Sądu przeszkody w uzyskaniu wnioskowanego świadczenia, rolą organu będzie ustalenie, czy w przypadku skarżącego spełniona jest przesłanka rezygnacji/ niepodejmowania zatrudnienia. W aktach sprawy brak jest bowiem informacji na temat historii zatrudnienia skarżącego, za okres poprzedzający, jak i ewentualnie w trakcie uzyskiwania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Jest to o tyle istotne, że organ nie jest zwolniony z badania związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją/ niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Akta sprawy wymagają więc uzupełnienia o powyższe informacje przed wydaniem decyzji w sprawie. Reasumując Sąd stwierdził, że w sprawie zaistniała konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji jako wydanych z naruszeniem art. 17 ust. 1 w zw. z ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze ponownie rozpoznania odwołanie skarżącego stosując się do wskazań zawartych w niniejszym uzasadnieniu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a) i c w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r. poz. 1634) uchylił zaskarżoną decyzję SKO w Poznaniu- pkt I sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł w pkt 2 sentencji wyroku, na podstawie art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a., uwzględniając wysokość wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika Skarżącej (480 zł) ustalonego na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964). Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym przez trzech sędziów z uwagi na wniosek w tym zakresie złożony w treści skargi, a organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy (art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.).