II SA/Gl 1875/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie, Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędzia WSA Renata Siudyka, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi G. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 lipca 2023 r. nr 010070/680/10223824/2022 w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 24 stycznia 2023 r., znak [...]. Decyzją z dnia 24 stycznia 2023 r. nr 010070/680/10223824/2022 Zakład Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin odmówił przyznania G. S. prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko będące pod opieką strony. W uzasadnieniu wskazał, że strona nie należy do osób do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z tym przepisem, prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka. Podniosła, że opiekuje się małoletnim od 2020 r. W sierpniu 2022 r. złożyła dwa wnioski do sądu, jeden o powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej oraz drugi o ustanowienie jej wraz z mężem rodziną zastępczą. W styczniu 2023 r. została ustanowiona wraz z mężem rodziną zastępczą. Zaskarżoną obecnie decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchylił rozstrzygnięcie organu I instancji i przyznał stronie świadczenie wychowawcze na okres od 1 stycznia 2023 r. do 31 maja 2023 r. w wysokości 500 zł miesięcznie. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 5 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci świadczenie wychowawcze przysługuje rodzinie zastępcze], osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalne] placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Prawo do świadczenia wychowawczego ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, do końca okresu, o którym mowa w ust. 1, nie wcześniej niż od dnia odpowiednio urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką, przysposobienia dziecka lub faktycznego umieszczenia dziecka w domu pomocy społecznej albo w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym. Z przedłożonego przez stronę zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie z 21 lutego 2023 r. wynika, że dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej od dnia 30 stycznia 2023 r. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sadu złożyła jej adresatka. Domagając się zmiany decyzji organu II instancji (poprzez przyznanie świadczenia na okres od dnia 1 października 2022 r. do dnia 31 maja 2023 r.) i zobowiązania ZUS do przedłożenia akt sprawy zarzuciła Prezesowi ZUS - obrazę przepisów materialnych art. 4 pkt. 5 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że opieka nad dzieckiem na podstawie postanowienia o zabezpieczeniu nie stanowi podstawy do udzielania się o świadczenie wychowawcze, - obrazę przepisów procesowych art. 7, 7a, 8, 81a k.p.a. w zakresie naruszenia fundamentalnych zasad postępowania administracyjnego i wydania rozstrzygnięcia wadliwego sprzecznego z słusznym interesem strony i małoletniego. W uzasadnieniu wskazano, że małoletni (wnuk skarżącej) jest dzieckiem niepełnoprawnym, faktyczną opiekę nad nim strona sprawuje o wiele dłużej niż we wniosku o przyznanie świadczenia. Istotnym jest, że jego matce świadczenie wychowawcze na dziecko cofnięto prawo do świadczenia i nakazano zwrócenie za okres listopad i grudzień 2022 r. W okresie tym zatem na dziecko nikt nie pobierał świadczenia. "Taka sytuacja, że pomimo sprawowania opieki nad wnukiem potwierdzonej postanowieniem o udzieleniu zabezpieczenia w mojej ocenie jest niesprawiedliwa społecznie i krzywdząca dla dziecka, a także nie zgodna z intencjami ustawodawcy poprawy poziomu życia dzieci". Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2022 r., poz. 2492) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Na początku Sąd zwraca uwagę, iż uzasadnienia rozstrzygnięć organów obu instancji nie spełniają wymogów przewidzianych w art. 107 § 3 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem "uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa". W oparciu o sporządzone w sprawie uzasadnienia nie sposób ustalić stanu faktycznego sprawy. Już ta okoliczność uzasadnia uchylenie rozstrzygnięć organów obu instancji. Stosownie do treści art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 421) celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W myśl art. 4 ust. 2 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2022 r. poz. 447, 1700 i 2140). Wykładnia językowa art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy, wprowadzając ograniczenie w dostępności do świadczenia wychowawczego dla osób, którym sąd powszechny w drodze orzeczenia powierzył wykonywanie bieżącej pieczy nad dzieckiem, narusza przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka, a więc regulacje wyższego rzędu. Do takiego rezultatu nie prowadzą natomiast wyniki wykładni funkcjonalnej pozwalające urzeczywistnić normy i wartości eksponowane w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka. Wspomniany art. 2 pkt 10 ustawy definiuje opiekuna faktycznego dziecka jako osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do tych, które faktycznie opiekują się dzieckiem, ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. Wykładnia językowa art. 4 ust. 2 pkt 5 w związku z art. 2 pkt 10 ustawy - w zakresie, w jakim wyznacza kryteria podmiotowe przyznania świadczenia wychowawczego, które nie pozwalają osiągnąć celów postawionych w regulacjach konstytucyjnych i konwencyjnych - nie daje zadowalających wyników. Co więcej, wykładnia ta narusza również przepisy art. 2 oraz art. 32 ust. 2 Konstytucji, statuujące zasadę państwa prawa, zasadę równości i zakaz dyskryminacji. Pominięcie wśród osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego osób sprawujących bieżącą pieczę nad dzieckiem na mocy aktu stosowania prawa wydanego przez organy państwa, pozostaje w sprzeczności z celem tej ustawy i celem samego świadczenia wychowawczego, którym jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Stąd też, wprowadzając odstępstwo od zasady równości ustawodawca nie może ograniczyć się tylko do jasnego, w sensie językowym, sformułowania kryterium, ale przede wszystkim zastosowane kryterium winno pozostawać w bezpośrednim związku z celem przyjętej regulacji. Powyższą konkluzję potwierdza art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 kwietnia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), stanowiący, iż dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji). Państwa, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań (art. 27 ust. 3 Konwencji). Przepisy te, jako pochodzące z ratyfikowanej i należycie ogłoszonej umowy międzynarodowej, stanowią część krajowego porządku prawnego i są bezpośrednio stosowane, co wynika z art. 91 ust. 1 Konstytucji. Mając powyższe na uwadze uznać należało, że pozbawienie skarżącej, której legalnie powierzono bezpośrednią bieżącą pieczę nad małoletnim i która ją faktycznie sprawuje, dostępności do świadczenia wychowawczego i tym samym odmowa przyznania jej wnioskowanego świadczenia w oparciu o literalną wykładnię art. 4 ust. 2 pkt 5 w zw. z art. 2 ust. 10 ustawy, nie uwzględnia istoty świadczenia wychowawczego oraz praw wynikających z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka. Wobec powyższego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku. W toku ponownego rozpoznania sprawy organ będzie zobowiązany do uwzględnienia oceny prawnej oraz wskazań wyrażonych w niniejszej sprawie (art. 153 p.p.s.a.).