II SA/Lu 633/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca) Asesor sądowy Anna Ostrowska Protokolant Sekretarz sądowy Natalia Kondraciuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 października 2025 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] maja 2025 r. znak: [...] (postępowanie: [...]) w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. znak: [...] (postępowanie: [...]). Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie decyzją z 19 maja 2025 r., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS (dalej jako: Prezes), po rozpatrzeniu odwołania P. M. – wcześniej P. (dalej także jako: skarżąca), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także jako ZUS) z 13 czerwca 2024 r. w przedmiocie świadczenia wychowawczego na dziecko – L. P.. Decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Skarżąca 23 kwietnia 2024 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na córkę L. P. za okres świadczeniowy 2024/2025. Organ ustalił, że wniosek o przyznanie świadczenia na to samo dziecko, dotyczący tego samego okresu złożyła również inna osoba uprawniona. W związku z powyższym ZUS pismem z 25 kwietnia 2024 r. wezwał skarżącą do dostarczenia dokumentów z sądu, potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem. Jako dokumenty potwierdzające powyższą okoliczność wskazał: - postanowienie zabezpieczające miejsce pobytu dziecka wydane przez sąd w trakcie sądowego postępowania rozwodowego albo o separację, które jest wiążące od momentu jego uprawomocnienia się do dnia uprawomocnienia się wyroku rozwodowego albo orzekającego separację; - ugodę zawartą przez rodziców przed mediatorem, a następnie zatwierdzoną przez sąd w drodze postanowienia; - plan wychowawczy, który stanowi część wyroku rozwodowego lub orzekającego separację. Skarżąca nie dołączyła do akt sprawy powyższych dokumentów. Decyzją z 13 czerwca 2024 r. ZUS odmówił przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego na córkę L. P. na okres świadczeniowy [...]. Skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji, dołączając do akt sprawy prawomocny wyrok rozwodowy Sądu Okręgowego w L. III Wydział Cywilny Rodzinny z 14 listopada 2024 r. Zgodnie z powyższym orzeczeniem, władzę rodzicielską nad wspólnymi dziećmi stron powierzono obojgu rodzicom – z tym, że miejsce pobytu małoletniej L. P. ustalono przy ojcu. Wyrok jest prawomocny od 22 listopada 2024 r. Skarżąca wskazała, że sprawuje faktyczną opiekę nad obojgiem dzieci. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes wyjaśnił, że jako pierwszy z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego na to samo dziecko i ten sam okres wystąpił ojciec dziecka. W celu ustalenia, który z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, organ "przyjmuje ustalenia wynikające z orzeczenia sądu, które jest wiążące dla wszystkich podmiotów, biorących udział w postępowaniu o świadczenie wychowawcze". Wobec powyższego utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ uznał, że nie ma podstaw do przyznania świadczenia wychowawczego skarżącej na małoletnią L. P., ponieważ w wyroku rozwodowym miejsce pobytu dziecka określono przy ojcu, a ponadto świadczenie wychowawcze zostało przyznane i wypłacane na podstawie art. 22 u.p.p.w.d. drugiemu rodzicowi, który złożył wniosek o świadczenie jako pierwszy. Skarżąca wywiodła skargę na powyższą decyzję w zakresie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko L. P. za okres od 1 maja 2024 r. do 30 sierpnia 2024 r. W uzasadnieniu wskazała, że od maja 2024 r. sprawowała wyłączną opiekę nad obojgiem dzieci (L. i L.), przy czym nad L. od maja 2024 r. do września 2024 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Przewodniczący Wydziału w zarządzeniu z 15 października 2025 r. stwierdził, że pismo skarżącej z 26 maja 2025 r. stanowi skargę na dwie decyzje Prezesa: decyzję z 15 maja 2025 r. w przedmiocie świadczenia wychowawczego na dziecko L. P. (punkt 1 lit. a) i z 19 maja 2025 r. w przedmiocie świadczenia wychowawczego na dziecko L. P. (punkt 1 lit b). Przedmiotem niniejszego postępowania jest sprawa wyodrębniona z akt II SA/Lu [...] – skarga na decyzję w przedmiocie świadczenia wychowawczego na dziecko L. z 19 maja 2025 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci; Dz. U. 2024 r., poz. 1576; dalej jako: u.p.p.w.d.). Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., który dotyczy opieki naprzemiennej rozwiedzionych rodziców. Art. 22 u.p.p.w.d. stanowi, że w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się. Należy zauważyć, że podstawową przesłanką przyznania świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie dziecka z wnioskodawcą i pozostawanie na jego utrzymaniu (art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d.). Jeżeli zarówno ojciec, jak i matka spełniają powyższą przesłankę, dochodzi do zbiegu praw rodziców do świadczenia wychowawczego, który rozstrzygany jest w oparciu o art. 22 u.p.p.w.d. Ubocznie należy zauważyć, że w niniejszej sprawie rodzice nie sprawują opieki naprzemiennej. Organy nie mogą poprzestać na bezrefleksyjnym stwierdzeniu, który z rodziców pierwszy złożył wniosek o świadczenie wychowawcze, bez weryfikacji, czy wypełnia przesłanki z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. Istotnym kryterium dla przyznania świadczenia wychowawczego nie jest sądowe rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica (por. wyrok z 16 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1803/20). Organ nie jest bezwzględnie związany orzeczeniem sądu rodzinnego w tym przedmiocie, chociażby z tego względu, że ustawodawca dopuścił możliwość wyjaśnienia wątpliwości dotyczących sprawowania opieki również w przypadku określonym w art. 5a i art. 22 u.p.p.w.d. Samo orzeczenie sądu rodzinnego określające prawo i obowiązek rodziców sprawowania opieki nad dzieckiem nie zawsze będzie odzwierciedlać stan faktyczny, czyli to, kto rzeczywiście sprawuje opiekę, a w świetle omawianych przepisów ten aspekt ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Organy w toku postępowania podjęły próbę ustalenia, który z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, ale nie wyczerpały wszystkich środków dowodowych. Ponadto wezwanie z 25 kwietnia 2025 r. zostało sformułowane w sposób wadliwy, gdyż wskazano, że dowodem sprawowanej opieki nad dzieckiem będzie przede wszystkim postanowienie lub wyrok sądu rodzinnego, ugoda zawarta przed mediatorem lub sądem lub plan wychowawczy. Zgodnie z art. 15 u.p.p.w.d., jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może zwrócić się do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1283), w celu weryfikacji tych wątpliwości. Organ ma zatem szerokie możliwości ustalenia kwestii dotyczących faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem, których w niniejszej sprawie nie wykorzystał. Prezes, wydając zaskarżoną decyzję, naruszył zasadę prawdy materialnej, albowiem nie dokonał pełnej, wszechstronnej oceny stanu faktycznego sprawy. Swoje rozstrzygnięcie oparł wyłącznie na dowodzie z dokumentu – wyroku rozwodowego, określającego zasady sprawowania opieki nad dzieckiem. Uznał, że jest związany orzeczeniem sądu rodzinnego. Ponadto kierował się kwestią kolejności złożenia wniosków przez rodziców bez dokonania oceny, czy dany rodzic faktycznie spełnia przesłanki przyznania świadczenia wychowawczego. W toku postępowania skarżąca wskazywała, że sprawuje faktyczną opiekę nad obojgiem dzieci (odwołanie z 14 czerwca 2025 r.). Prezes nie zweryfikował, z którym z rodziców dziecko faktycznie mieszka i na którego utrzymaniu pozostaje. Powyższy błąd organów stanowi naruszenie zasady prawdy materialnej poprzez niewyjaśnienie okoliczności istotnej dla rozstrzygnięcia sprawy, ale jednocześnie naruszenie prawa materialnego poprzez wadliwe zastosowanie art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 u.p.p.w.d. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie naruszyły przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także naruszyły przepis prawa materialnego w postaci art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 u.p.p.w.d., co skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej jako: p.p.s.a.). Ponownie rozpoznając sprawę organ weźmie pod uwagę wyżej wskazaną wykładnię art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. oraz dokładnie ustali stan faktyczny sprawy, dokonując jego prawidłowej oceny. W szczególności przeprowadzi wywiad środowiskowy w razie potrzeby uzupełni materiał dowodowy w sprawie. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji wyroku.