II SA/Gl 687/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 września 2024 r. sprawy ze skargi D. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 kwietnia 2024 r. nr 010070/680/1732352/2022 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia 30 sierpnia 2023 r., 2. umarza postępowanie administracyjne. Pismem nadanym dnia 26 kwietnia 2024 r. D. O. (dalej: Strona, Skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 kwietnia 2024 r. znak 010070/680/1732352/2022 utrzymującą w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 sierpnia 2023 r. w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym. Decyzją z dnia 19 marca 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał Stronie świadczenie wychowawcze na dziecko – F. O., na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w wysokości 500 zł miesięcznie. Następnie decyzją z dnia 30 sierpnia 2023 r. znak 010070/680/1732352/2022 Zakład Ubezpieczeń Społecznych zmienił wysokość przyznanego świadczenia na wyżej wskazany okres na kwotę 250 zł miesięcznie oraz uznał wypłacone za ten okres świadczenia w wyższej wysokości za świadczenia nienależnie pobrane, zobowiązując Stronę do ich zwrotu. W uzasadnieniu wskazał, że na podstawie orzeczenia Sądu Okręgowego w K. z dnia 21 stycznia 2021 r., sygn. akt [...], dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną rodziców. Wyjaśnił, iż zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie: tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 421), w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości 250 zł, tj. połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Decyzja została doręczona w dniu 30 sierpnia 2023 r. W odwołaniu od powyższej decyzji (wniesionym w ustawowym terminie) Strona wskazała, że władza rodzicielska nad dzieckiem została powierzona obojgu rodzicom, jednakże w dniu 20 października 2020 r. została zawarta ugoda mediacyjna, zgodnie z którą świadczenie wychowawcze na dziecko miała pobierać w całości matka dziecka. Zaznaczyła, że dopiero po wydaniu decyzji została poinformowana, że ugoda mediacyjna nie została zatwierdzona przez Sąd, w związku z czym nie ma mocy prawnej wyroku. Zdaniem Strony nie powinna ponosić z tego powodu negatywnych konsekwencji. Dodatkowo podniosła, że świadczenie zostało w całości spożytkowane zgodnie z przeznaczeniem, zaś ojciec dziecka nie rościł sobie prawa do jego pobierania. Zaskarżoną obecnie decyzją z dnia 3 kwietnia 2024 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W ślad za organem pierwszej instancji podkreślił, że ze zgromadzonej w sprawie dokumentacji wynika, że w dniu ustalania prawa do świadczenia wychowawczego, dziecko zgodnie z orzeczeniem Sądu pozostawało pod opieką naprzemienną rodziców i w związku z tym świadczenie wychowawcze przysługuje w wysokości połowy kwoty tego świadczenia, tj. 250 zł. Wskazał, iż przy rozpatrywaniu wniosku o świadczenie organ zobowiązany był uwzględnić treść ww. wyroku Sądu. Zwrócił również uwagę, że Strona do wniosku z dnia 9 lutego 2022 r. nie załączyła istotnych dokumentów mających wpływ na przyznane świadczenie, w tym wyroku sądowego. W związku z tym, wniosek został rozpatrzony na podstawie zawartych w nim informacji oraz danych z rejestrów centralnych. Z tej przyczyny wypłacona połowa świadczenia wychowawczego za ww. okres jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Decyzja została doręczona w dniu 5 kwietnia 2024 r. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, względem decyzji organu odwoławczego, Skarżąca sformułowała zarzuty naruszenia: - art. 7, art. 7a, art. 8, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80, art. 81a § 1 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: tekst jedn. Dz. U. 2024 r., poz. 572, dalej: k.p.a.), poprzez przeprowadzenie w sposób nierzetelny oceny dowodów i nieprawidłowe uznanie, iż za sporny okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Skarżącej przysługiwała jedynie połowa świadczenia wychowawczego, a wypłacona (druga) połowa świadczenia za ww. okres stanowi nienależnie pobrane świadczenie, - art. 5 ust. 2a oraz art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że za ww. okres przysługuje Skarżącej jedynie połowa świadczenia, a druga połowa to nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze. W oparciu o tak sformułowane zarzuty Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu skargi podkreśliła, że zapadła decyzja jest dla Skarżącej krzywdząca i niezrozumiała. Argumentowała, że zawarte w dniu 20 października 2020 r. porozumienie co do sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej i pieczy nad dzieckiem stało się integralną częścią wyroku rozwodowego, w którym zdecydowano o pobieraniu świadczenia wychowawczego w całości przez matkę. Ponownie wskazała, że ojciec dziecka nie rości sobie prawa do świadczenia, na dowód czego załączyła jego pisemne oświadczenie w tym zakresie. W ślad za odwołaniem Skarżąca ponownie podała, że wypłacone środki zostały przeznaczone zgodnie z celem, tj. na pokrycie części wydatków związanych z wychowaniem syna, opieką i zaspokojeniem jego potrzeb, co nie zostało zakwestionowane przez organ. Do skargi przedłożyła oświadczenie D. O. z dnia 26 kwietnia 2024 r., a także kserokopie: wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 21 stycznia 2020 r. sygn. akt [...] oraz porozumienie z dnia 20 października 2020 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia i wnioski zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Przystępując do rozpoznania sprawy Sąd miał na względzie, iż zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 z późn. zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Przedmiotem kontroli rozpoznawanej sprawy, w oparciu o wymienione powyżej kryteria, stała się opisana na wstępie decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń z dnia 3 kwietnia 2024 r. w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Istota sporu sprowadza się do kwestii czy zawarty w rodzicielskim planie wychowawczym zapis określający pobieranie świadczenia wychowawczego przez jedno z rodziców (w całości), w przypadku sprawowania przez rodziców władzy naprzemiennej, jednemu z nich – wskazanemu w zapisach ww. planu wychowawczego przysługuje świadczenie wychowawcze w pełnej wysokości. A w rezultacie czy zasadnie organy uznały, że połowa tego świadczenia stanowi świadczenie nienależnie pobrane. Normatywną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z art. 4 ust. 1 przywołanej ustawy, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Z kolei stosownie do ust. 2 pkt 1, świadczenie wychowawcze przysługuje: matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, który stanowi, iż w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Natomiast w myśl treści art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się (ust. 2): świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie (pkt 2), świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (pkt 5), świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (pkt 6). Ustawodawca przewidział możliwość uzgodnienia przez rozwodzących się małżonków spraw związanych ze sposobem wykonywania władzy rodzicielskiej, które mogą być określone w porozumieniu. W razie zgodnego wniosku rodziców o pozostawienie im obojgu władzy rodzicielskiej, sporządzenie przez nich porozumienia jest obligatoryjne. W obu wypadkach porozumienie podlega ocenie sądu pod kątem dobra dziecka. W treści wyroku musi być zamieszczone określenie powierzenia władzy rodzicielskiej, sposobu jej wykonywania oraz kontaktów z dzieckiem. Jak wynika z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy, zawierając ugodę mediacyjną Skarżąca oraz ojciec dziecka oświadczyli, że "świadczenia przysługujące na dziecko w ramach programu 500+ pobierać będzie w całości matka" (str. 3 Rodzicielskiego Planu Wychowawczego zawartego w dniu 20 października 2020 r.). Następnie Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 21 stycznia 2021 r., sygn. akt [...], rozwiązał przez rozwód związek małżeński Skarżącej z D. O. (pkt 1), wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem stron pozostawił obojgu rodzicom, ustalając sposób sprawowania władzy rodzicielskiej w systemie naprzemiennym po 7 dni u każdego z rodziców, ustalając jednocześnie, iż miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania Skarżącej – zgodnie z rodzicielskim planem wychowawczym (pkt 2), nie orzekł o kontaktach ojca dziecka z małoletnim synem (pkt 3), nałożył na obie strony obowiązek ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania małoletniego i zobowiązał strony do pokrywania kosztów utrzymania syna w częściach równych (pkt 4), nie orzekł o wspólnym mieszkaniu stron (pkt 5). W sprawie nie jest sporne, że Skarżąca na mocy wyroku rozwodowego sprawuje opiekę naprzemienną nad synem. Zdaniem składu orzekającego, wobec zawarcia przez rodziców porozumienia co do sposobu pobierania świadczenia wychowawczego, organy administracji publicznej nie są uprawnione do negowania ustaleń w tym zakresie. Mając na uwadze cel świadczenia oraz jego wysokość (500 zł), w ocenie sądu administracyjnego dopuszczalne jest bowiem zawarcie porozumienia w tej kwestii. Przepis art. 5 ust. 2a omawianej ustawy jest przepisem prawa materialnego, który przyznaje jedynie możliwość ustalenia przez organ rodzicom sprawującym opieką naprzemienną prawa do świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty dla każdego z nich przysługującej za dany miesiąc, pod warunkiem, że oboje wystąpią o przyznanie takiego świadczenia. Jeżeli jednak rodzice uzgodnią w jakiejkolwiek formie, że tylko jedno z nich będzie otrzymywać pełne świadczenie, a drugie nie wystąpi o przyznanie świadczenia, to taki stan nie narusza powołanej wyżej regulacji. Celem świadczenia wychowawczego określonym w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, co Sąd już akcentował, jest dobro dziecka i wsparcie finansowe Państwa w jego wychowywaniu i zaspokajaniu jego potrzeb życiowych (podobnie: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 6 marca 2024 r. sygn. akt II SA/Gd 918/23, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 659/20). Stanowisko zakładające, iż w sytuacji braku wniosku jednego z rodziców o przyznanie świadczenia wychowawczego (jak na gruncie rozpoznawanej sprawy), świadczenie na dziecko powinno być przyznane rodzicowi tylko w połowie wysokości, sprzeczne jest z celem powołanej wyżej regulacji. W badanej sprawie opieka wykonywana jest naprzemiennie przez rodziców. Ojciec dziecka świadomie jednak zrezygnował z otrzymywania tego świadczenia i zadeklarował, że nie wystąpi o to świadczenie. Sąd podziela stanowisko, iż interes społeczny w żadnej mierze nie stał też w sprzeczności ze słusznym interesem Strony, o ile ojciec dziecka dostosował się do treści porozumienia i nie wystąpił o świadczenie w przedmiotowym okresie. Istotne jest bowiem jedynie to, czy łączna kwota świadczenia wynosi 500 zł. Do takiej bowiem kwoty Państwo partycypuje w wydatkach na wychowanie dziecka. Pozbawienie pełnego świadczenia w okolicznościach niniejszej sprawy w wyniku literalnej wykładni art. 5 ust. 2a ustawy, narusza zatem konstytucyjne zasady uwzględnienia dobra rodziny (art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP) oraz ochrony praw dziecka (art. 72 ust. 1 Konstytucji RP). Stąd też w niniejszej sprawie należało zastosować celowościową wykładnię tego przepisu, gdyż żadne wartości chronione konstytucyjnie nie przemawiają za innym rozwiązaniem zaistniałej sytuacji (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 659/20). Charakter i cel tego świadczenia winny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. W rezultacie brak było podstaw do dalszych rozważań czy pobrane świadczenie za ww. okres jest świadczeniem nienależnie pobranym. Sąd zauważa jednak, że organy administracji publicznej orzekające w sprawie nie wskazały nawet konkretnej podstawy prawnej, która w ich ocenie miała stanowić o uznaniu świadczeń za sporny okres za nienależnie pobrane. Wydanie bowiem decyzji uchylającej prawo do świadczenia wychowawczego, nie uprawniało organu do niejako automatycznego uznania świadczeń za nienależnie pobrane w danym okresie, z pominięciem oceny czy środki przyznane i wypłacone, na podstawie przyznanego uprzednio prawa do świadczenia wychowawczego, zostały wykorzystane zgodnie z celem, jaki został przez ustawodawcę określony dla tego rodzaju świadczeń, określonym w treści art. 4 ust. 1 ustawy. I chociaż świadczenie przysługuje podmiotom wskazanym w ust. 2 tego przepisu, tj. na gruncie niniejszej sprawy – matce lub ojcu, to jednak przedmiotowe świadczenie służy dziecku. W sytuacji przeznaczenia środków pochodzących ze świadczenia wychowawczego na "pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem" małoletniego syna, uzasadnione stałoby się stwierdzenie, iż w sprawie nie zaistniała podstawa do uznania świadczeń za nienależnie pobrane. Żądanie zwrotu świadczeń, spożytkowanych na zaspokojenie potrzeb dziecka, na które zostało przyznane, byłoby nie do pogodzenia z ratio legis przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Nie pozostaje przy tym bez znaczenia, że świadczenie za sporny okres nie mogłoby już zostać przyznane na wniosek matki małoletniego, co w rezultacie oznaczałoby faktyczne pozbawienie dziecka wsparcia finansowego, o którym mowa w przepisach ustawy. Pobieranie przez Skarżącą świadczenia wychowawczego na syna w pełnej wysokości w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r., przy pełnej akceptacji ojca małoletniego, realizowało cel ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zabezpieczało potrzeby dziecka i nie było świadczeniem nienależnie pobranym. Jednakże wobec uznania przez Sąd dopuszczalności porozumienia rodziców co do sposobu pobierania świadczenia wychowawczego, zawartego na gruncie rozpoznawanej sprawy - w rodzicielskim planie wychowawczym, uchybienia w zakresie kwalifikacji świadczeń na tle przesłanek określonych w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, pozostają bez wpływu na rozstrzygnięcie. W rezultacie kontrola sądowoadministracyjna rozpoznawanej sprawy doprowadziła do stwierdzenia naruszenia art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Sąd zważył również, iż organ po wydaniu decyzji z dnia 19 marca 2022 r. przyznającej Skarżącej świadczenie wychowawcze na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w pełnej wysokości 500 zł miesięcznie, następnie decyzją z dnia 22 lutego 2023 r. przyznał na ww. okres świadczenie wychowawcze w wysokości 250 zł uznając świadczenie wypłaconej powyżej tej kwoty za świadczenie nienależnie pobrane. Dalej decyzją z dnia 24 lutego 2024 r. organ ponownie przyznał Skarżącej świadczenie wychowawcze w pełnej wysokości 500 zł miesięcznie, by następnie decyzją z dnia 30 sierpnia 2023 r. zmienić wysokość przyznanego świadczenia na wyżej wskazany okres na kwotę 250 zł miesięcznie oraz uznać wypłacone za ten okres świadczenia w wyższej wysokości za świadczenia nienależnie pobrane, zobowiązując Stronę do ich zwrotu. Tak prowadzone postępowanie z całą pewnością nie czyniło również zadość zasadzie budzenia zaufania uczestników do władzy publicznej wyrażonej w art. 8 § 1 k.p.a. Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., orzekł jak w sentencji - uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji. W oparciu o art. 145 § 3 p.p.s.a. Sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umorzył jednocześnie to postępowanie. W ten sposób, kierując się zasadami ekonomiki procesowej, ustawodawca umożliwił, aby wyrok sądu administracyjnego w takiej sytuacji definitywnie załatwiał sprawę administracyjną bez potrzeby ponownego angażowania organu administracji publicznej tylko po to, żeby wydał decyzję o umorzeniu postępowania. Na podstawie art. 210 § 2 p.p.s.a. oraz art. 205 § 1 w zw. z art. 200 p.p.s.a. Sąd orzekając na posiedzeniu niejawnym z urzędu poczynił ustalenia w zakresie przysługujących Stronie od organu kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw stwierdzając, że w niniejszej sprawie nie powstały należne Skarżącej niezbędne koszty postępowania prowadzonego przez stronę osobiście, w tym koszty sądowe, koszty przejazdów do sądu oraz równowartość zarobku lub dochodu utraconego wskutek stawiennictwa w sądzie. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło z uwagi na złożony w treści odpowiedzi na skargę przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym przy jednoczesnym braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez Skarżącą w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku w tym przedmiocie wraz z pouczeniem (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.). W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.