II SA/Gl 254/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Protokolant specjalista Magdalena Pochopin, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi J. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 stycznia 2024 r. nr 010070/680/5259456/2023 w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 9 października 2023r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia 9 października 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej: "ZUS"), w postępowaniu nr [...](znak: [...]), działając na podstawie art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 421 – dalej u.p.p.), orzekając wobec J. Z. (dalej: strona, skarżący), uchyliło prawo do świadczenia wychowawczego przyznanego na dziecko K. Z. w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Uznano jednocześnie, że wypłacone dotąd świadczenie wychowawcze stanowi świadczenie nienależnie pobrane. W decyzji wskazano, że na mocy rozstrzygnięcia sądowego miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania matki. Zatem wypłacone świadczenie wychowawcze stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ust. 2 u.p.p. Strona wniosła odwołanie do Prezesa ZUS, w którym nie zgadzała się z rozstrzygnięciem. Podano m. in., że w wyniku mediacji pozasądowej ustalono miejsce zamieszkania dziecka przy ojcu. Od 1 czerwca 2023 r. syn faktycznie z nim przebywał. W dniu 16 stycznia 2024 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 §1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej - k.p.a.), w postępowaniu jw., po rozpatrzeniu odwołania, orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu podano m. in., że zgodnie z rozstrzygnięciem sądowym dziecko miało miejsce zamieszkania przy matce. Należy zatem przyjąć, że to ona sprawowała faktyczną opiekę. W świetle z art. 22 u.p.p. świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Przedłożone porozumienie rodzicielskie nie zostało zaakceptowane przez sąd. Strona poprzez pełnomocnika złożyła skargę na decyzję Prezesa ZUS. Wniesiono o jej uchylenie i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Zarzucono naruszenie: 1. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to: a) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności poprzez brak ustalenia okoliczności przemawiających za tym, że skarżący spełnia kryteria dla otrzymania świadczenia wychowawczego; b) art. 7, 77 §1 i 80 k.p.a., poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego oraz jego dowolną ocenę, poprzez: I. nieuwzględnienie faktu, że syn skarżącego z nim zamieszkiwał; II. nieuwzględnienie porozumienia pomiędzy rodzicami dziecka w przedmiocie ustalenia miejsca jego zamieszkania; co skutkowało uznaniem, że Skarżący nie spełnia kryteriów dla otrzymania świadczenia wychowawczego w rozumieniu przepisów. 2. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to: a) art. 4 ust. 2 u.p.p., poprzez jego niezastosowanie i wydanie decyzji odmawiającej skarżącemu uprawnienia do pobierania świadczenia wychowawczego, pomimo spełnienia przez niego przesłanek do jego otrzymania; b) art. 15 ust. 1 u.p.p., poprzez jego niezastosowanie i niepodjęcie żadnych działań mających na celu usunięcie wątpliwości, który z rodziców składających wniosek o świadczenie faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem i dziecko utrzymuje; c) art. 22 u.p.p., poprzez jego niezastosowanie i niepodjęcie żadnych działań zmierzających do ustalenia, który z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad małoletnim synem, z którym z rodziców dziecko mieszka, który z rodziców dziecko utrzymuje i niezwrócenie się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania matki i ojca małoletniego dziecka. Wniesiono jednocześnie o przesłuchanie skarżącego i jego syna. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 roku, poz. 1634 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona. Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję (art. 13a ust. 4 u.p.p.). Organy skupiły się wyłącznie na treści rozstrzygnięcia sądu powszechnego oraz na ustaleniu, czy skarżącemu przysługiwało ww. prawo, pomijając całkowicie podstawowy cel ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Jest nim zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.). W ocenie Sądu przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu, w szczególności art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p., nie można interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów niedających się pogodzić z ratio legis ustawy. W szczególności, skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to należy wziąć pod uwagę czy świadczenie zostało spożytkowane w taki właśnie sposób. Trzeba bowiem pamiętać, że świadczenie wychowawcze służyć ma dziecku i do niego jest w rzeczywistości skierowane. Rodzic jest jedynie podmiotem, któremu z formalnego punktu widzenia przysługuje prawo do pobrania świadczenia wychowawczego i które powinien spożytkować na potrzeby dziecka (np. wyrok WSA we Wrocławiu z 7 czerwca 2023 r., IV SA/Wr 10/23). W ocenie Sądu zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji okazały się zatem wadliwe. Zgromadzony materiał dowodowy nie uprawniał organu do niejako automatycznego uznania świadczenia jw. za nienależnie pobrane, z pominięciem oceny czy środki przyznane i wypłacone na podstawie przyznanego uprzednio prawa do świadczenia wychowawczego, zostały wykorzystane zgodnie z celem, jaki został przez ustawodawcę określony dla tego rodzaju świadczeń. Tylko poczynienie takich ustaleń uprawnia do oceny, czy było ono nienależnie pobrane w rozumieniu przepisu art. 25 ust. 2 ww. ustawy. W sytuacji ustalenia przez organ przeznaczenia środków pochodzących ze świadczenia wychowawczego na "pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka" (art. 4 ust. 1 u.p.p.), uzasadnione stałoby się ustalenie, że w sprawie nie zaistniała podstawa do uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Idąc tokiem rozumowania organu w tej sytuacji także matce nie przysługiwałoby ww. świadczenie za wskazany okres, skoro dziecko faktycznie miało wtedy mieszkać z ojcem. Prezes ZUS bowiem pisze o przesłance "faktycznej opieki" nad dzieckiem. Tym samym dziecko nie stałoby się beneficjentem ww. formy wsparcia. Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., przy odstąpieniu od dalej idącej kontroli prawidłowości zastosowania w niniejszej sprawie prawa materialnego, do której zmierzają niektóre zarzuty skargi. Stan faktyczny nie został bowiem prawidłowo ustalony, a kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero po ustaleniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, w odniesieniu do którego mają znaleźć zastosowanie normy prawa materialnego w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu. Zatem kontrola przestrzegania przez organy administracyjne norm prawa materialnego może być przeprowadzona dopiero w ostatniej kolejności (zob. wyrok NSA z 10 lutego 1981 r., sygn. SA 910/80, ONSA 1981, nr 1, poz. 7; T. Woś [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 757 – 757). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne. W przedmiocie zwrotu kosztów postępowania, obejmujących koszty zastępstwa procesowego (480 zł), Sąd rozstrzygał w oparciu o przepisy art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.