I SA/Wa 550/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Sawa, sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj (spr.), asesor WSA Nina Beczek, Protokolant referent Agata Szczepanik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 września 2023 r. sprawy ze skargi E. G. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 9 stycznia 2023 r. nr DSZ-V.5321.1.1212.2021.MK w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Lubuskiego z 21 września 2021 r. nr PS-VII.9905.1.316.2021.MKoc; 2. umarza postępowanie administracyjne. Zaskarżoną decyzją z [...] stycznia 2023 r., [...], Minister Rodziny i Polityki Społecznej, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 17 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000), dalej "kpa", w związku w związku z art. 1 ust. 2 i 3, art. 23a i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 3, ust. 2b, ust. 5, ust. 8 i ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, z późn. zm.); - po rozpatrzeniu odwołania E. G. , dalej "Skarżąca", od decyzji Wojewody [...] z [...] września 2021 r., znak: [...], w sprawie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, utrzymał ją w mocy. Stan sprawy przedstawiał się w sposób następujący. Ostateczną decyzją z dnia [...] lipca 2019 r., znak [...] Wojewoda [...] odmówił Skarżącej przyznania prawa do zasiłku rodzinnego w okresie od [...] grudnia 2017 r. do [...] października 2018 r. oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2018/2019 na A. G. i A. G., we wrześniu 2018 r. i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania na A. G., w okresie od [...] grudnia 2017 r. do [...] czerwca 2018 r. i od [...] września 2018r. do [...] października 2018 r. Wojewoda [...] stwierdził, że z uwagi na zatrudnienie P. G. na terytorium [...] (dalej: [...]), w sprawie miały zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W okresie od [...] grudnia 2017 r. do [...] października 2018 r. Skarżąca była osobą nieaktywną zawodowo, w związku z czym pierwszeństwo do wypłaty świadczeń leżało po stronie [...]. Wojewoda [...] wskazał, że kwota świadczeń przysługujących na terytorium [...], przewyższała kwotę świadczeń o których przyznanie ubiegała się Skarżąca w Polsce. W konsekwencji powyższej decyzji, Wojewoda [...] uznał, na mocy decyzji z dnia [...] września 2021r., znak: [...], że świadczenia rodzinne w kwocie [...] zł, wypłacone za okres od [...] grudnia 2017 r. do [...] lutego 2018 r. na A. G. i A. G. są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty i wezwał Skarżącą do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. Od powyższej decyzji Skarżąca wniosła odwołanie wskazując, iż nie zgadza się z wydaną decyzją, wnosi o jej uchylenie i ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała, że informowała organ gminy o pracy za granicą i przekazywała informacje o dochodzie uzyskanym przez męża za granicą. Minister Rodziny i Polityki Społecznej nie znalazł podstaw do odmiennej, niż to uczynił organ I instancji, oceny. Wskazał, że stosownie do przepisów art. 1 ust. 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, prawo do świadczeń rodzinnych przysługuje m.in. obywatelom polskim, jeżeli zamieszkują na terytorium Polski przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenia rodzinne, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. W myśl art. 23a ust. 2, 5 i 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w przypadku przebywania osoby uprawnionej do świadczeń rodzinnych lub członka rodziny tej osoby w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenia rodzinne lub po dniu jej wydania poza granicami Polski w państwie, o którym mowa w ust. 1 ww. ustawy, organ właściwy występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa wyżej, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla decyzję przyznającą świadczenia rodzinne za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń rodzinnych w innym państwie członkowskim, w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W takiej sytuacji, wojewoda wydaje decyzję w sprawie świadczeń rodzinnych zgodnie z art. 21 tejże ustawy, od dnia, w którym osoba podlega ustawodawstwu innego państwa członkowskiego, w zakresie świadczeń rodzinnych w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W niniejszym postępowaniu organ II instancji nie bada zasadności odmowy/przyznania prawa do świadczeń rodzinnych, w formie dodatku dyferencyjnego gdyż postępowanie w tym zakresie zostało zakończone ostateczną decyzją Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2019 r. Zgodnie z art.23a ust 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy art. 30 powołanej ustawy stosuje się odpowiednio. Ponadto, zgodnie z art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 3, ust. 2b i ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinnego, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in.: świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art 23a ust. 5 ww. ustawy, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne. Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o którym mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5 ww. ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Jak wynika z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych z dnia [...] sierpnia 2017 r. Skarżąca oświadczyła, że żaden z członków rodziny nie przebywa poza granicami Polski, w kraju, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W decyzji przyznającej prawo do świadczeń rodzinnych oraz w ww. wniosku Skarżąca została pouczona, iż w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych w szczególności, zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie. We wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłków rodzinnego zostało również wskazane, iż niepoinformowanie organu właściwego, prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach, o których mowa powyższej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji - koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Informację, o uzyskaniu dodatkowego dochodu rodziny w związku z aktywnością męża na terytorium [...], Skarżąca przekazała organowi wypłacającemu świadczenia [...] grudnia 2017 r.: Nie wniosła jednak o wstrzymanie wypłaty przyznanych świadczeń. W dniu [...] marca 2018 r. wniosła pismo, w którym wyraziła zgodę na wydanie decyzji odmownej, w związku z pierwszeństwem wypłaty po stronie [...]. Wojewoda [...] wydając decyzję o odmowie przyznania prawa do świadczeń rodzinnych nie weryfikował dochodu rodziny, nie kierował się przesłanką dotyczącą kryterium dochodowego. Prawo do świadczeń rodzinnych zostało przyznane na wniosek Skarżącej decyzją Burmistrza [...]. We wniosku Skarżąca oświadczyła, że żaden z członków rodziny nie przebywa poza granicami kraju. W związku z powyższym, brak jest okoliczności wskazujących na błędne działanie organu. Organ I instancji prawidłowo wskazał, że w związku z odmową przyznania prawa do świadczeń rodzinnych w okresie od [...] grudnia 2017 r. do [...] października 2018 r. należy uznać, iż świadczenia rodzinne wypłacone za okres od [...] grudnia 217 r. do [...] lutego 2018 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca, następującego po dniu wypłaty świadczeń. Organ I instancji prawidłowo wykazał, że związku z tym, że Skarżąca była osobą nieaktywną zawodowo w Polsce w okresie od [...] grudnia 2017 r. do [...] października 2018 r. a ojciec dzieci był zatrudniony na terytorium [...], przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego mają w sprawie zastosowanie, a z uwagi na brak aktywności zawodowej w Polsce instytucja [...] była właściwa do wypłaty świadczeń. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiodła Skarżąca. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: -art. 30 ust. 2 pkt 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. poprzez uznanie, że świadczenia rodzinne wypłacone na A. G. i A. G. za okres od [...] grudnia 2017 r. do [...] lutego 2018 r. są nienależnie pobrane; -art. 138 § 2 kpa poprzez nie przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji z naruszeniem zasad postępowania administracyjnego; Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga jest zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2021, poz. 137, ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259), dalej jako: "ppsa", sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. Ponadto wskazać należy, że Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga jedynie w granicach danej sprawy, jak stanowi art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a. Materialnoprawną podstawę wymienionych decyzji stanowił przepis ustawy o świadczeniach rodzinnych tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 i 1 a. Zgodnie z nim osoba która pobrała nienależne świadczenie jest obowiązana do jej zwrotu. Ustawodawca w art. 30 ust. 2 tej ustawy zdefiniował pojęcie nienależnego świadczenia jako m.in. świadczenia rodzinnego wypłaconego mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości jeżeli osoba była pouczona o braku prawa do ich pobierania; świadczenie rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu – po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności o jakich mowa w art. 5 ust. 4. Skarżącej przyznano świadczenia decyzją Burmistrza [...] z [...] sierpnia 2017 r. Następnie decyzją Burmistrza [...] z [...] stycznia 2019 r. uchylono decyzję przyznającą świadczenia. Nastąpiło to po otrzymaniu z [...] Urzędu Wojewódzkiego w [...] informacji, że w sprawie zasiłku rodzinnego mają zastosowanie przepisy o koordynacji. Następnie decyzją Wojewody [...] z [...] lipca 2019 r. odmówiono przyznania zasiłku rodzinnego od [...] grudnia 2017 r. do [...] października 2018 r. oraz dodatków za rok 2018/2019. (z tytułu rozpoczęcia nauki przez dzieci, oraz z tytułu podjęcia nauki poza miejscem zamieszkania w okresie od [...] grudnia 2017 r- do [...] czerwca 2018 r i od [...] września 2018 r. do [...] października 2018r). Jak wynikało z pisma [...] wypłacono je za okres od [...] grudnia 2017 r. do lutego 2018 r. w łącznej kwocie [...] zł. W aktach znajduje się pismo Skarżącej, które wpłynęło do organu [...] grudnia 2017 r. w którym Skarżąca informuje o zwiększeniu się dochodu miesięcznego na osobę w związku z tym, że jej małżonek podjął od [...] listopada 2017 r. pracę w [...] (podano adres firmy). Analizując treść wniosku o przyznanie świadczeń i pouczenia tam zawarte stwierdzić należy, że zgodnie z nimi "wnioskodawca jest obowiązany do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie rodzinne (art. 25 ust. 1 ustawy) o zdarzeniach w postaci wyjazdu członka rodziny za granicę (poza wyjazdem turystycznym) czy zmiany sytuacji dochodowej rodziny. Rygor jaki został określony w tych pouczeniach to możliwość powstania nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych a w konsekwencji konieczność ich zwrotu wraz z odsetkami za opóźnienie. Skarżąca dopełniła ww. obowiązków. Warunkiem uznania świadczenia za nienależnego jest, zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach, pouczenie osoby pobierającego świadczenie o braku prawa do ich pobierania. Skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które po pierwsze było doręczone /przedstawione osobie której dotyczy, które z zasadami logicznego myślenia i racjonalności powodowało uznanie, że adresat tego pouczenia wiedziałby, że w danych okolicznościach świadczenie jest nienależne, które zawierało wskazanie konkretnych okoliczności uzasadniających przyjęcie, że w danych okolicznościach świadczenie jest nienależne, sformułowane językiem zrozumiałym i nie budzące wątpliwości co do jego treści i zawierające stwierdzenie jakiego rodzaju konsekwencje grożą stronie za niezastosowanie się do pouczenia. Samo zatem zaistnienie przesłanek ustawowych w postaci zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń czy zmniejszenia wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych to za mało żeby uznać, że świadczenie jest nienależnie pobrane. Ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony, a więc świadomość obowiązku powstrzymania się od odebrania wypłaty nienależnego świadczenia (por. wyrok WSA w Poznaniu z 14 marca 2023 r., II SA/Po 620/22). Jak się przyjmuje w orzecznictwie sąadowadministracyjnym obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. (por. wyrok WSA w Gliwicach z 18 maja 2023 r., II SA/Gl 334/23). Zdaniem Sądu, w okolicznościach tej sprawy, nie mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnym ponieważ: skarżąca poinformowała organ praktycznie niezwłocznie o tym, że mąż pracuje za granicą; poinformowała organ o tym, że dochody rodziny zwiększyły się z tego powodu. Pouczenie natomiast zawarte było wyłącznie we wniosku o przyznanie świadczenia a nie w decyzji, nie zawierało wskazania żadnych istotnych przepisów prawnych i generalnie miało charakter ogólny i hipotetyczny. W sytuacji w której strona dopełniła ciążących na niej obowiązków informacyjnych nie sposób przypisać jest nie tylko nie dochowanie obowiązków ale przede wszystkim przypisać jej winę. Organ wadliwie przyjął, że musiała ona wystąpić z wnioskiem o wstrzymanie wypłaty świadczenia skoro miała świadomość zmiany okoliczności istotnych dla sprawy wypłacanego świadczenia. Wprost przeciwnie skarżąca poinformowała organ o zmianie swej sytuacji rodzinnej, w tym wyjeździe męża do pracy w [...]. Natomiast organ uznał, że nie ma podstaw prawnych do zaprzestania płatności należności. Powyższe czyni zasadnymi zarzuty naruszenia art. 77 § 1, 80 kpa a w konsekwencji art. 30 ust 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W takich okolicznościach organ powinien umorzyć postępowanie administracyjne gdyż świadczenie nie było należne a skarżąca wywiązała się ze wszystkich obowiązków nałożonych przez organ. Nie może zatem ponosić konsekwencji zaniechań organu zarówno w zakresie pouczenia jak i w zakresie skuteczności działania organu, który dopiero po 4 latach uznał, że świadczenie jest nienależne. Z tych względów i na podstawie art. 145 § 3 ppsa w zw. z § 1 pkt 1 a ppsa Sąd uchylił obie decyzje i umorzył postępowanie administracyjne jako bezprzedmiotowe.