II SA/Gl 1928/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant specjalista Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 marca 2024 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 października 2023 r. nr 010070/680/6602724/2023 (414464646) w przedmiocie świadczenia wychowawczego oddala skargę. UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z 11 października 2023 r. nr 010070/680/6602724/2023 (414464646) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS" lub "Organ odwoławczy") utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS" lub "Organ pierwszej instancji") z 20 lipca 2023 r. w przedmiocie świadczenia wychowawczego. Powyższa decyzja Prezesa ZUS zapadła w następującym stanie sprawy. ZUS, po rozpatrzeniu wniosku P.K. (dalej "Skarżący") z 11 lipca 2023 r., decyzją z 20 lipca 2023 r. odmówił prawa do świadczenia wychowawczego na córkę K.K. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Świadczenie wychowawcze nie zostało przyznane ponieważ Skarżący nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. Zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (aktualny t.j.: Dz. U. z 2024 r. poz. 421; dalej: "u.p.p.w.d."), w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Skarżący wniósł odwołanie od ww. decyzji domagając się ponownego rozpatrzenia jego wniosku oraz wyczerpującego uzasadnienia decyzji. Wskazał, że córka z nim zamieszkuje i pozostaje na jego utrzymaniu, gdyż zgodnie z orzeczeniem sądu, które zostało załączone do wniosku, przez cały lipiec 2023 r. córka pozostaje pod opieką Skarżącego. Zaskarżoną obecnie decyzją Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję Organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy wyjaśnił, że z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na córkę wystąpił zarówno Skarżący jak i matka dziecka. Dokumentacja zgromadzona w sprawie potwierdza, że faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawują oboje rodzice. W takim przypadku znajduje zastosowanie art. 22 u.p.p.w.d. rozstrzygający kwestię zbiegu praw rodziców do świadczenia wychowawczego. Z zapisów w systemie informatycznym ZUS wspomagającym obsługę świadczeń dla rodzin wynika, że z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na córkę jako pierwsza wystąpiła jej matka, która swój wniosek przesłała do ZUS w dniu 14 lutego 2023 r. o godzinie 17.33. Przedłożone przez Skarżącego postanowienie Sądu Rejonowego w B. z [...] r. o sygn. akt [...] nie stanowi podstawy do przyznania Skarżącemu świadczenia i uznania, że opieka nad dzieckiem jest naprzemienna. Z ww. postanowienia wynika, że dziecko zamieszkuje z matką, która zobowiązana jest dowozić je do miejsca zamieszkania Skarżącego w wyznaczone dni, w których sąd ustalił kontakty Skarżącego z dzieckiem. W postanowieniu sąd wskazał, że dziecko ma przebywać pod opieką Skarżącego w co drugi weekend miesiąca, oprócz tego w wybrane dni świąteczne, tydzień ferii i miesiąc wakacji. Nie można zatem uznać, że opieka nad dzieckiem sprawowana jest w systemie opieki naprzemiennej. W skali roku matka dziecka zajmuje się córką przez około 283 dni, zaś Skarżący – około 82 dni. Z uwzględnieniem dni świątecznych Skarżący sprawuje opiekę nad dzieckiem przez około 86 dni w skali roku, a matka dziecka przez około 279 dni. Okoliczność, że dziecko w lipcu 2023 r. pozostawało wyłącznie pod opieką Skarżącego nie ma wpływu na przyznanie świadczenia, gdyż w skali roku okres sprawowania opieki przez Skarżącego jest znacznie krótszy niż okres w jakim matka sprawuje opiekę nad dzieckiem. W skardze wniesionej od decyzji Prezesa ZUS Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie mu świadczenia wychowawczego za miesiąc lipiec 2023 r. Skarżący zarzucił Organowi odwoławczemu niedbałe i błędne rozpoznanie sprawy. Podkreślił, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z [...] r. o sygn. akt [...] w miesiącu lipcu 2023 r. córka była pod jego wyłączną opieką. Zatem w miesiącu lipcu 2023 r. Skarżący spełniał wszystkie wymagania do uzyskania świadczenia. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Przedstawił przebieg dotychczasowych czynności oraz przywołał mające zastosowanie w sprawie przepisy prawa. W ocenie Organu odwoławczego dziecko nie znajduje się pod opieką naprzemienną uprawnionych rodziców. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zakres kontroli sądu wyznacza przepis art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.; dalej "p.p.s.a.") stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a (który nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji. W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). W wyniku kontroli zgodności z prawem decyzji organów obu instancji Sąd doszedł do przekonania, że nie są one dotknięte uchybieniami, które mogłyby uzasadniać ich wyeliminowanie z obrotu prawnego. Wyjaśnić należy, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.). Stosownie do art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje m. in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, zgodnie z którym w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Z przywołanych regulacji wynika, że przesłanką przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie, nie wystarczy bowiem jedynie wspólne zamieszkiwanie dziecka z matką albo ojcem albo tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu matki albo ojca (por. M. Kucharska [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019). Odstępstwo od zasady określonej w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. przewidziano w przepisie art. 5 ust. 2a dla sytuacji, gdy dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną. Przepis art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. przewiduje podział świadczenia wychowawczego tzn. jego ustalenie każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Taki podział świadczenia uzależniony jest od istnienia orzeczenia sądowego ustanawiającego opiekę naprzemienną, przy czym orzeczenie to z uwagi na brak uregulowania opieki naprzemiennej w polskim systemie prawa rodzinnego, nie musi posługiwać się tym wyrażeniem. W sytuacji, gdy orzeczenie sądowe nie zawiera stosownego zwrotu "opieka naprzemienna", rzeczą organów jest samodzielne ustalenie charakteru zawartych w nim zapisów dla zobrazowania i wyłożenia treści pojęcia "opieka naprzemienna" w konkretnej sprawie (por. wyrok NSA z 3 lutego 2022 r., I OSK 843/20, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). W orzecznictwie wskazuje się, że opiekę naprzemienną w rozumieniu art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. cechuje mniej więcej równy podział obowiązków pomiędzy rodzicami w zakresie sprawowania opieki nad dzieckiem, które zamieszkuje i koncentruje swoje sprawy życiowe na zmianę u obojga rodziców (por. wyrok NSA z 4 października 2017 r., I OSK 778/17, opubl. w CBOSA). Zatem dla przyjęcia, iż mamy do czynienia z opieką naprzemienną znaczenie ma faktyczne zamieszkiwanie i koncentrowanie spraw życiowych dziecka u obojga rodziców. W myśl natomiast art. 22 u.p.p.w.d. w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic, złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, ZUS ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Stosownie do art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d. jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, ZUS może zwrócić się do właściwego ośrodka pomocy społecznej, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w celu weryfikacji tych wątpliwości. Regulacja art. 22 u.p.p.w.d. znajduje zatem zastosowanie w przypadku zbiegu prawa osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego. W sytuacji równoczesnego sprawowania opieki nad dzieckiem przez dwoje rodziców zachodzi konieczność wskazania jednego rodzica jako beneficjenta świadczenia, pomimo że opiekę sprawują obydwoje rodzice równocześnie. Świadczenie wychowawcze może być bowiem przyznane w całości tylko i wyłącznie jednemu z rodziców. Przy czym zasadą wynikającą z treści tego przepisu jest wypłacenie świadczenia temu z rodziców, który jako pierwszy złożył wniosek. W sytuacji zaś, w której jeden z rodziców dziecka, mający inne miejsce zamieszkania niż drugi z rodziców, składa wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego, organ zobowiązany jest ustalić, z którym z rodziców dziecko wspólnie zamieszkuje oraz pozostaje na utrzymaniu. W myśl art. 13 ust. 1 u.p.p.w.d. ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek uprawnionego podmiotu określonego w art. 4 ust. 2. Prawo do świadczenia wychowawczego ustalane jest na okres od dnia 1 czerwca do dnia 31 maja roku następnego (art. 18 ust. 1 u.p.p.w.d.). Prawo do ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, do końca okresu, o którym mowa w ust. 1, nie wcześniej niż od dnia odpowiednio urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką, przysposobienia dziecka lub faktycznego umieszczenia dziecka w domu pomocy społecznej albo w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym (art. 18 ust. 2 u.p.p.w.d.). Wyjątki od ww. reguły przewidują art. 18 ust. 2a – ust. 2c u.p.p.w.d. Odnosząc powyższe uwagi natury ogólnej do stanu faktycznego sprawy należy zauważyć, że Skarżący 11 lipca 2023 r. złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. W odwołaniu od odmownej decyzji ZUS Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie jego wniosku i wyjaśnił, że spełnia przesłanki z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. do uzyskania świadczenia wychowawczego, gdyż w miesiącu lipcu 2023 r. był osobą, z którą córka zamieszkiwała i która ją utrzymywała. Postępowanie o przyznanie świadczenia wychowawczego jest postępowaniem wnioskowym. Organ nie ma więc obowiązku (ani prawa) orzekać o prawie do świadczenia z urzędu. Od woli strony postępowania zależy przedmiot jak i zakres złożonego wniosku. Przy czym przepisy u.p.p.w.d. określają początkowy i końcowy okres przyznania uprawnienia do świadczenia wychowawczego oraz wskazują, kiedy (w jakim przedziale czasowym) należy złożyć wniosek na dany okres świadczeniowy. Organ właściwy w sprawie świadczenia wychowawczego jest związany żądaniem strony i nie może zmieniać jego treści poprzez uruchomienie według jego oceny właściwego trybu postępowania. Z akt administracyjnych rozpoznawanej sprawy wynika, że organy obu instancji rozpoznały wniosek Skarżącego zgodnie z zawartym w nim żądaniem. Prawidłowo Organ odwoławczy ustalił, że Skarżący wraz z matką dziecka nie sprawuje opieki naprzemiennej nad nim. W rozpoznawanej sprawie - co jest okolicznością bezsporną - opieka nad córką wykonywana jest zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z [...] r., [...], tj. przy miejscu zamieszkania dziecka z matką oraz zapewnionych kontaktach Skarżącego jako ojca dziecka w okresach wskazanych w orzeczeniu. Z orzeczenia tego nie wynika, aby dziecko zamieszkiwało i koncentrowało swoje sprawy życiowe cyklicznie, na zmianę u obojga rodziców. Uregulowany orzeczeniem sposób i zakres kontaktów Skarżącego z córką nie wskazuje na cykliczność zamieszkiwania dziecka u każdego z rodziców, a w konsekwencji na naprzemienność opieki. Tym samym w ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie brak jest podstaw do zastosowania art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. bowiem w okresie objętym decyzjami organów obu instancji Skarżący nie sprawował opieki naprzemiennej nad córką w rozumieniu tego przepisu. Podkreślić także należy, że zasady kontaktu Skarżącego z córką wynikające z postanowienia sądu nie przewidują wspólnego zamieszkiwania córki u Skarżącego w powtarzających się okresach. Opieka sprawowana przez Skarżącego jest opieką sprawowaną w ograniczonym zakresie, czego nie zmienia podnoszona przez Skarżącego okoliczność ponoszenia przez niego wydatków na rzecz dziecka (m. in. w miesiącu lipcu 2023 r.). Skarżący zatem opiekuje się dzieckiem w zakresie określonym w ww. postanowieniu, jednakże miejscem zamieszkania dziecka (tj. miejscem wokół którego koncentrują się jego sprawy życiowe), jest miejsce zamieszkania matki. Uprawnienie do świadczenia wychowawczego przysługuje natomiast w razie wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem i utrzymywania dziecka. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie. Okolicznością umożliwiającą przyznanie świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem, a nie przysługiwanie władzy rodzicielskiej. Zamieszkiwanie zatem dziecka z drugim z rodziców wyklucza możliwość przyznania świadczenia wychowawczego temu z rodziców, z którym dziecko nie zamieszkuje. Podkreślić przy tym trzeba, że na gruncie u.p.p.w.d. zasadą jest uznawanie danego dziecka za członka jednej rodziny, a tylko wyjątkowo można zaliczyć dziecko jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców. Wyjątek ten następuje w przypadku, gdy dziecko jest pod opieką naprzemienną rodziców (art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d.). W stanie faktycznym sprawy, wobec faktu, że dziecko faktycznie mieszka z matką i w miejscu zamieszkania matki ma swoje centrum życiowe, a ponadto matka sprawuje nad nim opiekę i je utrzymuje, słusznie przyjęto, że Skarżący nie jest podmiotem, któremu w przypadku zbiegu uprawnień, należało przyznać wnioskowane świadczenie wychowawcze. Podsumowując stwierdzić należy, że w działaniu organów Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów, które musiałoby skutkować wyeliminowaniem z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał, że skarga jest niezasadna, skoro podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod uwagę. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.