II SA/Wa 495/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 października 2024 r. sprawy ze skargi E. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., powoływanej dalej jako k.p.a.) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...] odmawiającą E.B. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251) jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał, że z akt sprawy wynika, iż wnioskodawczyni stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 34 lat, zaś na przestrzeni 44 lat życia udokumentowała łącznie 3 lata, 1 miesiąc i 14 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowała jedynie 2 lata, 10 miesięcy i 13 dni tych okresów. W ocenie organu, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Tymczasem z posiadanej dokumentacji wynika, że od [...] czerwca 2002 r. do [...] czerwca 2008 r. oraz od [...] lipca 2011 r. do [...] stycznia 2013 r., tj. do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, strona nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W tych okresach nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane przez nią inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od jej woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Odnosząc się do twierdzeń wnioskodawczyni, że powodem niewykonywania pracy był jej stan zdrowia, organ zauważył, że całkowita niezdolność do pracy została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2020 r. dopiero od [...] stycznia 2013 r. Natomiast subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Przy ustaleniu początków niezdolności do pracy nie można opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności.  Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał zatem organowi przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które byty powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych. Organ wyjaśnił ponadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. E.B. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej uchylenie w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Ponadto na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.), skarżąca wniosła o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z: - historii choroby urazowo-ortopedycznej z dnia [...] maja 2001 r. z Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego SPZOZ Oddział Chirurgii Urazowo- Ortopedycznej w [...]; - karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia [...] kwietnia 2001 r. Zespołu Opieki Zdrowotnej w [...] Szpital Oddział Chirurgii Urazowej i Ortopedycznej; - karty informacyjnej z dnia [...] maja 2001 r. z Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego SPZOZ Oddział Chirurgii Urazowo-Ortopedycznej w [...]; na wykazanie, że skarżąca w dniu [...] kwietnia 2001 r. w wyniku wypadku samochodowego doznała złamania gałęzi górnej i dolnej kości łonowej lewej, w związku z czym przebywała w szpitalu od [...].04 do [...].05.2001 r., po czym odbyła długą rehabilitację; - zaświadczenia z Miejskiego Urzędu Pracy w [...] wskazującego daty, kiedy skarżąca była zarejestrowana jako bezrobotna i intensywnie poszukiwała pracy, a jej brak nie był spowodowany jej postawą, tylko wynikał z ogólnej sytuacji na rynku pracy. Skarżąca zarzuciła organowi naruszenie: 1. przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. przez błędne odmówienie przyznania świadczenia, pomimo że decyzja została oparta na całkowicie błędnej ocenie materiału dowodowego, w szczególności w zakresie ustaleń odnośnie tego, czy skarżąca spełniła przesłanki wskazane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, 2. przepisów postępowania, tj. art. 7 w zw. z art. 77 k.p.a., polegające na nierozpatrzeniu przez organ w sposób wyczerpujący całości materiału dowodowego sprawy, w szczególności niedokonaniu ustaleń w zakresie obiektywnych możliwości podjęcia przez skarżącą pracy i opłacania składek, przy uwzględnieniu stopy bezrobocia panującej w jej regionie zamieszkania, wieku, stanu zdrowia i rzeczywistej niezdolności do pracy, które to uchybienia miały istotne znaczenie dla ustalenia wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji skarżącej, których uwzględnienie powinno skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku, 3. przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez błędne przyjęcie i w konsekwencji odmowę przyznania świadczenia w drodze wyjątku w sytuacji, gdy wobec skarżącej zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełnienia w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że w momencie kiedy doznała krwotoku (tj. w 2013 r.) miała 33 lata, była osobą młodą, wcześniej pracującą. Faktem jest, że do czasu pogorszenia stanu zdrowia nie przepracowała łącznie 5 lat, jednak udokumentowała 3 lata, 1 miesiąc i 14 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Podkreśliła, że w kwietniu 2001 r. uczestniczyła w wypadku samochodowym, w wyniku czego doznała złamania gałęzi górnej i dolnej kości łonowej lewej w związku z czym przebywała w szpitalu od [...].04 do [...].05.2001 r., po czym odbyła długą rehabilitację, która wyłączyła ją z możliwości podjęcia pracy na ponad dwuletni czas. Ponadto, w późniejszym okresie poszukiwała pracy, była kilkakrotnie zarejestrowana w Urzędzie Pracy w [...] jako bezrobotna, licząc, iż to zwiększy jej szanse na znalezienie pracy. Zdaniem skarżącej, powyższe okoliczności wskazują, że nie z własnej winy, lenistwa czy braku podjęcia odpowiednich kroków nie uzyskała długiego okresu składkowego. Poważny wypadek samochodowy, którego konsekwencją była długotrwała rehabilitacja, trudna sytuacja na rynku pracy oraz udar i jego następstwa, które całkowicie pozbawiły skarżącą możliwości podjęcia pracy są okolicznościami, za które nie ponosi ona winy, miały charakter zewnętrzny i niezależny od woli skarżącej. Zapewne gdyby skarżąca nie zachorowała w stosunkowo młodym wieku, przepracowałaby pełne okresy w przyszłości pozwalające jej na nabycie praw do renty czy emerytury. W przypadku wnioskodawczyni bezspornie wystąpiły wyjątkowe okoliczności w postaci nagłej, ciężkiej choroby, która pozbawiła ją sprawności oraz uniemożliwiła samodzielne funkcjonowanie czy podjęcie pracy zawodowej, pozwalające na przyznanie jej renty z tytułu niezdolności do pracy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W piśmie procesowym z dnia 7 maja 2024 r. skarżąca podtrzymała dotychczasowe stanowisko w sprawie, nie żądając jednocześnie przeprowadzenia rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis zawiera trzy przesłanki, których łączne spełnienie przez wnioskującego umożliwia Prezesowi ZUS przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Należy przy tym podkreślić, że świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 tej ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W ocenie Sądu, z akt sprawy i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes ZUS zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał ich prawidłowej oceny. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł przyznać w niniejszej sprawie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem nie wystąpiła jedna z ww. obligatoryjnych przesłanek koniecznych do jego przyznania, tj. przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej skarżącej. Z omawianego przepisu wynika konieczność wykazania, iż ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Za tego rodzaju okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00, publ. LEX nr 53784). W niniejszej sprawie nie można, w ocenie Sądu, mówić o zaistnieniu tak zdefiniowanych szczególnych okoliczności. Jak wynika z ustaleń organu, skarżąca na przestrzeni 33 lat życia, przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, posiadała łącznie 3 lata, 1 miesiąc i 14 dni udowodnionego okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. W latach 2002-2008, 2011-2013 (do momentu powstania całkowitej niezdolności do pracy) nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżąca udokumentowała 2 lata, 10 miesięcy i 13 dni okresów składkowych i nieskładkowych (zamiast 5 lat wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym). Z akt administracyjnych nie wynika, by ten – niewystarczający do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym – okres odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne był wynikiem nadzwyczajnych zdarzeń, niezależnych od woli skarżącej. Skarżąca wskazała wprawdzie, że przyczyną przerw w zatrudnieniu były takie okoliczności jak: wypadek komunikacyjny, któremu uległa w 2001 r., oraz wysoka stopa bezrobocia w miejscu jej zamieszkania, jednak należy zauważyć, że w okresie przed 2013 r. wobec skarżącej nie orzeczono niezdolności do pracy (w stopniu całkowitym lub częściowym), co oznacza, że jej stan zdrowia nie uniemożliwiał jej podjęcia zatrudnienia. Sam fakt, że skarżąca uległa wypadkowi w 2001 r. nie uzasadnia tak znaczących przerw w zatrudnieniu, które – jak wskazano – trwały w latach 2002-2008, 2011-2013. Również okoliczność, że skarżąca w różnych okresach w latach 2000-2013 była zarejestrowana jako osoba bezrobotna nie oznacza, że niewykonywanie przez nią zatrudnienia było wynikiem niedających się przezwyciężyć przeszkód, na które skarżąca nie miała wpływu. Tym bardziej jeśli wziąć pod uwagę oświadczenie skarżącej złożone w toku postępowania administracyjnego (k. 24 akt administracyjnych), z którego wynika, że skarżąca "zawsze" pracowała na tzw. umowach śmieciowych. Z tych przyczyn Sąd nie uwzględnił zawartego w skardze wniosku o przeprowadzenie dowodu z dokumentów załączonych do skargi, uznając, że okoliczności, na które dowody te miały być przeprowadzone, nie mają istotnego znaczenia dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia organu. Skarżąca nie przedstawiła ponadto żadnych innych okoliczności, które mogłyby stanowić nadzwyczajną przyczynę nieuzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Odnosząc się do przedstawionej w skardze argumentacji, zgodnie z którą skoro skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy w relatywnie młodym wieku, to należy przyjąć, że gdyby nie choroba, to wypracowałaby niezbędny okres ubezpieczenia, Sąd stwierdza, że badając spełnienie przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, organ zasadnie odniósł się do dotychczasowej historii ubezpieczenia skarżącej, bowiem to z niej ma wynikać, czy nieuzyskanie prawa do świadczeń w trybie zwykłym jest wynikiem nadzwyczajnych okoliczności. Przyjęcie, że brak wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego jest skutkiem nadzwyczajnych zdarzeń, mogłoby nastąpić, gdyby wystąpiły one w trakcie trwania okresu ubezpieczenia. Taka sytuacja nie wystąpiła jednak w niniejszej sprawie, bowiem skarżąca od 2011 r. do dnia utraty zdolności do pracy pozostawała poza ubezpieczeniem. Uzasadnione jest zatem stanowisko organu, że to nie nagła choroba była przyczyną niewypracowania prawa do świadczenia w trybie zwykłym. W świetle wyżej przedstawionych okoliczności organ trafnie przyjął, że nie została spełniona jedna z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Należy podkreślić, że organ nie kwestionował tego, że skarżąca jest obecnie osobą niezdolną do podjęcia zatrudnienia, jednak przyczyną wydania decyzji odmownej były długotrwałe przerwy w ubezpieczeniu z okresu sprzed powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. przed [...] stycznia 2013 r. Reasumując, zdaniem Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie nie naruszył przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, wyczerpująco zgromadził bowiem materiał dowodowy i na jego podstawie ustalił w sposób niebudzący wątpliwości stan faktyczny sprawy, a następnie dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i zasadnie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia na podstawie tego przepisu, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty. Biorąc wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.