II SA/Po 67/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Świstak Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 marca 2025 r. w sprawie ze skargi P. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 listopada 2024 r., nr [...] postępowanie [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 lipca 2024 r., nr [...], 2. umarza postępowanie administracyjne. Decyzją z 22 listopada 2024 r. nr [...]/[...] postępowanie [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: "Prezes ZUS", "organ odwoławczy"), po rozpatrzeniu odwołania P. J. (dalej jako: "Skarżący"), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 24 lipca 2024 r. o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko B. J. na okres świadczeniowy trwający od 1 listopada 2023 r. do 31 maja 2024 r.. Decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z 24 lipca 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: "organ I instancji", "ZUS") stwierdził, że wypłacone P. J. świadczenie wychowawcze na dzieci: B. J. za okres od 1 listopada 2023 r. do 31 maja 2024 r., w łącznej wysokości [...] zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Jednocześnie organ I instancji zobowiązał Skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Odwołanie od powyższej decyzji złożył Skarżący wskazując, że konto na które była wypłacana składka, było wspólnym kontem, którego Skarżący używał wspólnie z byłą żoną do pokrywania kosztów związanych z wychowaniem dzieci. Ponadto Skarżący wskazał, że do końca okresu wypłaty 500+/800+ wraz byłą żoną podjęli decyzję, że nie będą dokonywać żadnych zmian i dopiero w nowym okresie każdy z osobna złoży wniosek o świadczenie wychowawcze. Mając na względzie powyższe Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ odwoławczy utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję wskazał, że zgodnie z treścią art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w przypadku, gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Prezes ZUS wyjaśnił, że w dniu 04 czerwca 2023 r. Skarżący złożył wniosek do ZUS o świadczenie wychowawcze na dziecko - B. J. na okres świadczeniowy od 01 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Informacją z dnia 13 czerwca 2023 r. ZUS przyznał Skarżącemu prawo do świadczenia w pełnej wysokości na cały okres świadczeniowy. Kolejno na nowy okres świadczeniowy trwający od czerwca 2024 r. do maja 2025 r. wniosek o świadczenie wychowawcze na powyżej wskazane dziecko złożyło dwoje rodziców tj. Skarżący i K. J.. Ponadto do akt sprawy dołączono wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 20 października 2023 r. Sygn. akt XII C [...] (prawomocny w dniu 28.10.2023 r.) na mocy, którego rozwiązano małżeństwo pomiędzy Skarżącym a K. J. oraz ustalono, że opieka nad dzieckiem – B. J. sprawowana będzie w systemie opieki naprzemiennej. Mając na względzie powyższe organ odwoławczy wyjaśnił, że ww. wyrok został wydany i stał się prawomocny w trakcie trwania okresu świadczeniowego 2023/2024 ZUS decyzją z dnia 19 lipca 2024 r. zmienił wysokość przysługującego świadczenia w tymże okresie, w następujący sposób: od czerwca do października 2023 r. świadczenie przysługuje w całości przysługującej kwoty , tj.[...] zł. natomiast od listopada 2023 r. do grudnia 2023 r., świadczenie przysługuje w połowie przysługującej ustawowo kwoty. Jednocześnie organ odwoławczy podkreślił, że w przypadku, gdy w postępowaniu w sprawie przedłożono prawomocny wyrok sądu określający sposób sprawowania władzy rodzicielskiej i/lub opieki nad dzieckiem, ZUS nie ma podstaw do weryfikacji, czy rodzicie realizują jego zapisy. Prezes ZUS zaznaczył również, że wskazane przez Skarżącego ustalenia pomiędzy rodzicami dziecka nie stanowią dla ZUS środka dowodowego, do którego ZUS winien się ustosunkować. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł Skarżący domagając się uchylenia decyzji Prezesa ZUS i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu Skarżący podniósł, że decyzja o zmianie wysokości świadczenia wychowawczego stała się ostateczna dopiero w dniu 22 listopada 2024 r. i chociaż nie była prawomocna to wydanie decyzji przeciwko innej ostatecznej decyzji ZUS w ocenie Skarżącego należy uznać za rażąco sprzeczne z prawem. Skarżący zarzucił, że do 22 listopada 2024 r. decyzja przyznająca świadczenie wychowawcze była w obrocie prawnym, wobec czego decyzja nakazująca zwrot świadczenia jest z nią sprzeczna. Jednocześnie Skarżący podniósł, że ZUS wydając decyzję w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego na córkę B. J. pominął stan faktyczny, gdyż środki były wypłacane na rzecz obojga rodziców. Ponadto w ocenie Skarżącego w przedmiotowej sprawie należy stosować wykładnię celowościową przepisów, aby rodzice przy opiece naprzemiennej byli traktowani równo. Skarżący zarzucił, że ZUS błędnie zastosował literalną wykładnię przepisów, bez uwzględnienia faktycznej sytuacji i powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe, np. przesłuchanie rodziców, aby ustalić, jak faktycznie sprawowana jest opieka. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz oddalenie skargi. W treści uzasadnienia organ odwoławczy podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej również jako: "P.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Dokonując tak rozumianej kontroli, Sąd doszedł do wniosku, że zaskarżona decyzja Prezesa ZUS jak i poprzedzająca ją decyzja ZUS naruszają prawo w stopniu skutkującym koniecznością wyeliminowania ich z obrotu prawnego. Podstawę materialnoprawną decyzji wydanych w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421, dalej jako: "u.p.p.w.d."), która określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia (art. 1 ust. 1). Celem tego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1), przysługuje ono matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (art. 4 ust. 2 pkt 1). Przepis art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. przewiduje, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Z kolei zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d. - w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. Skład orzekający w niniejszej sprawie opowiada się za prezentowanym w orzecznictwie stanowiskiem, iż przepis art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. jest przepisem prawa materialnego, który przyznaje jedynie możliwość ustalenia przez organ rodzicom sprawującym opieką naprzemienną prawa do świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty dla każdego z nich przysługującej za dany miesiąc, pod warunkiem, że oboje wystąpią o przyznanie takiego świadczenia. Jeżeli jednak rodzice uzgodnią w jakiejkolwiek formie, że tylko jedno z nich będzie otrzymywać pełne świadczenie, a drugie nie wystąpi o przyznanie świadczenia, to taki stan nie narusza powołanej wyżej regulacji. Celem świadczenia wychowawczego określonym w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. jest dobro dziecka i wsparcie finansowe Państwa w jego wychowywaniu i zaspokajaniu jego potrzeb życiowych. Stanowisko zakładające, iż w sytuacji braku wniosku jednego z rodziców o przyznanie świadczenia wychowawczego (jak na gruncie rozpoznawanej sprawy), świadczenie na dziecko powinno być przyznane rodzicowi tylko w połowie wysokości, sprzeczne jest z celem powołanej wyżej regulacji. W badanej sprawie opieka wykonywana jest naprzemiennie przez rodziców. Matka dziecka świadomie jednak, co wynika jednoznacznie ze znajdujących się w aktach administracyjnych dokumentów, zrezygnowała z otrzymywania tego świadczenia. Dokonane pomiędzy małżonkami ustalenie (wydruk wymiany korespondencji) wskazują, iż z rachunku na które było przelewane świadczenie wychowawcze Skarżący pokrywał związane z wychowaniem dzieci w tym opłaty za szkołę dziecka - na dowód czego do odwołania załączono dowód przelewu. Sąd podziela stanowisko, iż interes społeczny w żadnej mierze nie stał też w sprzeczności ze słusznym interesem Strony. Istotne jest bowiem jedynie to, czy łączna kwota świadczenia wynosi 800 (poprzednio 500 zł). Do takiej bowiem kwoty Państwo partycypuje w wydatkach na wychowanie dziecka. Pozbawienie pełnego świadczenia w okolicznościach niniejszej sprawy w wyniku literalnej wykładni art. 5 ust. 2a ustawy, narusza konstytucyjne zasady uwzględnienia dobra rodziny (art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP) oraz ochrony praw dziecka (art. 72 ust. 1 Konstytucji RP). Stąd też w niniejszej sprawie należało zastosować celowościową wykładnię tego przepisu, gdyż żadne wartości chronione konstytucyjnie nie przemawiają za innym rozwiązaniem zaistniałej sytuacji (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 listopada 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 659/20, CBOSA). Charakter i cel tego świadczenia winny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. W rezultacie brak było podstaw do dalszych rozważań czy pobrane świadczenie za ww. okres jest świadczeniem nienależnie pobranym. Sąd zauważa też, że organy administracji publicznej orzekające w sprawie nie wskazały nawet konkretnej podstawy prawnej, która w ich ocenie miała stanowić o uznaniu świadczeń za sporny okres za nienależnie pobrane. Wydanie bowiem decyzji uchylającej prawo do świadczenia wychowawczego, nie uprawniało organu do niejako automatycznego uznania świadczeń za nienależnie pobrane w danym okresie, z pominięciem oceny czy środki przyznane i wypłacone, na podstawie przyznanego uprzednio prawa do świadczenia wychowawczego, zostały wykorzystane zgodnie z celem, jaki został przez ustawodawcę określony dla tego rodzaju świadczeń, określonym w treści art. 4 ust. 1 ustawy. I chociaż świadczenie przysługuje podmiotom wskazanym w ust. 2 tego przepisu, tj. na gruncie niniejszej sprawy – matce lub ojcu, to jednak przedmiotowe świadczenie służy dziecku. W sytuacji przeznaczenia środków pochodzących ze świadczenia wychowawczego na "pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem" małoletniej córki, uzasadnione staje się stwierdzenie, iż w sprawie nie zaistniała podstawa do uznania świadczeń wypłaconych za okres od 1 listopada 2023r. do 31 maja 2024r. za nienależnie pobrane. Żądanie zwrotu świadczeń, spożytkowanych na zaspokojenie potrzeb dziecka, na które zostało przyznane, byłoby nie do pogodzenia z ratio legis przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Nie pozostaje przy tym bez znaczenia, że świadczenie za sporny okres nie mogłoby już zostać przyznane na wniosek matki dziecka - co w rezultacie oznaczałoby faktyczne pozbawienie dziecka wsparcia finansowego, o którym mowa w przepisach ustawy. Przysługiwanie Skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na córkę w pełnej wysokości w okresie od 1 listopada 2023 r. do 31 maja 2024 r., przy pełnej akceptacji matki dziecka, realizowało cel ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zabezpieczało potrzeby dziecka i nie było świadczeniem nienależnie pobranym. Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., należało orzec jak w pkt I w sentencji. Jednocześnie Sąd w pkt 2 sentencji umorzył postępowanie administracyjne na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2 (tj. uchylenie decyzji, stwierdzenie jej nieważności), sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Powyższy przepis jest przeniesieniem na grunt postępowania sądowoadministracyjnego instytucji obligatoryjnego umorzenia postępowania administracyjnego, przewidzianej w art. 105 § 1 k.p.a. Sąd, wstępując w rolę organu administracji publicznej, wykonuje przypisany organowi obowiązek. Wydane orzeczenie sądu zastępuje więc rozstrzygnięcie organu administracji publicznej i pełni funkcję decyzji umarzającej postępowanie administracyjne w całości lub w części, kończąc postępowanie bez rozstrzygania sprawy co do jej istoty (por. R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), P.p.s.a. Komentarz, Wyd. 5, Warszawa 2017, t. do art. 145). W ten sposób, kierując się zasadami ekonomiki procesowej, ustawodawca umożliwił, aby wyrok sądu administracyjnego w takiej sytuacji definitywnie załatwiał sprawę administracyjną bez potrzeby ponownego angażowania organu administracji publicznej tylko po to, żeby wydał decyzję o umorzeniu postępowania (por. P. Szustakiewicz. A. Skoczylas (red.), P.p.s.a. Komentarz, Warszawa 2016, t. do art. 145.). Umorzenie postępowania nie zależy więc od woli sądu, lecz od stwierdzenia istnienia obiektywnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego, co miało miejsce w rozpatrywanej sprawie wobec uznania, że brak jest podstaw do twierdzenia, iż pobrane świadczenie wychowawcze jest świadczeniem e części nienależnie pobranym. Jak wskazano wyżej ojciec dziecka był, w świetle ustaleń z matką dziecka, uprawniony do pobierania pełnej wysokości świadczenia wychowawczego, a co za tym idzie postępowanie w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uznać należało za bezprzedmiotowe. ----------------------- [...]