II SA/Gl 585/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Edyta Kędzierska (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 20 sierpnia 2025 r. sprawy ze skargi U. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 czerwca 2023 r. nr 010070/680/1093570/2022 w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 14 czerwca 2023 r., 2. umarza postępowanie administracyjne. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 14 czerwca 2023 r. uchylił przyznane skarżącej U. J. w informacji z dnia 16 marca 2022 r. prawo do świadczenia wychowawczego na K.G. za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że na podstawie dokumentacji ustalił, iż strona nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2024 r. poz. 1576). Zaskarżoną decyzją z dnia 21 czerwca 2023 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej również organem), w wyniku rozpoznania odwołania skarżącej, utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 czerwca 2023 r. o uchyleniu prawa skarżącej do świadczenia wychowawczego na wymienione dziecko. W uzasadnieniu organ przytoczył art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Następnie wskazał, że Sąd Rejonowy K. w K. postanowieniem z dnia [...] r. sygn. akt [...] powierzył skarżącej pieczę nad małoletnią K.G.. Skarżąca nie została natomiast ustanowiona rodziną zastępczą dla wymienionego dziecka, przez co nie zalicza się do grona osób uprawnionych do pobierania świadczenia wychowawczego. W skardze wniesionej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (przekazanej przez organ w dniu 25 kwietnia 2025 r.) skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie jej świadczenia wychowawczego za wyżej wymieniony okres. W uzasadnieniu skargi wskazała, że Sąd Rejonowy K. w K. [...] powierzył jej pieczę nad wnuczką, zamieszkałą wraz z nią, ograniczając jednocześnie władzę rodzicielską rodzicom wymienionego dziecka. Podkreśliła, że świadczenie wychowawcze nigdy (pomimo składanych wniosków), nie zostało przyznane rodzicom, ze względu na to, że z dzieckiem nie mieszkali. Dodała, że w poprzednich okresach świadczeniowych 2019-2021, 2021-2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach uchylało decyzje organu I instancji o odmowie przyznania świadczenia, w których powoływano się na art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Skarżąca wskazała, że w dalszym ciągu jest faktycznym opiekunem wnuczki, która zamieszkuje wraz z nią. Podkreśliła, że dotychczas otrzymywane świadczenia były przeznaczane w stu procentach na potrzeby wymienionego dziecka. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 P.p.s.a.), na wniosek organu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 ), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto według art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W konsekwencji przeprowadzenia kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji stwierdzić należało, że skarga zasługiwała na uwzględnienie, gdyż przy wydaniu tej decyzji oraz decyzji organu I instancji doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o uchyleniu, przyznanego skarżącej U. J. , w informacji z dnia 16 marca 2022 r., prawa do świadczenia wychowawczego na wnuczkę – K.G. za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Powodem wydania rozstrzygnięcia było ustalenie przez organ, że zgodnie z postanowieniem sądowym, powierzono skarżącej pieczę nad małoletnią wnuczką, a wobec tego strona nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1576, zwanej dalej również u.p.p.w.d.). Podkreślenia zatem wymagało, że według tego przepisu, prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje; - matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (który dotyczy opieki naprzemiennej); - opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego; - opiekunowi prawnemu dziecka; - dyrektorowi domu pomocy społecznej; - rodzinie zastępczej; - osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2024 r. poz. 177). Natomiast art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. zawiera definicję, według której opiekunem faktycznym dziecka jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Wskazać zatem należało, że w razie zastosowania wykładni literalnej cytowanych przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dziecka, faktyczny opiekun dziecka, sprawujący pieczę nad nim z mocy orzeczenia sądowego, pozbawiony byłby prawa do świadczenia wychowawczego. Natomiast celem świadczenia wychowawczego, określonym w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., co wymaga podkreślenia – jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W związku z cytowanymi wyżej przepisami, wypracowany został w orzecznictwie pogląd, który podzielił Sąd orzekający w niniejszej sprawie, według którego, przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w sposób nierówny i niedostateczny chronią prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów, co nie powinno mieć miejsca w państwie prawa (por. wyrok NSA z dnia 21 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 1620/19, wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2022 r. sygn. akt I OSK 420/20, wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 6 września 2022 r. sygn. akt IV SA/Wr 120/22). Podkreślenia wymagało, że według art. 8 Konstytucji RP, ustawa zasadnicza jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, a zgodnie z art. 8 ust. 2 Konstytucji, jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Natomiast art. 72 ust. 2 Konstytucji stanowi, że dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Wobec tego osoba, której na mocy orzeczenia sądowego państwo powierzyło bieżącą pieczę nad dzieckiem ma prawo do uzyskania pomocy, w tym również pomocy materialnej. Jak podkreśla się w orzecznictwie - odmowa przyznania świadczenia wychowawczego osobie sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem, która nie wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie, narusza zasadę równego, czyli jednakowego traktowania adresatów norm prawnych charakteryzujących się w takim samym stopniu tą samą relewantną cechą. Zróżnicowanie bowiem w traktowaniu podmiotów prawa jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na jasno sformułowane obiektywne kryterium. Kryterium to musi mieć charakter relewantny, czyli pozostawać w bezpośrednim związku z celem i zasadniczą treścią przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma. Jak stwierdził NSA w wyroku w sprawie o sygn. akt I OSK 202/19 - tego właśnie wymogu nie spełnia kryterium przyjęte przez ustawodawcę w art. 4 ust. 2 w związku z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. Pominięcie bowiem wśród uprawnionych do świadczenia wychowawczego, tych osób, które na podstawie orzeczenia sądu sprawują bieżącą pieczę nad dzieckiem, pozostaje w sprzeczności z celem tej ustawy i celem świadczenia wychowawczego, którym jest częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Stąd też wprowadzając odstępstwo od zasady równości ustawodawca nie może się tylko ograniczyć do jasnego (w sensie językowym) sformułowania kryterium, ale przede wszystkim przyjęte kryterium musi pozostawać w bezpośrednim związku z celem przyjętej regulacji (por. wyrok NSA z dnia 1 sierpnia 2019 r. sygn. akt I OSK 202/19). W konsekwencji powyższego, uchylenie przez organ - w oparciu o literalną wykładnię art. 4 ust. 2 w związku z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., przyznanego skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko, nad którym sprawuje pieczę z mocy orzeczenia sądowego, nastąpiło w wyniku nieuwzględnienia celu świadczenia wychowawczego, określonego w art. 4 ust. 1 tej ustawy, a także wymienionych wyżej przepisów Konstytucji RP. Przy wydaniu decyzji organów obydwu instancji doszło zatem do naruszenia mających zastosowanie w sprawie przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, które powinny być interpretowane z uwzględnieniem Konstytucji RP. W wyniku przeprowadzenia w określonych wyżej ramach, kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, stwierdzić zatem należało, że wystąpiły przesłanki zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 P.p.s.a., tj. uchylenia decyzji organów obydwu instancji, gdyż zaistniałe naruszenie prawa materialnego dotyczyło podstaw rozstrzygnięcia. W związku ze wskazanymi wyżej okolicznościami sprawy, należało umorzyć postępowanie administracyjne, zgodnie z art. 145 § 3 P.p.s.a.