II SA/Gl 1448/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi E. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 12 września 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1601/2024/14169 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza T. z dnia 22 lipca 2024 r. nr [...]. Decyzją z dnia 22 lipca 2024 r. nr [...] Burmistrz T. (dalej: organ pierwszej instancji), w oparciu o art. 17, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b, ust. 6, ust. 8, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 323, z późn. zm., dalej: u.ś.r.) oraz art. 63 ust. 11 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1429 z późn. zm., dalej u.ś.w.), - w pkt 1 decyzji - uznał, że kwota wypłacona w okresie od 3 stycznia 2024 r. do 31 maja 2024 r. w łącznej wysokości 14.747,23 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem pielęgnacyjnym, - w pkt 2 decyzji - zobowiązał E. L. (dalej: Strona, Skarżąca) do zwrotu kwoty 14.747,23 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokości 521.40 zł (na dzień wydania decyzji), - w pkt 3 decyzji - określił, że kwotę należy wpłacić na wskazany rachunek bankowy w terminie 30 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ podał, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad ojcem D. L. zostało Stronie przyznane począwszy od dnia 1 października 2018 r. na mocy decyzji nr [...] z dnia 9 lutego 2021 r. Decyzja zawierała pouczenie o obowiązku zgłaszania wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczenia. Pouczenie zostało zawarte także we wniosku o ustalenie prawa do tego świadczenia. Dnia 5 stycznia 2024 r. Stronie została doręczona decyzja o zmianie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego, której załącznik stanowiła informacja o nowym świadczeniu pielęgnacyjnym i świadczeniu wspierającym wraz z pouczeniem. Pismem z dnia 2 czerwca 2024 r. Strona wniosła o uchylenie decyzji oraz poinformowała o przyznaniu świadczenia wspierającego. W dniu 4 czerwca 2024 r. do organu wpłynęło pismo Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z którego wynika, że ojcu Strony przyznano prawo do świadczenia wspierającego od dnia 3 stycznia 2024 r. Do dnia wydania decyzji, Strona, poinformowana o prawie do czynnego udziału w postępowaniu, nie złożyła nowych wniosków i żądań. Po przywołaniu brzmienia art. 63 ust. 11 u.ś.w. oraz zestawienia wypłaconych Stronie kwot świadczenia pielęgnacyjnego za okres od dnia 3 stycznia 2024 r., tj. 2.795,23 zł za styczeń i po 2.988,00 zł miesięcznie od lutego do maja 2024 roku, organ stwierdził, że kwota 14.747,23 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, stanowi nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjnego, do którego zwrotu Strona jest zobowiązana. Decyzja została doręczona w dniu 24 lipca 2024 r. W piśmie złożonym w ustawowym terminie do wniesienia odwołania (dnia 1 sierpnia 2024 r.), Strona opisała swoją trudną sytuację finansową, podała, że studiuje w trybie dziennym na Politechnice [...], nie zamieszkuje i nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z ojcem od czerwca 2024 roku, ojcem opiekują się inne osoby z rodziny, od sierpnia 2024 nie otrzymuje stypendium socjalnego, a nowy wniosek może złożyć dopiero w październiku, jedynym dochodem jest kwota z Funduszu Alimentacyjnego 500 zł miesięcznie i w okresie od czerwca do września 2024 roku kwota 800 zł miesięcznie za staż studencki. W tej sytuacji Strona wniosła o "umorzenie w całości zadłużenia". Po rozpoznaniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, działając w oparciu o art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. Z 2018 r., póz. 570) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.), decyzją z dnia 12 września 2024 r. znak SKO.PSŚ/41.5/1601/2024/14169, utrzymało w całości w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Po przywołaniu stanu sprawy, organ odwoławczy wyjaśnił, iż w świetle art. 63 ust. 11 u.ś.w., w sytuacji, gdy pokrywają się okresy pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i prawa do świadczenia wspierającego, świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem nienależnie pobranym, skoro zostało wypłacone za okres przyznanego osobie z niepełnosprawnością świadczenia wspierającego. Z tej przyczyny w okresie wskazanym w decyzji organu pierwszej instancji Strona pobrała nienależnie świadczenie pielęgnacyjne, które stosownie do art. 30 ust. 8 u.ś.r. podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Kolegium wskazało, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń stanowi przedmiot odrębnego postępowania, i kwestia ta nie może być badana w niniejszym postępowaniu. Decyzja została doręczona w dniu 16 września 2024 r. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, wniesionej w dniu 8 października 2024 r., Skarżąca podkreśliła, że organ odwoławczy nie odniósł się do wniosku o umorzenie. Wskazała, że od stycznia 2024 roku zgodnie z prawem pobierała świadczenie pielęgnacyjne, które w całości przeznaczyła na leczenie, rehabilitację, podstawowe potrzeby ojca, nie miała możliwości przewidzieć jaka będzie decyzja o świadczeniu wspierającym w lipcu 2024 roku, nadto nie ma możliwości skłonienia osoby niepełnosprawnej, aby z kwoty otrzymywanego świadczenia wspierającego zwrócił kwotę 14.747,23 zł z odsetkami. Ponownie wskazała, na swoją sytuację finansową, tj. dochód, na który składa się stypendium socjalne przez 10 miesięcy w roku oraz kwota z Funduszu Alimentacyjnego, wskazała też, że z uwagi na ilość zajęć oraz naukę nie może podjąć pracy by spłacić zadłużenie. Wyraziła również niezrozumienie dla obowiązku zwrotu kwoty wraz z odsetkami, w sytuacji gdy świadczenie wspierające wypłacone po siedmiu miesiącach od dnia wniosku, nie uwzględniało odsetek. Do skargi przedłożyła zaświadczenie o odbywaniu studiów, zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego, decyzję z dnia 8 listopada 2023 r. o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. W dniu 3 grudnia 2024 r. do akt wpłynęło pismo Skarżącej, w którym podkreśliła, że "jasno i jednoznacznie" wnosiła o umorzenie kwoty 14.743,23 zł wraz z odsetkami z powodu "tragicznej sytuacji finansowej", podała, że do aktualnych dochodów należy kwota 500 zł z Funduszu Alimentacyjnego, stypendium socjalne oraz 750 zł z pracy na zlecenie. Skarżąca wniosła, aby Sąd rozważył, czy prośba o umorzenie jest zasadna, zaznaczając, że pozostaje nieprzerwanie w skrajnym ubóstwie (karta nr 22 akt sądowych). Postanowieniem z dnia 9 stycznia 2025 r. sygn. akt II SPP/Gl 213/24 starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach umorzył postępowanie w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych (pkt 1) oraz ustanowił dla Skarżącej radcę prawnego z urzędu (pkt 2). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje. Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wskazana kontrola nie oznacza jednak przejęcia przez Sąd sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia. Sądy administracyjne nie orzekają bowiem merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi. Mając na uwadze tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych oraz przyczyny wzruszenia decyzji organów administracji publicznej, Sąd uznał, że rozstrzygnięcia organów zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa, które uzasadniało zastosowanie kompetencji kasatoryjnych. Kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego stało się ustalenie czy organy administracji publicznej orzekające w sprawie prawidłowo uznały, że kwoty świadczenia pielęgnacyjnego za okres wskazany w sentencji decyzji są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 30 ust. 1 u.ś.r. w zw. z art. 63 ust. 11 u.ś.w. Normatywną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Stosownie do brzmienia art. 63 ust. 11 ustawy o świadczeniu wspierającym, za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, uważa się świadczenie lub zasiłek wypłacone za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. Zgodnie natomiast z treścią art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Świadczeniem rodzinnym jest m.in. świadczenie pielęgnacyjne (art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Przywołana regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co w doktrynie, jak i orzecznictwie odróżnia się od świadczeń nienależnych. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Jak wynika z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostało przyznane Skarżącej od dnia 1 października 2018 r. na mocy decyzji organu z dnia 9 lutego 2021 r. nr[...] , następnie decyzją z dnia 28 grudnia 2023 r. nr [...] zmieniono wysokość świadczenia od dnia 1 stycznia 2024 r. oraz przekazano "Informację dotyczącą nowego świadczenia pielęgnacyjnego i świadczenia wspierającego od 01.01.2024 r." (karta nr 1-4 akt administracyjnych, doręczono Stronie dnia 5 stycznia 2024 r.). Pismem z dnia 2 czerwca 2024 r. Skarżąca wniosła o uchylenie przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego wskazując, że ojciec Strony "w dniu 29 maja 2024 r. otrzymał elektronicznie decyzję o przyznaniu świadczenia wspierającego" (karta nr 7 akt administracyjnych). Zgodnie natomiast z zalegającą w aktach Informacją ZUS z dnia 4 czerwca 2024 r., ojciec Skarżącej ma przyznane prawo do świadczenia wspierającego od 3 stycznia 2024 r. do 31 stycznia 2031 r. (karta nr 16 akt administracyjnych), brak jednak informacji o dacie wydania decyzji przyznającej świadczenie wspierające oraz dacie jej doręczenia. W ocenie sądu, w tych okolicznościach brak było podstaw do przyjęcia, że w okresie poprzedzającym wydanie decyzji przyznającej ojcu Skarżącej prawo do świadczenia wspierającego, Skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne w złej wierze - ze świadomością, że się ono jej nie należy. Nie sposób bowiem przyjąć, że Skarżąca pobierając świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 3 stycznia 2024 r. mogła i powinna przypuszczać, że jej ojciec otrzyma prawo do świadczenia wspierającego z mocą wsteczną od 3 stycznia 2024 r. Nie można w związku z tym w żaden sposób stwierdzić, że pobierając świadczenie pielęgnacyjne od 3 stycznia 2024 r. Skarżąca miała świadomość, tego, że w przyszłości ziszczą się okoliczności, które przesądzą o nieistnieniu podstaw do jego pobierania. Niezależnie zatem od pouczenia zawartego ww. "Informacji.." doręczonej w dniu 5 stycznia 2024 r., na które to pouczenie powołują się orzekające w sprawie organy, Skarżąca nie mogła wiedzieć, czy świadczenie wspierające zostanie przyznane. Zasadnie Skarżąca podkreśliła w skardze, że nie miała możliwości przewidzieć jaka będzie decyzja o świadczeniu wspierającym (pkt 3 skargi). Świadomość, że świadczenie jest nienależne ma istnieć w dacie jego pobierania, a nie dotyczyć sytuacji przyszłych, niemożliwych do przewidzenia w dacie jego pobierania. W konsekwencji strona nie może ponosić negatywnych skutków takiego stanu rzeczy (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 29 stycznia 2025 r. sygn. akt II SA/Łd 779/24). Przyznanie świadczenia wspierającego z mocą wsteczną nie może mieć wpływu na ocenę świadomości w aspekcie należnego świadczenia, pobieranego przed wydaniem decyzji (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 25 września 2024 r. sygn. akt II SA/Rz 648/24). Samo złożenie wniosku nie oznacza bowiem, że świadczenie zostanie przyznane. Zdaniem sądu, z tych wszystkich powodów, gdy chodzi o okres od 3 stycznia 2024 r. nie ziściły się, z przyczyn wyżej wskazanych, przesłanki uznania świadczenia pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane, a co za tym idzie nie ma też podstaw do orzekania o obowiązku jego zwrotu. W tym zakresie zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 30 ust. 1 u.ś.r. Przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające w sprawie nie zbadały w sposób prawidłowy czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania Skarżącej. Jednocześnie nie ustaliły daty wydania i doręczenia decyzji o świadczeniu wspierającym, a także daty powzięcia wiedzy o jej wydaniu przez Skarżącą, przy uwzględnieniu treści złożonego wniosku przez Stronę pismem z dnia 2 czerwca 2024 r. W ocenie Sądu dopiero po uzyskaniu wiedzy o jej wydaniu można mówić o świadczeniu nienależnie pobranym. Powyższe pozostaje w związku z zasadą prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 k.p.a., w myśl której w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Kontrola sądowoadministracyjna rozpoznawanej sprawy doprowadziła do stwierdzenia naruszenia art. 30 ust. 1 u.ś.r., a także naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., co miało niewątpliwy wpływ na wynik sprawy. Postępowanie w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń stanowi natomiast postępowanie odrębne, toczące się dopiero po ustaleniu, że świadczenia za dany okres mają charakter świadczeń nienależnie pobranych. Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ rozpatrując sprawę ponownie, kierując się wskazaną przez Sąd oceną prawną, ustali czy pobrane świadczenie w spornym okresie nosi znamiona świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu omawianych regulacji, względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, mając jednocześnie w polu widzenia obowiązek przestrzegania pozostałych reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcie odpowiadało prawu materialnemu, wnikliwie uzasadniając swoje stanowisko w zakresie uzasadnienia faktycznego i prawnego zgodnie z przepisem art. 107 § 3 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.