II SA/Gd 563/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Górska Asesor WSA Jakub Chojnacki Protokolant Starszy asystent sędziego Krzysztof Pobojewski po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2025 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi O. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 12 marca 2024 r. nr 010070/680/6363104/2023 w przedmiocie świadczenia z programu "Dobry start" uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 28 lipca 2023 r. nr 010070/680/6363104/2023. O. T. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie w przedmiocie świadczenia z programu "Dobry start", w następującym stanie faktycznym i prawnym: W dniu 8 lipca 2023 r. skarżąca wystąpiła z wnioskiem o świadczenie z programu "Dobry start" na córkę U. T. na rok szkolny 2023/2024. Decyzją z 28 lipca 2023 r. ZUS odmówił skarżącej przyznania świadczenia wnioskowanego na córkę, wskazując, że skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, decyzją z 12 marca 2024 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję z 28 lipca 2023 r., wskazując, że ojciec dziecka przedłożył postanowienie Sądu Rejonowego w Gdańsku z 30 lipca 2021 r., w którym Sąd orzekł, iż miejsce pobytu dziecka jest przy ojcu, tym samym Sąd powierzył faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem ojcu, ZUS zobowiązany jest przy tym do uwzględnienia prawomocnego orzeczenia. Nadto w uzasadnieniu wskazano, że wraz z odwołaniem skarżąca nie przedłożyła dokumentów potwierdzających faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem. W skardze na tak wydaną decyzję zarzucono niezgodność stanowiska Prezesa ZUS i ZUS ze zgromadzonym materiałem dowodowym w postaci wywiadu środowiskowego z 17 maja 2023 r., oświadczenia skarżącej z 17 maja 2023 r., protokołu z rozprawy sądowej z 5 stycznia 2023 r., oświadczeń skarżącej z 18 stycznia 2023 r. i 26 marca 2023 r. oraz innych dokumentów będących w posiadaniu ZUS. Mając na uwadze powyższe wniesiono o zmianę wydanych decyzji i przyznanie skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego z uwagi na zamieszkiwanie córki u skarżącej od 15 grudnia 2022 r. do 17 lutego 2024 r. Wniesiono także o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów ze wszystkich zgromadzonych w postępowaniu dokumentów i materiałów dowodowych znajdujących się w posiadaniu ZUS. Nadto wniesiono o dopuszczenie dowodów z załączonych do skargi zdjęć złożonego przez skarżącą wniosku do Sądu Rejonowego, sprawozdania z wywiadu środowiskowego kuratora sądowego oraz opinii psychologa o dziecku. W uzasadnieniu skarżąca wyjaśniła, że córka mieszkała z nią od urodzenia. Do ojca przeprowadziła się w dniu 18 lutego 2021 r. w rezultacie czego ojciec założył sprawę w Sądzie Rejonowym w Gdańsku o ustalenie miejsca pobytu córki przy nim. W dniu 30 lipca 2021 r. Sąd postanowił udzielić zabezpieczenia na czas trwania postępowania sądowego, ustalając miejsce pobytu córki przy ojcu. Od tej pory mąż otrzymywał i nadal otrzymuje świadczenie wychowawcze na dziecko. Córka jednak zmieniła zdanie i wróciła do matki w dniu 15 grudnia 2022 r. Obecnie sprawa sądowa jest w toku, skarżąca nadal oczekuje na powtórne uzupełniające badanie córki, jej i jej byłego męża przez biegłych psychologów i psychiatrę oraz na decyzję Sądu. Zdaniem skarżącej ojciec dziecka świadomie wprowadza ZUS w błąd, występuje z wnioskami o świadczenia, przedkładając dokument potwierdzający sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem, jakim jest postanowienie Sądu Rejonowego w Gdańsku z 30 lipca 2021 r., dobrze wiedząc, że dziecko z nim nie mieszka i faktycznej opieki nad nim nie sprawuje. Pieniądze są przy tym przeznaczone nie na dziecko, lecz na prywatne potrzeby ojca. Skarżąca wskazała, że złożyła do Sadu Rejonowego wniosek o wystosowanie do ZUS pisma z informacją o faktycznym miejscu zamieszkania córki w okresie od 15 grudnia 2022 r. do 17 lutego 2024 r. W piśmie procesowym z 12 czerwca 2024 r. skarżąca wniosła o ustalenie faktycznego miejsca zamieszkania córki w okresie od 15 grudnia 2022 r. do 17 lutego 2024 r. oraz zmianę wydanych decyzji i przyznanie jej świadczenia za ww. okres. Jednocześnie wniosła o przeprowadzenie wskazanych w piśmie dowodów. Następnie skarżąca złożyła kolejne pisma procesowe, kwestionując przyjętą pisownię jej imienia i nazwiska oraz żądając, by jej imię i nazwisko było pisane drukowanymi literami, zgodnie z jej dowodem osobistym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje: Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 12 marca 2024 r., którą organ ten utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającą skarżącej prawa do świadczenia z programu "Dobry start" na córkę U. Przepisy regulujące przyznanie omawianego świadczenia, wynikają z, wydanego na podstawie art. 187a ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t. j. Dz. U. z 2024, poz. 1576 ze zm., dalej jako ustawa), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz. U. poz. 1092 ze zm., dalej jako rozporządzenie). Zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia świadczenie dobry start przysługuje, m.in. rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych - raz w roku na dziecko; § 4 ust. 2 stanowi, że świadczenie dobry start przysługuje w związku z rozpoczęciem roku szkolnego (...). Zgodnie z § 8 rozporządzenia postępowanie w sprawie świadczenia dobry start prowadzi Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Natomiast, według § 5 tego aktu świadczenie dobry start przysługuje osobom, o których mowa w § 4 ust. 1, w wysokości 300 zł. W przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia dobry start ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego świadczenia. Zgodnie z § 28 rozporządzenia w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia dobry start, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie dobry start wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek (ust. 2). W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia dobry start przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia dobry start w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala, kto sprawuje opiekę, i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. U. 1818) - centrum usług społecznych, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r. poz. 1876 i 2369 oraz z 2021 r. poz. 794 i 803), w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem (ust. 3). W przypadku, o którym mowa w ust. 3, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może wystąpić do ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - centrum usług społecznych, o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, jeżeli informacje te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania odpowiednio przez ośrodek pomocy społecznej albo centrum usług społecznych wniosku o udzielenie informacji (ust. 4). Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmawia przyznania prawa do świadczenia dobry start, jeżeli osoba ubiegająca się o to świadczenie uniemożliwi przeprowadzenie wywiadu, o którym mowa w ust. 3, lub nie udzieli podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem (ust. 5). Analiza powyższych przepisów wskazuje, że kluczowe dla ustalenia podmiotu uprawnionego do uzyskania analizowanego świadczenia są przepisy § 4 w zw. z § 28 ww. rozporządzenia. I tak, z okoliczności sprawy wynika, że o świadczenie "dobry start" w związku z opieką nad dzieckiem U. T. ubiegało się odrębnie każde z rodziców. Zatem zaistniała sytuacja opisana w § 28 ust. 3 rozporządzenia. W związku z powyższym na organie spoczywał obowiązek ustalenia, który z rodziców, stosownie do § 28 ust. 1 rozporządzenia faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Sposób sformułowania § 28 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia wskazuje, że chodzi tutaj o rodzica faktycznie sprawującego opiekę nad dzieckiem. Zatem kryterium decydującym o przyznaniu omawianego świadczenia nie jest rozstrzygnięcie w przedmiocie władzy rodzicielskiej, ale faktyczna opieka połączona z przebywaniem dziecka u danego rodzica. Rozporządzenie nie zawiera oddzielnie definicji sprawowania opieki. Zatem sformułowanie, którym posługuje się prawodawca - tj. "faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem" należy rozumieć jako faktyczną pieczę nad dzieckiem. Ustawa przy rozstrzyganiu zbiegu uprawnień nakazuje ustalenie, kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, a nie komu ją powierzono. Powyższe świadczy o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego zwłaszcza, że prawodawca w § 28 ust. 3 rozporządzenia odwołuje się do środka dowodowego w postaci wywiadu środowiskowego, za pomocą którego ZUS może ustalić osobę sprawującą opiekę nad dzieckiem. Chodzi więc o ustalenie, który z rodziców rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem. To bowiem faktyczna opieka nad dzieckiem będzie uprawniała rodzica do ubiegania się o pomoc Państwa w ramach świadczenia dobry start. W toku postępowania odwoławczego skarżąca wyjaśniała konsekwentnie, że córka U. od 15 grudnia 2022 r. mieszka z nią. Skarżąca przedłożyła także kopię fragmentu protokołu z rozprawy z 5 stycznia 2023 r. w której pełnomocnik ojca wskazał, że córka od około 2 tygodni przebywa u matki. Jednocześnie ZUS był w posiadaniu wywiadu środowiskowego ze skarżącą z 17 maja 2023 r., który organy przeprowadziły w postępowaniu z wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. W toku wywiadu środowiskowego z 17 maja 2023 r. ustalono przy tym, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo z córką U. Jak wynika z wywiadu, postanowienie Sądu Rejonowego zabezpieczające miejsce pobytu u ojca nie jest obecnie respektowane, gdyż córka sama chciała zamieszkać z matką. W rezultacie w wywiadzie ustalono, że córka obecnie przebywa u matki, które sprawuje nad nią opiekę. Także w wyniku przeprowadzonego w dniu 17 maja 2023 r. wywiadu środowiskowego z ojcem ustalono, że córka zamieszkuje z matką. Nadto w dniu 17 maja 2023 r. A. T. oświadczył, że córka zamieszkiwała z nim do końca grudnia 2022 r. Wyjaśnił, że od początku stycznia 2023 r. przebywa u matki, choć pobyt A. T. uważa za czasowy. Z uwagi na pobyt u dziecka matki, matka za zgodą ojca nie płaci zasądzonych alimentów. A. T. oświadczył także, że ponosi koszty utrzymania córki w postaci zakupów, kosztów zajęć dodatkowych, oraz kosztów szkolnych, np. obiadów. Zdaniem Sądu, powyższy materiał dowodowy nie potwierdza, by dziecko faktycznie zamieszkiwało z ojcem mimo, że w postanowieniu z 20 lipca 2021 r. Sąd Rejonowy Gdańsk Południe V Wydział Rodzinny i Nieletnich ustalił miejsce pobytu małoletniej U. przy ojcu. Powyższe dowody zdaniem Sądu wskazują, że córka zamieszkuje wraz z matką. ZUS wydając decyzję o odmowie ustalenia skarżacej prawa do świadczenia dobry start naruszył wymogi, dotyczące wyczerpującego wyjaśnienia okoliczności sprawy, wynikające z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a w zw. z § 28 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia. W sytuacji bowiem gdy o świadczenie ubiegają się rodzice odrębnie, ZUS zobowiązany jest do ustalenia, który z nich faktycznie opiekuje się dzieckiem, na które ma być przyznane świadczenie. Powyższemu obowiązkowi ZUS w niniejszej sprawie nie sprostał. W zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się do dowodów przedstawionych wraz z odwołaniem, nie przeprowadził również dodatkowego postępowania w zakresie wniosku o przeprowadzenie dowodów z dokumentów dotyczących sprawy a będących w posiadaniu ZUS, o co wnioskowała skarżąca w odwołaniu. Skarżąca wniosła przy tym w odwołaniu o dopuszczenie dowodu z wywiadu środowiskowego z 17 maja 2023 r., oświadczeń skarżącej z 17 maja 2023 r., 18 stycznia 2023 r., 26 marca 2023 r., dowodu z protokołu z rozprawy z 5 stycznia 2023 r. , odnosząc się do wniesionego odwołania Prezes ZUS ograniczył się natomiast do wskazania, że skarżąca nie przedłożyła dokumentu mogącego mieć wpływ na przyznanie jej prawa do wnioskowanego świadczenia. Z tych przyczyn, uznając, że w sprawie doszło do istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a w zw. z § 28 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS. W toku ponownego rozpoznania sprawy ZUS, na podstawie art. 153 p.p.s.a. związany będzie oceną prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu co do wykładni pojęcia sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem i wpływem tej przesłanki na okoliczności dotyczące przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia.