IV SA/Po 487/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Sędzia WSA Monika Świerczak (spr.) Sędzia WSA Wojciech Rowiński Protokolant st. sekr. sąd. Iwona Maciak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 02 lipca 2025 r. sprawy ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 kwietnia 2025 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 12 lutego 2025 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 6 października 2022 r., nr [...] przyznał pani R. S. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad panem A. S. od 1 września 2022 r. na stałe. Następnie Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 10 grudnia 2024 r., nr [...], sprostowaną postanowieniem z dnia 8 stycznia 2025 r., uchylił ww. decyzję z dnia 6 października 2022 r. przyznającą świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad A. S.. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że na podstawie danych z Emp@tia - Zakład Ubezpieczeń Społecznych pozyskano informację, iż pan A. S. ma przyznane świadczenie wspierające od dnia 3 stycznia 2024 r. Organ wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki ma przyznane prawo do świadczenia wspierającego. Następnie, decyzją z dnia 12 lutego 2025 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] orzekł w sprawie ustalenia, że kwota [...]zł pobrana przez R. S. tytułem świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad A. S. w okresie od 3 stycznia 2024 r. do 30 listopada 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. Odwołanie od ww. decyzji, w terminie, złożyła wnioskodawczyni wskazując na trudną sytuację materialno-bytową. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 2 kwietnia 2025 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że odwołująca nabyła prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na syna A. S. decyzją z dnia 6 października 2022 r. od dnia 1 września 2022 r. na stałe. W myśl art. 63 ust. 6 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym: Świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, nie przysługują jeżeli osoba wymagająca opieki ma przyznane prawo do świadczenia wspierającego. Natomiast art. 63 ust. 6 ww. ustawy stanowi, iż: "Za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, uważa się świadczenie lub zasiłek wypłacone za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające.". Organ wskazał, że powyższe okoliczności powodują, że od 3 stycznia 2024 r. ustało prawo odwołującej do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad panem A. S.. Organ przywołał artykuł 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazujący, że: "Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.". Ponadto organ wskazał, na artykuł 30 ust. 2 pkt 1) zgodnie z którym: "Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.". Organ podkreślił, że analiza art. 30 ust. 2 pkt 1) ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazuje, że przesłanki zawarte w tym przepisie wystąpiły w niniejszej sprawie. W ocenie organu kwota w wysokości [...] zł wypłacona pani R. S. tytułem świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad panem A. S. w okresie od 3 stycznia 2024 r. do 30 listopada 2024 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi. Organ wskazał, że w treści wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z dnia 28 września 2022 r. znajdują się złożone przez skarżącą oświadczenia, potwierdzone własnoręcznym podpisem, o zapoznaniu się z warunkami uprawniającymi do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jak również o zapoznaniu się z obowiązkiem niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy wskazał, że ma rację zatem organ I instancji w zaskarżonej decyzji, że w związku z przyznaniem synowi odwołującej świadczenia wspierającego od 3 stycznia 2024 r., to w okresie od 3 stycznia 2024 r. do 30 listopada 2024 r. były pobierane na syna A. S. jednocześnie dwa świadczenia, tj. świadczenie pielęgnacyjne oraz świadczenie wspierające. Natomiast obowiązujące przepisy nie przewidują możliwości pobierania dwóch świadczeń jednocześnie, chociaż jedno z nich przysługuje opiekunowi, a drugie - osobie wymagającej opieki. Organ wskazał, że artykuł 30 ust. 8 u.ś.r. stanowi, iż: "Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.". R. S. w ustawowym terminie wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na ww. decyzję. W uzasadnieniu skargi wskazała, że nie miała świadomości, że przedmiotowe świadczenia jej się nie należą, tym bardziej, że organ wypłacał je równolegle przez rok. Skarżąca opisała swoją trudną sytuację życiową i materialną. Podkreśliła, że nie pobiera emerytury, mimo że jest do niej uprawniona. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wskazana kontrola nie oznacza jednak przejęcia przez Sąd sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia. Sądy administracyjne nie orzekają bowiem merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi. W niniejszej sprawie przedmiotem kontroli sądowej jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 2 kwietnia 2025 r., znak [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 12 lutego 2025 r., nr [...] w sprawie ustalenia, że kwota [...] pobrana przez R. S. tytułem świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad A. S. w okresie od 3 stycznia 2024 r. do 30 listopada 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. Kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego stało się ustalenie czy organy administracji publicznej orzekające w sprawie prawidłowo uznały, że kwoty świadczenia pielęgnacyjnego za okres wskazany w sentencji decyzji są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 323, z późn. zm., dalej: u.ś.r.) w zw. z art. 63 ust. 11 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1429 z późn. zm., dalej u.ś.w.). Normatywną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Stosownie do brzmienia art. 63 ust. 11 ustawy o świadczeniu wspierającym, za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, uważa się świadczenie lub zasiłek wypłacone za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. Zgodnie natomiast z treścią art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Świadczeniem rodzinnym jest m.in. świadczenie pielęgnacyjne (art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Przywołana regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co w doktrynie, jak i orzecznictwie odróżnia się od świadczeń nienależnych. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z akt sprawy wynika, że skarżąca wniosek o świadczenie wspierające złożyła w dniu 30.04.2024 r., a decyzja o jego przyznaniu została podjęta w dniu 9.05.2024 r. Świadczenie wspierające natomiast przyznano jej z mocą wsteczną od 3.01.2024 r. W ocenie Sadu, w tych okolicznościach brak jest podstaw do przyjęcia, że w okresie poprzedzającym wydanie decyzji przyznającej skarżącej prawo do świadczenia wspierającego, skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne w złej wierze - ze świadomością, że się ono jej nie należy. Nie sposób bowiem przyjąć, że skarżąca pobierając świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 3 stycznia 2024 r. mogła i powinna przypuszczać, że jej syn otrzyma prawo do świadczenia wspierającego z mocą wsteczną od 3 stycznia 2024 r. Nie można w związku z tym w żaden sposób stwierdzić, że pobierając świadczenie pielęgnacyjne od 3 stycznia 2024 r. skarżąca miała świadomość, tego, że w przyszłości ziszczą się okoliczności, które przesądzą o nieistnieniu podstaw do jego pobierania. Najbardziej istotne jest jednak to, że skarżąca nie została przez organ w prawidłowy sposób pouczona o konieczności wnioskowania o zaprzestanie wypłacania świadczenia pielęgnacyjnego po przyznaniu jej synowi prawa do świadczenia wspierającego. Takim pouczeniem na pewno nie jest znajdujące się w aktach sprawy pismo informacyjne z dnia 25.09.2023 r., w którym organ przedstawił okoliczności dotyczące wprowadzenia przez ustawodawcę świadczenia wspierającego. Ma ono charakter wyłącznie informacyjny. Nie wskazuje żadnego rygoru, nie określa pouczenia w sposób czytelny. Sąd podkreśla, że świadomość, że świadczenie jest nienależne ma istnieć w dacie jego pobierania, a nie dotyczyć sytuacji przyszłych, niemożliwych do przewidzenia w dacie jego pobierania. W konsekwencji strona nie może ponosić negatywnych skutków takiego stanu rzeczy (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 29 stycznia 2025 r. sygn. akt II SA/Łd 779/24). Przyznanie świadczenia wspierającego z mocą wsteczną nie może mieć wpływu na ocenę świadomości w aspekcie należnego świadczenia, pobieranego przed wydaniem decyzji (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 25 września 2024 r. sygn. akt II SA/Rz 648/24). Samo złożenie wniosku nie oznacza bowiem, że świadczenie zostanie przyznane. Z kolei pouczenia zawarte we wniosku o świadczenie pielęgnacyjne z 28.09.2022 r. nie obejmowały okoliczności przyznania prawa do świadczenia wspierającego. Nie mogły ich obejmować bo w tej dacie świadczenie wspierające nie istniało. Niemniej organ nie zaktualizował pouczeń w tym zakresie po wprowadzeniu świadczenia wspierającego. Nie pouczył skarżącej o konieczności poinformowania o pobieraniu świadczenia wspierającego. Na marginesie należy wskazać, że zgodnie z art. 63 ust. 9 ustawy o świadczeniu wspierającym wypłata świadczenia pielęgnacyjnego podlega wstrzymaniu jeżeli złożono wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wspierającego. Treść tego przepisu wskazuje, że takie wstrzymanie wypłaty powinno leżeć w gestii organu bez względu na to, czy osoba wnioskująca poinformuje organ o pobieraniu świadczenia pielęgnacyjnego, czy też nie. Bez wątpienia organy mają możliwość dokonania weryfikacji tego, czy i kto posiada prawo do świadczenia wspierającego oraz do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu organy orzekające nie zbadały w sposób prawidłowy, czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania skarżącej. Należy podkreślić, że kuriozalne jest założenie przyznawania przez organ świadczenia wspierającego z datą wsteczną i żądanie zwrotu przyznanego w przeszłości świadczenia pielęgnacyjnego (w wielu przypadkach zapewne skonsumowanego przez beneficjenta). Zarówno w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak i w odpowiedzi na skargę organ wskazuje, że skarżąca we wniosku o świadczenie pielęgnacyjne z 2022 r. zapoznała się z obowiązkiem informowania organ o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, jednak w ocenie Sądu takie pouczenie jest nieskuteczne w sytuacji, w której wprost nie obejmuje w swojej treści okoliczności przyznania świadczenia wspierającego. Organy nie dokonały prawidłowej aktualizacji przedmiotowego pouczenia po wprowadzeniu przez ustawodawcę nowego świadczenia. Sąd podkreśla, że jedynie takie pouczenie, z którego w sposób niebudzący wątpliwości strony o skutkach niepoinformowania organu o wymienionych tutaj okolicznościach, stanowiłoby o możliwości uznania pobieranego świadczenia za nienależne. Ze zgromadzonego przez organy materiału dowodowego nie wynika, aby w niniejszej sprawie skarżąca została prawidłowo i skutecznie pouczona, że brak powiadomienia organu o przyznaniu świadczenia wspierającego skutkuje utratą prawa do pobierania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego i uznaniem go za nienależnie pobrane, a w konsekwencji skutkuje obowiązkiem zwrotu w razie dalszego pobierania pomimo zaistnienia tych okoliczności. Tym samym, w sprawie nie spełniła się przesłanka aktualizująca podstawę do zastosowania art. 30 ust. 1 u.ś.r. Powyższe pozostaje w związku z zasadą prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 k.p.a., w myśl której w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Kontrola sądowoadministracyjna rozpoznawanej sprawy prowadzi w ocenie Sądu do stwierdzenia naruszenia art. 30 ust. 1 u.ś.r., a także naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., co miało niewątpliwy wpływ na wynik sprawy. Organ rozpatrując sprawę ponownie, kierując się wskazaną przez Sąd oceną prawną, ustali czy pobrane świadczenie w spornym okresie nosi znamiona świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu omawianych regulacji (organ ustali, czy prawidłowo i wprost pouczył skarżącą o obowiązku poinformowania organu o przyznaniu synowi świadczenia wspierającego), względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, mając jednocześnie w polu widzenia obowiązek przestrzegania pozostałych reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcie odpowiadało prawu materialnemu, wnikliwie uzasadniając swoje stanowisko w zakresie uzasadnienia faktycznego i prawnego zgodnie z przepisem art. 107 § 3 k.p.a. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję poprzedzającą.