II SA/Ol 291/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bogusław Jażdżyk Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska asesor WSA Grzegorz Klimek (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 lipca 2025 r. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oraz zobowiązania do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Decyzją z 17 marca 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 – k.p.a.), po rozpatrzeniu J. C. (skarżąca, strona) od decyzji z dnia 19 lutego 2025 r. wydanej z upoważnienia Wójta Gminy K. przez Młodszego Referenta (organ pierwszej instancji), którą ustalono wysokość nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego w związku z opieką nad synem – P. C. za okres od 29 stycznia 2024 r. do 30 listopada 2024 r. w kwocie 30.169,20 zł i zobowiązano do zwrotu w/w kwoty - utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy w całości. Zakwestionowana decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych sprawy: Decyzją organu pierwszej instancji z dnia 30 czerwca 2022 r. stronie przyznano świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad synem – P. C. w okresie od 1 lipca 2021 r. do 30 czerwca 2025 r. Pismem z dnia 23 listopada 2023 r. organ pierwszej instancji pouczył stronę o treści przepisów ustawy o świadczeniu wspierającym i w związku z tym wynikających dla strony obowiązków informacyjnych. W dniu 25 listopada 2024 r. ZUS poinformował P. C. o przyznaniu świadczenia wspierającego. Wobec tego decyzją z dnia 13 stycznia 2025 r. organ pierwszej instancji uchylił decyzję przyznającą świadczenie pielęgnacyjne, natomiast decyzją z dnia 19 lutego 2025 r. uznał świadczenie pielęgnacyjne wypłacone w związku z opieką nad synem – P.C. za okres od 29 stycznia 2024 r. do 30 listopada 2024 r. w kwocie 30.169,20 zł za nienależnie pobrane i zobowiązał stronę do zwrotu tej kwoty. W odwołaniu od decyzji z 19 lutego 2025 r. skarżąca wskazała, że nie wiedziała, że nie można pobierać jednocześnie obu świadczeń. Wskazała na trudną sytuację finansową swojej rodziny. W uzasadnieniu własnej decyzji Kolegium podniosło, że okoliczności faktyczne związane z utratą przez stronę uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego za okres 29 stycznia - 30 listopada 2024 r. są bezsporne. Zgodnie bowiem żart. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 - u.ś.r.), za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne (w tym świadczenie pielęgnacyjne) uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Taka sytuacja zaistniała w niniejszej sprawie. Skarżąca uzyskała od 1 lipca 2021 r. do 30 czerwca 2025 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, na mocy decyzji organu pierwszej instancji z dnia 30 czerwca 2022 r., w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem. Następnie synowi odwołującej zostało przyznane świadczenie wspierające od 29 stycznia 2024 r. do 30 czerwca 2025 r. (pismo ZUS z dnia 25 listopada 2024 r.). Po uzyskaniu informacji o przyznaniu synowi odwołującej świadczenia wspierającego organ pierwszej instancji decyzją z dnia 13 stycznia 2025 r., uchylił decyzję przyznającej świadczenie pielęgnacyjne. Następnie organ pierwszej instancji wszczął postępowanie w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenia pielęgnacyjnego w okresie 29 stycznia - 30 listopada 2024 r. i decyzją z dnia 19 lutego 2025 r. orzekł o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego w ww. okresie w kwocie 30.169,20 zł za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązał odwołującą do jego zwrotu. Kolegium wyjaśniło, że z dniem 1 stycznia 2024 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 - u.ś.w.). Ustawa ta zmieniła zasady przyznawania wsparcia opiekunom osób niepełnosprawnych. Od 1 stycznia 2024 r. dla niepełnosprawnych osób pełnoletnich przewidziane jest świadczenie wspierające, z którego osoby takie mają w założeniu ustawodawcy finansować koszty opieki. Z art. 63 ust. 6 u.ś.w. wynika natomiast, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma przyznane prawo do świadczenia wspierającego, to świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w u.ś.r., nie przysługują. Ma rację zatem organ pierwszej instancji w zaskarżonej decyzji, że w związku z przyznaniem synowi odwołującej świadczenia wspierającego od 29 stycznia 2024 r., w okresie od 29 stycznia do 30 listopada 2024 r. były pobierane na syna jednocześnie dwa świadczenia, tj. świadczenie pielęgnacyjne oraz świadczenie wspierające. Natomiast obowiązujące przepisy nie przewidują możliwości pobierania dwóch świadczeń jednocześnie, chociaż jedno z nich przysługuje opiekunowi, a drugie - osobie wymagającej opieki. Dodatkowo Kolegium zaznaczyło, że z akt spraw wynika, że strona była należycie pouczona o konieczności poinformowania organu o złożeniu wniosku do ZUS o ustalenie prawa do świadczenia wspierającego. W piśmie z dnia 23 listopada 2023 r. organ pierwszej instancji w sposób jasny i zrozumiały pouczył skarżącą, że w sytuacji przyznania osobie wymagającej opieki prawa do świadczenia wspierającego, osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W świetle tak ustalonego stanu faktycznego oraz wobec treści art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i art. 63 ust. 6 u.ś.w., w ocenie Kolegium zasadnym w niniejszej sprawie było wydanie decyzji o uznaniu części świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej pobieranego przez odwołującą na syna za okres 29 stycznia - 30 listopada 2024 r. za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązanie odwołującej do jego zwrotu. W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na powyższą decyzję z 17 marca 2025 r. skarżąca podniosła, że warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy o braku prawa do pobierania tego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należało. W jej przypadku takiej świadomości nie było, a środki finansowe uzyskane ze świadczenia pielęgnacyjnego przeznaczałam na zaspokojenie podstawowych potrzeb syna P., jego leczenie i nie wydatkowała ich w złej wierze. W momencie złożenia wniosku o świadczenie wspierające nie wiedziała, że rzutuje ono na pobierane przez nią świadczenia pielęgnacyjnego, nie miała też świadomości, ze zostanie ono wypłacone z wyrównaniem i, że za okres w którym nie miała środków do życia dla siebie i syna, i że nie powinna go pobierać. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 - p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wskazana kontrola nie oznacza jednak przejęcia przez Sąd sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia. Sądy administracyjne nie orzekają bowiem merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi. W niniejszej sprawie przedmiotem kontroli sądowej jest decyzja Kolegium utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji w sprawie ustalenia, że kwota 30.169,20 zł pobrana przez skarżącą tytułem świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem w okresie od 29 stycznia 2024 r. do 30 listopada 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. Kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego stało się ustalenie czy organy administracji publicznej orzekające w sprawie prawidłowo uznały, że kwoty świadczenia pielęgnacyjnego za okres wskazany w sentencji decyzji są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 30 ust. 1 u.ś.r. w zw. z art. 63 ust. 11 u.ś.w. Normatywną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniu wspierającym. Stosownie do brzmienia art. 63 ust. 11 u.ś.w., za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, uważa się świadczenie lub zasiłek wypłacone za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. Zgodnie natomiast z treścią art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Świadczeniem rodzinnym jest m.in. świadczenie pielęgnacyjne (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przywołana regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co w doktrynie, jak i orzecznictwie odróżnia się od świadczeń nienależnych. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z akt sprawy wynika, że wniosek o świadczenie wspierające został złożony w dniu 15 listopada 2024 r., a decyzja o jego przyznaniu została podjęta w dniu 22 listopada 2024 r. Świadczenie wspierające natomiast przyznano z mocą wsteczną od 29 stycznia 2024 r. W ocenie Sądu, w tych okolicznościach brak jest podstaw do przyjęcia, że w okresie poprzedzającym wydanie decyzji przyznającej prawo do świadczenia wspierającego, skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne w złej wierze - ze świadomością, że się ono jej nie należy. Nie sposób bowiem przyjąć, że skarżąca pobierając świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 29 stycznia 2024 r. mogła i powinna przypuszczać, że jej syn otrzyma prawo do świadczenia wspierającego z mocą wsteczną od 29 stycznia 2024 r. Nie można w związku z tym w żaden sposób stwierdzić, że pobierając świadczenie pielęgnacyjne od 29 stycznia 2024 r. skarżąca miała świadomość, tego, że w przyszłości ziszczą się okoliczności, które przesądzą o nieistnieniu podstaw do jego pobierania. Najbardziej istotne jest jednak to, że skarżąca nie została przez organ w prawidłowy sposób pouczona o konieczności wnioskowania o zaprzestanie wypłacania świadczenia pielęgnacyjnego po przyznaniu jej synowi prawa do świadczenia wspierającego. Takim pouczeniem na pewno nie jest znajdujące się w aktach sprawy pismo informacyjne z dnia 25 listopada 2023 r., w którym organ przedstawił okoliczności dotyczące wprowadzenia przez ustawodawcę świadczenia wspierającego. Ma ono charakter wyłącznie informacyjny. Nie wskazuje żadnego rygoru, nie określa pouczenia w sposób czytelny. Sąd podkreśla, że świadomość, że świadczenie jest nienależne ma istnieć w dacie jego pobierania, a nie dotyczyć sytuacji przyszłych, niemożliwych do przewidzenia w dacie jego pobierania. W konsekwencji strona nie może ponosić negatywnych skutków takiego stanu rzeczy (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 29 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Łd 779/24, CBOSA). Przyznanie świadczenia wspierającego z mocą wsteczną nie może mieć wpływu na ocenę świadomości w aspekcie należnego świadczenia, pobieranego przed wydaniem decyzji (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 25 września 2024 r., sygn. akt II SA/Rz 648/24, CBOSA). Samo złożenie wniosku nie oznacza bowiem, że świadczenie zostanie przyznane. Z kolei pouczenia zawarte we wniosku o świadczenie pielęgnacyjne (wpływ do organu 6 czerwca 2022 r.) nie obejmowały okoliczności przyznania prawa do świadczenia wspierającego. Nie mogły ich obejmować bo w tej dacie świadczenie wspierające nie istniało. Niemniej organ nie zaktualizował pouczeń w tym zakresie po wprowadzeniu świadczenia wspierającego. Nie pouczył skarżącej o konieczności poinformowania o pobieraniu świadczenia wspierającego. Na marginesie należy wskazać, że zgodnie z art. 63 ust. 9 u.ś.w. wypłata świadczenia pielęgnacyjnego podlega wstrzymaniu jeżeli złożono wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wspierającego. Treść tego przepisu wskazuje, że takie wstrzymanie wypłaty powinno leżeć w gestii organu bez względu na to, czy osoba wnioskująca poinformuje organ o pobieraniu świadczenia pielęgnacyjnego, czy też nie. Bez wątpienia organy mają możliwość dokonania weryfikacji tego, czy i kto posiada prawo do świadczenia wspierającego oraz do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu organy orzekające nie zbadały w sposób prawidłowy, czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania skarżącej. Należy podkreślić, że kuriozalne jest założenie przyznawania przez organ świadczenia wspierającego z datą wsteczną i żądanie zwrotu przyznanego w przeszłości świadczenia pielęgnacyjnego (w wielu przypadkach zapewne skonsumowanego przez beneficjenta). Nawet gdyby przyjąć, że skarżąca we wniosku o świadczenie pielęgnacyjne z 2022 r. zapoznała się z obowiązkiem informowania organ o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, to jednak w ocenie Sądu takie pouczenie jest nieskuteczne w sytuacji, w której wprost nie obejmuje w swojej treści okoliczności przyznania świadczenia wspierającego. Organy nie dokonały prawidłowej aktualizacji przedmiotowego pouczenia po wprowadzeniu przez ustawodawcę nowego świadczenia. Sąd podkreśla, że jedynie takie pouczenie, z którego w sposób niebudzący wątpliwości strony o skutkach niepoinformowania organu o wymienionych tutaj okolicznościach, stanowiłoby o możliwości uznania pobieranego świadczenia za nienależne. Ze zgromadzonego przez organy materiału dowodowego nie wynika, aby w niniejszej sprawie skarżąca została prawidłowo i skutecznie pouczona, że brak powiadomienia organu o przyznaniu świadczenia wspierającego skutkuje utratą prawa do pobierania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego i uznaniem go za nienależnie pobrane, a w konsekwencji skutkuje obowiązkiem zwrotu w razie dalszego pobierania pomimo zaistnienia tych okoliczności. Tym samym, w sprawie nie spełniła się przesłanka aktualizująca podstawę do zastosowania art. 30 ust. 1 u.ś.r. Powyższe pozostaje w związku z zasadą prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 k.p.a., w myśl której w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Kontrola sądowoadministracyjna rozpoznawanej sprawy prowadzi w ocenie Sądu do stwierdzenia naruszenia art. 30 ust. 1 u.ś.r., a także naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., co miało niewątpliwy wpływ na wynik sprawy. Organ rozpatrując sprawę ponownie, kierując się wskazaną przez Sąd oceną prawną, ustali czy pobrane świadczenie w spornym okresie nosi znamiona świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu omawianych regulacji (organ ustali, czy prawidłowo i wprost pouczył skarżącą o obowiązku poinformowania organu o przyznaniu synowi świadczenia wspierającego), względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, mając jednocześnie w polu widzenia obowiązek przestrzegania pozostałych reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcie odpowiadało prawu materialnemu, wnikliwie uzasadniając swoje stanowisko w zakresie uzasadnienia faktycznego i prawnego zgodnie z przepisem art. 107 § 3 k.p.a. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję poprzedzającą.