II SA/Gd 213/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski (spr.) Sędzia NSA Joanna Zdzienicka - Wiśniewska Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2024 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 16 stycznia 2024 r., SKO.421.31.2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. J.P. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Wnioskiem z dnia 9 sierpnia 2023 r. J.P. zwróciła się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, M.P.. Z akt sprawy wynika, że M.P. (ur. 3 października 1955 r.) jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 20 lipca 2023 r. wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Słupsku. Symbol przyczyny niepełnosprawności to 07-S. Nie da się ustalić daty, od której istnieje niepełnosprawność, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 6 czerwca 2023 r. Orzeczenie wydano do dnia 30 września 2025 r. Niepełnosprawny wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, a także korzystania z systemu środowiskowego wsparcia samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług specjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. Na podstawie ustaleń przeprowadzonych przez pracownika socjalnego w trakcie wywiadu środowiskowego oraz na podstawie złożonych przez wnioskodawczynię oświadczeń ustalono, że M.P. choruje na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, przerost prostaty, przebył dwa zawały serca, nowotwór płuc. Obecnie jest w trakcie leczenia chemioterapią. Jest cewnikowany. Porusza się w niewielkim zakresie, przy wsparciu żony. Z uwagi na zastosowaną terapię jest osłabiony, skarży się na zawroty głowy. Wymaga pomocy przy ubieraniu się i rozbieraniu, kąpieli, przygotowywaniu i podawaniu posiłków oraz leków. W ocenie pracownika socjalnego, w związku z licznymi chorobami oraz wiekiem, M.P. wymaga pomocy osób drugich. Niepełnosprawny prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną. Pobiera emeryturę. Małżonkowie mają trzech dorosłych synów, wszyscy mają swoje rodziny, nie mają możliwości sprawowania opieki nad ojcem. Dwóch synów zamieszkuje w Anglii, jeden mieszka w Słupsku, rodziców odwiedza sporadycznie. Ustalono, że wnioskodawczyni - na dzień składania wniosku - pobiera emeryturę. Strona wyjaśniła, że z chwilą przyznania jej wnioskowanego świadczenia zrezygnuje z pobierania świadczenia emerytalnego. Z uwagi na fakt, że oboje małżonkowie są emerytami, rezygnacja z jednego świadczenia spowoduje, że nie będą w stanie zaspokoić wszystkich potrzeb. Decyzją z dnia 29 sierpnia 2023 r. Prezydent Miasta Słupska odmówił przyznania żądanego świadczenia, uznając że wniosek nie mógł być uwzględniony z uwagi na fakt pobierania przez wnioskodawczynię emerytury. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 19 października 2023 r. uchyliło zaskarżone rozstrzygnięcie przekazując sprawę do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Ponownie rozpoznając sprawę Prezydent Miasta Słupska, decyzją z dnia 4 grudnia 2023 r. odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390; dalej jako "u.ś.r.") albowiem nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności. Decyzją z dnia 16 stycznia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku, po rozpoznaniu odwołania, uchyliło w całości decyzję organu I instancji i przyznało wnioskodawczyni świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem w kwocie 2.458 zł miesięcznie od dnia 1 grudnia 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. oraz w kwocie 674,80 zł jednorazowo za okres od 1 stycznia 2024 r. do 7 stycznia 2024 r. W ocenie Kolegium organ I instancji niezasadnie odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazując na przepis art. 17 ust.1b ustawy, bez uwzględnienia treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/14. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy, wskazując na treść art. 17 ust. 5 u.ś.r. podniósł, że decyzją z dnia 7 listopada 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wstrzymał wnioskodawczyni wypłatę emerytury od 1 grudnia 2023 r., tj. od najbliższego terminu płatności. Z akt sprawy jednocześnie wynika, że wnioskodawczyni nie jest uprawniona do pobierania innych świadczeń wykluczających przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego na męża. W trakcie postępowania odwoławczego M.P. zmarł (7 stycznia 2024 r.). Przywołując treść obwieszczenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 1 listopada 2022 r. w sprawie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2023 (M.P. z 2022 r. poz. 1070) oraz obwieszczenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 13 listopada 2023 r. w sprawie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2024 (M.P. z 2023 r. poz. 1224), a także na treść art. 24 u.ś.r. Kolegium wyjaśniło, że w niniejszej sprawie przedmiotowe świadczenie przysługuje wnioskodawczyni od dnia 1 grudnia 2023 r. do dnia 7 stycznia 2024 r. (to jest dnia śmierci M.P.). W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o jej zmianę i przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego do końca lutego 2024 r. Jako podstawę żądania wskazała na przepis art. 17 ust. 4a u.ś.r. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W ocenie organu w niniejszej sprawie nie ma zastosowania dodany z dniem 1 stycznia 2024 r. przepis art. 17 ust. 4a u.ś.r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa, a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi. Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, z uwagi na wniosek organu administracji o rozpatrzenie sprawy w tym trybie i brak żądania strony skarżącej przeprowadzenia rozprawy. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd stwierdził, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.; dalej jako: "u.ś.r.") w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. Z dniem 1 stycznia 2024 r. - na mocy art. 43 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429 ze zm.; dalej jako: "u.ś.w.") znowelizowano ustawę o świadczeniach rodzinnych, m. in. przez dodanie przepisu art. 17 ust. 4a, zgodnie z którym w przypadku śmierci osoby wymagającej opieki, osoba sprawująca opiekę zachowuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił zgon osoby wymagającej opieki. Analiza powyższego uregulowania prowadzi do jednoznacznego wniosku, że ustawodawca w obecnym stanie prawnym przewidział, że w przypadku śmierci osoby wymagającej opieki świadczenie przysługuje za miesiąc, w którym doszło do zgonu oraz kolejny miesiąc kalendarzowy. W niniejszej sprawie skarżąca domaga się przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, zmarłym dniu 7 stycznia 2024 r. do końca lutego 2024 r. tj. z uwzględnieniem regulacji wynikającej z dodanego, od dnia 1 stycznia 2024 r., art. 17 ust. 4a u.ś.r. W przedmiotowej sprawie kluczową kwestią jest to, że w trakcie postępowania administracyjnego doszło do zmiany przepisów prawa. W takiej sytuacji ocena stanu prawnego, który powinien mieć zastosowanie w sprawie wymaga uwzględnienia przepisów przejściowych. W u.ś.w. przepisy przejściowe zamieszczone zostały w art. 63. Zgodnie z art. 63 ust. 1 tej ustawy, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Z przywołanego przepisu wynika zatem, że art. 17 ust. 4a u.ś.r., jako przepis który wszedł w życie w dniu 1 stycznia 2024 r., nie może być zastosowany w sprawie. Niemniej jednak, w ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, uwadze nie może umknąć także przepis art. 63 ust. 12 u.ś.w., zgodnie z którym w przypadku śmierci osoby wymagającej opieki, osoba pobierająca na podstawie ust. 1-4 świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, zachowuje, do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił zgon osoby wymagającej opieki, prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego albo do zasiłku dla opiekuna, chyba że zgon osoby wymagającej opieki nastąpił przed dniem 1 stycznia 2024 r. Z uwagi na przedmiot postępowania, jakim jest ocena zgodności z prawem decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, dalsze rozważania zostaną ograniczone do tego świadczenia. Przywołany przepis stanowi wyjątek od reguły określonej w art. 63 ust. 1 u.ś.w. nakazującej stosować w sprawach o świadczenia pielęgnacyjne przepisy dotychczasowe. Wprowadza on bowiem przedłużenie terminu przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku śmierci podopiecznego o termin odpowiadający terminowi wskazanemu w art. 17 ust. 4a u.ś.r., o ile zgon nastąpił po dniu 1 stycznia 2024 r. Wynika z niego bowiem, że w stosunku do opiekunów, którzy pobierali to świadczenie przed wejściem w życie nowelizacji u.ś.r. ustawodawca wprowadził nową regułę pozwalającą zachować im prawo do świadczenia, nawet po śmierci osoby wymagającej opieki. Celem powyższego jest wsparcie opiekunów osób niepełnosprawnych zapewniając im "osłonową" wypłatę świadczenia do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił zgon osoby wymagającej opieki. W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości, że celem regulacji zawartej w art. 63 ust. 12 u.ś.w. było także zrównanie sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych pobierających przyznane już świadczenia przed wejściem w życie nowelizacji u.ś.r. z sytuacją prawną opiekunów osób niepełnosprawnych, którzy świadczenie uzyskują na podstawie decyzji wydawanych w postępowaniach wszczętych na podstawie nowych przepisów. Wskazuje na to wyraźnie wykładnia końcowej części art. 63 ust. 12 u.ś.w. zawierająca ograniczenie zastosowania tego przepisu w zależności od momentu śmierci podopiecznego. W przypadku śmierci osoby wymagającej opieki, osoba pobierająca świadczenie pielęgnacyjne zachowuje prawo do niego do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił zgon osoby wymagającej opieki, chyba że zgon tej osoby nastąpił przed dniem 1 stycznia 2024 r. Wnioskując a contrario, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostaje zachowane w "przedłużonym" terminie w przypadku, gdy zgon podopiecznego nastąpił po dniu 1 stycznia 2024 r. Tym samym, wszystkim opiekunom osób niepełnosprawnych przysługuje, w przypadku śmierci podopiecznego po dniu 1 stycznia 2024 r., świadczenie pielęgnacyjne z "przedłużonym" terminem, niezależnie od tego czy uzyskały je na podstawie decyzji wydanej na podstawie przepisów dotychczasowych (tj. obowiązujących przed dniem 31 grudnia 2023 r.) czy też na podstawie przepisów znowelizowanych (tj. z uwzględnieniem art. 17 ust. 4a u.ś.r.). W ten sposób ustawodawca, zgodnie z wynikającą z art. 32 Konstytucji RP zasadą równości podmiotów wobec prawa, w taki sam sposób potraktował opiekunów osób niepełnosprawnych w przypadku śmierci podopiecznego, niezależnie od momentu przyznania świadczenia. Powyższe rozważania uzupełnić należy o kwestię interpretacji zwrotu "osoba pobierająca na podstawie ust. 1 – 4 świadczenie pielęgnacyjne". Wykładnia językowa (literalna) tego sformułowania skłania do przyjęcia, że w tym przepisie chodzi o osoby którym przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne na podstawie decyzji właściwego organu wydanej przed dniem 31 grudnia 2023 r. i świadczenie to "pobierały" tzn. było już wypłacane. Takie wąskie rozumienie analizowanego przepisu jest jednak nieuzasadnione albowiem pozostawia poza zakresem jego zastosowania osoby, które (tak jak skarżąca) złożyły wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ale postępowanie w ich sprawie nie zostało zakończone decyzją ostateczną przed 31 grudnia 2023 r. Do postępowania w takich sprawach należy stosować przepisy dotychczasowe (art. 63 ust. 1 u.ś.r.) pozbawione regulacji o przedłużonym terminie przyznania świadczenia, a jednocześnie nie obejmuje ich literalnie rozumiany art. 63 ust.12 u.ś.w. W ocenie Sądu w składzie rozpoznającym sprawę, wykładania prokonstytucyjna, uwzględniająca zasadę równości podmiotów wobec prawa oraz wskazany wyżej cel jaki przyświecał ustawodawcy nowelizującemu kwestię przyznawania świadczeń nakazując przyjąć, że za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne w rozumieniu art. 63 ust. 12 u.ś.w. uznać należy także osobę, która wystąpiła z wnioskiem o przyznanie tego świadczenia, spełniała przesłanki jego przyznania, ale postępowanie w jej sprawie nie zostało zakończone decyzją o jego przyznaniu wydaną (ściślej – doręczoną) przed dniem 31 grudnia 2023 r. Przyjęcie odmiennej wykładni naruszałoby zasadę równości zawartą w art. 32 Konstytucji RP oraz cel nowelizacji u.ś.r. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, działając na podstawie art. 145 § 1 lit. a p.p.s.a. uwzględnił skargę i uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 16 stycznia 2024 r. W ponownym postępowaniu organ odwoławczy uwzględni przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu wykładnię przepisu prawa materialnego (art. 63 ust. 12 u.ś.r.) dotyczącą końcowego terminu przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku śmierci podopiecznego po dniu 1 stycznia 2024 r.