II SA/Lu 159/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Maciej Gapski (sprawozdawca) Protokolant Specjalista Marzena Okoń po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi E. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu z dnia 8 stycznia 2025 r. znak SKO.PS/40/499/2024 w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy Biłgoraj z dnia 12 grudnia 2024r. znak PS.4050.25.67.2024. Zaskarżoną do Sądu decyzją z dnia 8 stycznia 2025 r. znak: SKO.PS/40/499/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Zamościu (dalej jako: "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania E. B. (dalej także jako "skarżąca" lub "strona"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy B. z dnia 12 grudnia 2024 r. znak: [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 lutego 2024 r. do 30 września 2024 r. w łącznej kwocie 23904,00 zł oraz zobowiązania do jego zwrotu wraz z odsetkami. Rozstrzygniecie powyższe zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzją SKO w Z. z dnia 26 lutego 2020 r. skarżąca uzyskała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką K. Ć.. Z akt sprawy wynika, że K. Ć. decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uzyskała prawo do świadczenia wspierającego w okresie od 1 lutego 2024 r. do dnia 30 września 2031 r. W związku z uzyskaniem przez K. Ć. prawa do świadczenia wspierającego Wójt Gminy B. uchylił decyzją z dnia 21 października 2024 r. znak: PS.4042.186.67.2024 decyzję w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie zaskarżonymi do tut. Sądu decyzjami organów obu instancji zobowiązano skarżącą do zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego za okres, w którym pobierała ona przedmiotowe świadczenie w zbiegu ze świadczeniem wspierającym otrzymanym przez jej niepełnosprawną matkę. Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie, organ odwoławczy przytoczył treść mających zastosowanie w sprawie przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm., dalej jako "u.ś.r.") oraz ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 - dalej jako "u.ś.w."). Wskazał, że zgodnie z art. 63 ust. 11 u.ś.w., za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, uważa się świadczenie lub zasiłek wypłacone za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. Zgodnie z uregulowaniami świadczenie pielęgnacyjne wypłacone za okres przyznanego osobie niepełnosprawnej świadczenia wspierającego jest świadczeniem nienależnie pobranym Natomiast wskazane przepisy nie stanowią, że od nienależnie pobranych świadczeń określonych w art. 63 ust. 11 u.ś.w. nie nalicza się odsetek ustawowych za opóźnienie. W związku z powyższym zdaniem Kolegium organ zasadnie żąda zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami za opóźnienie za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium skarżąca zarzuciła naruszenie: 1. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez niezasadne utrzymanie w mocy decyzji, mimo, iż w momencie wydawania decyzji przez organ naruszono: - art. 30 ust. 2 pkt 1, ust. 2b, ust. 8 u.ś.r. poprzez nieprawidłowe uznanie, że świadczenia rodzinne wypłacane na rzecz skarżącej w okresie od 1.02.2024 r. do 30.09.2024 r. były wypłacane mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenia wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymania wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, w sytuacji, gdy jako pobierająca świadczenie nie została pouczona o braku prawa do ich pobierania, co skutkowało nieprawidłowym wnioskiem i uznaniem, że świadczenie wypłacone na jej rzecz w powyższym okresie jest świadczeniem nienależnie pobranym i w dalszej kolejności doprowadziło do zobowiązania skarżącej do zwrotu wraz z odsetkami za opóźnienie; - art. 63 ust. 1, ust. 10 u.ś.w. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu nowego brzmienia ustawy, w sytuacji, gdy w odniesieniu do sytuacji skarżącej należało stosować przepisy w brzmieniu dotychczasowym, bowiem prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. (tzn. przed tą datą), co skutkowało nieprawidłowym uznaniem, że pobrane przez skarżącą świadczenie pielęgnacyjne stanowi nienależnie pobrane świadczenie, które należy zwrócić; - art. 63 ust. 2 u.ś.w. poprzez jego niezastosowanie polegające na błędnym zaniechaniu ustalenia, że przyznane świadczenie pielęgnacyjne przysługuje do dnia wskazanego w decyzji, w sytuacji, gdy świadczenie pielęgnacyjne zostało przyznane przed dniem 31 grudnia 2023 r. na kolejny okres, co skutkowało wydaniem nieprawidłowej decyzji o uznaniu pobranego świadczenia za nienależnie pobrane, które należy zwrócić; - art. 32 ust. 2 u.ś.r. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na nieprawidłowym przyjęciu, że w realiach przedmiotowej sprawy dopuszczalne jest wydanie decyzji na niekorzyść skarżącej i nieprawidłowe uznanie, że zmianie uległa sytuacja rodzinna lub dochodowa mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w sytuacji, gdy w rozumieniu powołanego przepisu zmiana taka nie nastąpiła, a jeżeli nawet nastąpiła, to przepis ten do zaskarżonej decyzji nie miał zastosowania, co skutkowało oparciem decyzji na błędnie powołanej podstawie prawnej i naruszeniu zasady przekonywania. Dodatkowo strona zarzuciła decyzji organu odwoławczego naruszenie art. 63 ust. 6 u.ś.w. poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że nie przysługiwało jej świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 1.02.2024 r. do 30.09.2024 r. z uwagi na przyznanie świadczenia wspierającego, w sytuacji, gdy na dzień 30.09.2024 r. jej matka nie miała jeszcze przyznanego prawa do świadczenia wspierającego, co skutkowało naruszeniem art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez nieuprawnione utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji. Na podstawie powyższych zarzutów wniesiono o uchylenie decyzji organów obu instancji. W uzasadnieniu strona przedstawiła argumenty świadczące jej zdaniem o zasadności złożonego środka zaskarżenia. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest częściowo zasadna, jednakże z innych przyczyn niż w niej wskazano. Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1). Na wstępie rozważań wyjaśnić należy, że z dniem 1 stycznia 2024 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429). Powołana ustawa zmieniła zasady przyznawania wsparcia opiekunom osób niepełnosprawnych. Świadczenie pielęgnacyjne od 1 stycznia 2024 r. jest przyznawane wyłącznie opiekunom osób niepełnosprawnych do ukończenia 18 roku życia. Natomiast dla niepełnosprawnych osób pełnoletnich przewidziane jest świadczenie wspierające, z którego osoby takie mają w założeniu ustawodawcy finansować koszty opieki. Ustalenie prawa do świadczenia wspierającego oraz jego wypłata następują na wniosek osoby, o której mowa w art. 3 ust. 2, lub osoby upoważnionej do jej reprezentowania. Wniosek składa się nie wcześniej niż w miesiącu, w którym decyzja ustalająca poziom potrzeby wsparcia stała się ostateczna. Wniosek składa się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 9 ust. 1-3 u.ś.w.). Przyznanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych świadczenia wspierającego nie wymaga wydania decyzji. ZUS wydaje decyzję w sprawach odmowy przyznania świadczenia wspierającego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wspierającego oraz nienależnie pobranego świadczenia wspierającego (art. 13 ust. 1 i 4). Rozdział 7 u.ś.w. reguluje przepisy przejściowe, dostosowujące i przepis końcowy. Stosownie do art. 63 ust. 1 u.ś.w., w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym (u.ś.r.), do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Ustęp 2 stanowi, że osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym (u.ś.r.), zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4. Należy podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym (u.ś.r.), albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, nie przysługują jeżeli osoba wymagająca opieki ma przyznane prawo do świadczenia wspierającego (art. 63 ust. 6 u.ś.w.). Wypłata świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, podlega wstrzymaniu, jeżeli osoba wymagająca opieki lub osoba uprawniona do jej reprezentowania złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wspierającego (ust. 9). Zgodnie z brzmieniem art. 61 ust. 11 u.ś.w., za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, uważa się świadczenie lub zasiłek wypłacone za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. Sąd podkreśla, że strona (wbrew twierdzeniom zawartym w skardze) była pouczona o zmianach w systemie świadczeń pielęgnacyjnych oraz zasadach ubiegania się o świadczenie wspierające. W aktach sprawy znajduje się pismo Wójta Gminy B. z dnia 29 września 2023 r. zatytułowane: "Informacja o nowych zasadach przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego oraz o nowym świadczeniu – świadczeniu wspierającym". Powyższa informacja została wysłana do skarżącej, która odebrała ją w dniu 11 października 2023 r. Należy uznać, że strona została właściwie pouczona o braku możliwości równoczesnego pobierania dotychczas uzyskiwanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką oraz nowego świadczenia wspierającego, o które może wystąpić osoba niepełnosprawna. Wskazać należy, że z wykładni powyżej powołanych przepisów wynika, iż świadczenie wspierające oraz świadczenie pielęgnacyjne są świadczeniami konkurencyjnymi. Ustawodawca wprowadził bowiem regulację, zgodnie z którą opiekun osoby niepełnosprawnej traci prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w czasie, gdy osoba z niepełnosprawnością pobiera świadczenie wspierające. Innymi słowy, skorzystanie przez osobę z niepełnosprawnością z prawa do świadczenia wspierającego wiąże się z tym, że jej opiekun traci prawo do dotychczas pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Z powołanych powyżej przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne powinno zostać uchylone po przyznaniu osobie z niepełnosprawnością świadczenia wspierającego - od dnia, od którego ZUS przyznał tej osobie świadczenie wspierające. Z treści art. 61 ust. 11 u.ś.w. jednoznacznie wynika, że świadczeniem pielęgnacyjnym nienależnie pobranym jest świadczenie pielęgnacyjne wypłacone za okres przyznanego osobie z niepełnosprawnością świadczenia wspierającego. Opiekun osoby z niepełnosprawnością będzie zatem zobowiązany do zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli otrzymywał świadczenie pielęgnacyjne za okres, za który przyznano osobie z niepełnosprawnością świadczenie wspierające (art. 30 ust. 1 u.ś.r.). Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 30 ust. 2b). Powyższe oznacza, że co do zasady kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy (art. 30 ust. 8). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że w okresie od 1 lutego 2024 r. do 30 września 2024 r. skarżąca otrzymywała świadczenie pielęgnacyjne w kwocie 2988 zł miesięcznie. Również za ten okres zostało przyznane matce skarżącej K. Ć. świadczenie wspierające – decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Doszło zatem do jednoczesnego wypłacenia świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz skarżącej oraz świadczenia wspierającego na rzecz jej matki. Okoliczność ta jest bezsporna. Podzielić zatem należy stanowisko organu, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone za ten ww. okres miało charakter świadczenia pobranego nienależnie, stosownie do treści art. 63 ust. 11 u.ś.w. W ocenie Sądu nie jest natomiast prawidłowe stanowisko organów co do kwestii naliczenia odsetek ustawowych od kwoty nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego. Wyjaśnić bowiem należy, że katalog okoliczności dotyczących konieczności naliczania odsetek od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wskazany jest w art. 30 ust. 2 pkt 1-3 i 5 u.ś.r. Nie określa on jednak wystąpienia sytuacji pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w zbiegu z otrzymanym świadczeniem wspierającym przez osobę wymagającą opieki. W związku z powyższym, zdaniem Sądu od kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych, w zbiegu z uzyskanym uprawnieniem do otrzymywania świadczenia wspierającego, nie nalicza się ustawowych odsetek. Mając powyższe rozważania na względzie, Sąd stwierdził, że w przedmiotowej sprawie organy obu instancji dopuściły się naruszenia art. 30 ust. 2b i 8 u.ś.r. w zw. art. 6 k.p.a., które miało wpływ na wynik sprawy. Organ odwoławczy wbrew zasadzie legalności wynikającej z Konstytucji oraz kodeksu postępowania administracyjnego uznał, że: "art. 63 ust. 11 u.ś.w. nie stanowi, że od nienależnie pobranych świadczeń nie pobiera się odsetek ustawowych za opóźnienie". Organy administracji mogą natomiast nakładać na obywateli obowiązki wyłącznie, gdy z normy ustawowej taka kompetencja im przysługuje. Obowiązująca ustawa o świadczeniu wspierającym w szczególności art. 63 ust. 11 u.ś.w. oraz art. 30 ust. 2b i 8 u.ś.r. nie przewidują, aby od nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego pobranego w okresie otrzymywania przez osobę niepełnosprawną świadczenia wspierającego możliwe było naliczanie odsetek. W związku z tym należało uznać, że organy administracji nie mają podstawy prawnej do naliczania odsetek w takiej sytuacji, co błędnie uczyniły organy obu instancji w przedmiotowej sprawie. Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji uwzględni stanowisko Sądu zawarte w niniejszym uzasadnieniu oraz wyda decyzję, z pominięciem zobowiązania do zwrotu odsetek za opóźnienie. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.