II SA/Gl 815/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 listopada 2024 r. sprawy ze skargi I. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 20 maja 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1056/2024/7743 w przedmiocie odmowy umorzenia w całości nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną w sprawie decyzją z dnia 20 maja 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1056/2024/7743 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, po rozpatrzeniu odwołania I. L. (dalej zwanej skarżącą), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 26 marca 2024 r. nr [...], odmawiającą skarżącej całkowitego umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 3356,13 zł oraz ustawowych odsetek. Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Prezydent Miasta S. (dalej jako organ I instancji) wydał decyzję nr [...] z dnia 18 maja 2020 r. o uznaniu kwot wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresie od 14 stycznia do 14 sierpnia 2014 r. w wysokości 3356,13 zł za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty tych świadczeń do dnia spłaty. W dniu 26 stycznia 2024 r. skarżąca złożyła wniosek o umorzenie ww. świadczeń z uwagi na trudną sytuację materialno-bytową oraz zdrowotną. Wydając w sprawie decyzję z dnia 26 marca 2024 r. odmawiającą skarżącej całkowitego umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego organ I instancji powołał się na przeprowadzony wywiad środowiskowy, z którego wynika, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, jest bierna zawodowo, pobiera rentę z ZUS. Z kolei syn skarżącej jest osobą w wieku aktywności zawodowej (25 lat), lecz nie pracuje, posiada tytuł inżyniera oraz rozpoczął studia magisterskie na kierunku geofizyka na Uniwersytecie [...]. Dochód rodziny na dzień przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wynosił 2357,89 zł (w tym renta z ZUS, zasiłek pielęgnacyjny, pożyczka od matki skarżącej, która została udzielona styczniu 2024r. na kwotę 8358,88 zł celem zakupu komputera dla syna wraz z akcesoriami i ubezpieczeniem). Wydatki, które rodzina ponosiła to: opłata za wynajem dwóch łóżek w wysokości 100,00 zł (brak potwierdzenia), telefon oraz internet w wysokości 100,00 zł (brak potwierdzenia), ubezpieczenie w wysokości 200,00 zł (brak potwierdzenia), leki w wysokości 285,25 zł, zakup paliwa i gazu w wysokości 231.05 zł, żywność w wysokości 566,02 zł, zakup: komputera w wysokości 7202.88 zł, akcesoriów do komputera w wysokości 179,00 zł oraz ubezpieczenia w wysokości 1156,00 zł. Wskazano ponadto, że z informacji uzyskanych od skarżącej wynika, iż musiała wraz z synem opuścić mieszkanie wynajmowane przy ul. [...]. Aktualnie mieszkają w samochodzie, który znajduje się na posesji przy ul. [...]. Skarżąca podała również, iż podpisała umowę na tenże lokal, w którym ponosi odpłatność za dwa łóżka w wysokości 100 zł oraz złożyła wniosek o przydział lokalu z zasobów gminy. Nadto, organ ustalił, że skarżąca posiada znaczny stopień niepełnosprawności na czas określony do 31 stycznia 2025 r. W oparciu o powyższe organ I instancji uznał, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dające podstawę do wydania decyzji o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń. Stwierdził bowiem, że skarżąca posiada stałe źródło dochodu i choć sytuacja jej rodziny jest trudna to nie jest szczególna, czyli taka która uniemożliwiałaby spłatę nienależnie pobranych świadczeń w ratach. Zwrócono uwagę na możliwość podjęcia zatrudnienia przez syna skarżącej. Skarżąca nie zgodziła się z powyższą decyzją wnosząc od niej odwołanie, w którym zwróciła uwagę na swoją trudna sytuację zdrowotną i finansową oraz zaakcentowała m.in., że sprawa dotyczy "długu", którego nigdy nie powinna mieć. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, decyzją z dnia 20 maja 2024 r. nr SKO.PSS/41.5/1056/2024/7743 utrzymało w mocy odmowną decyzję organu I instancji. Wskazało na uznaniowy charakter wydawanej w sprawie decyzji i przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy podzieliło argumentację organu I instancji co do stałości dochodu skarżącej oraz możliwości podjęcia zatrudnienia przez jej syna. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca dokonała szerokiego opisu swojej sytuacji zdrowotnej, a także syna, wskazując na przyczyny uniemożliwiające podjęcie przez niego zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (obecnie: t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1993 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Kontrolując zaskarżoną decyzję Sąd nie mógł pominąć brzmienia preambuły ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w której odwołano się m.in. do konstytucyjnej zasady pomocniczości. Nakłada ona na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji, przy jednoczesnym wspieraniu osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów. Tak rozumiana zasada pomocniczości stanowić musiała punkt odniesienia przy kontroli stosowania przez organy przepisów tej ustawy, w tym norm prawnych rekonstruowanych z tych przepisów, które regulują sytuacje konieczności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, rozumianego jako system wspierania osób uprawnionych do alimentów środkami finansowymi z budżetu państwa. Dotyczy to przede wszystkim zastosowanego przez organy przepisu art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i zawartego w nim sformułowania: "szczególnie uzasadnione okoliczności". W sprawie należało przede wszystkim jednak mieć na względzie to, że zaskarżona decyzja rozstrzygająca kwestię umorzenia należy do uznania organu. Ma to kluczowe znaczenie, gdyż wpływa na zakres, w jakim Sąd może kontrolować zaskarżoną decyzję. Należy więc zdecydowanie zaakcentować, że sądowa kontrola uznania administracyjnego ma charakter ograniczony. Sądowej kontroli legalności decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji. Natomiast, co bardzo istotne, kontroli Sąd nie podlega zasadność jej wydania. Sprawowana przez sąd administracyjny kontrola dotyczy prawidłowego zastosowania prawa materialnego (w tym jego wykładni), jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. Jednocześnie to do organów administracji należy ocena sytuacji i to organ, a nie Sąd administracyjny, decyduje, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Uznaniowy charakter kontrolowanej obecnie decyzji oznacza zatem, że zanim organ oceni zasadność umorzenia, to musi najpierw ustalić, czy podmiot zobowiązany do zwrotu tych świadczeń znajduje się w "szczególnej sytuacji rodzinnej". Dopiero po takim ustaleniu organ przechodzi do kolejnego etapu procesu decyzyjnego, na którym rozstrzyga, czy w związku ze szczególną sytuacją rodzinną osoby ubiegającej się o umorzenie takie umorzenie zastosować. Ustalając, czy w odniesieniu do osoby ubiegającej się o umorzenie zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy mieć na względzie to, że ustawodawca wprost nie zdefiniował jak rozumieć to pojęcie. W konsekwencji ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy - w tym sytuację materialną, stan rodziny, stan zdrowotny, okoliczność uzyskiwania dochodu czy zdolność zarobkowania. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny, jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia z dnia 14 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1687/22). W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organy administracji sprostały wymogom wynikającym z omówionego powyżej przepisu i w wystarczającym zakresie ustaliły i przeanalizowały sytuację rodziny skarżącej. W oparciu o zaś o te ustalenia i przeprowadzoną analizę, w ocenie Sądu, organy słusznie uznały, że z uwagi na wyjątkowy charakter instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, nie może być ona zastosowana w odniesieniu do skarżącej. Zgodzić się należy z organami, że sytuacja skarżącej jest trudna. Podzielić jednak należy także dokonaną przez organy ocenę, że sytuacji skarżącej nie sposób uznać za szczególną, tj. taką, która uniemożliwiałaby spłatę nienależnie pobranych świadczeń w ratach. Organy prawidłowo ustaliły, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, jest bierna zawodowo, pobiera rentę z ZUS, a także zasiłek pielęgnacyjny, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z tym, że orzeczenie to zostało wydane na czas oznaczony. Z kolei syn skarżącej jest osobą w wieku aktywności zawodowej lecz nie pracuje, posiada tytuł inżyniera oraz rozpoczął studia magisterskie. Jako prawidłowe należało także uznać ustalenie, iż rodzina skarżącej posiada stałe źródło dochodu. Słusznie przy tym organy zwróciły uwagę na możliwość podjęcia zatrudnienia przez syna skarżącej. Przedstawiona zaś przez skarżącą argumentacja zmierzająca do wykazania, że podjęcie przez jej syna zatrudnienia jest w praktyce niemożliwe nie jest, w ocenie Sądu, przekonująca. Niezależnie od tego ewentualne trudności w podjęciu zatrudnienia mają charakter przejściowy i nie sposób zakładać, że syn skarżącej już zawsze będzie pozostawał na jej utrzymaniu. W kontekście stanowiska organu przedstawionego w zaskarżonej decyzji należy podkreślić, że przepis art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, że sytuacja rodziny jest trudna, a zwłaszcza gdy, tak jak w realiach rozpoznawanej sprawy, możliwa jest jej poprawa w przyszłości. Zdaniem Sądu, ustalenia stanowiące podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego i kompletnego materiału dowodowego, zgodnie z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W podsumowaniu stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów oraz przy prawidłowym zastosowaniu prawa materialnego. Z tych względów skarga jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.