II GZ 97/26

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marcin Kamiński po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 3 listopada 2025 r. sygn. akt III SA/Wr 91/25 w przedmiocie odmowy dopuszczenia [...] do udziału w postępowaniu sądowym w charakterze uczestnika w sprawie ze skargi [...] na decyzję Naczelnika Dolnośląskiego Urzędu Celno-Skarbowego we Wrocławiu z dnia 30 grudnia 2024 r. nr 458000-CKK-11.4227.165.2024.92 w przedmiocie odmowy zwolnienia zamrożonych środków finansowych postanawia: zwrócić akta sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu w celu usunięcia dostrzeżonych braków w zakresie postępowania zażaleniowego. Postanowieniem z dnia 3 listopada 2025 r., sygn. akt III SA/Wr 91/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił dopuszczenia [...] do udziału w charakterze uczestnika w postępowaniu w sprawie ze [...] (skarżąca), na decyzję Naczelnika Dolnośląskiego Urzędu Celno-Skarbowego we Wrocławiu (organ) z dnia 30 grudnia 2024 r. w przedmiocie odmowy zwolnienia zamrożonych środków finansowych. Zaskarżone postanowienie wydano w następującym stanie faktycznym. Zarządzeniem z dnia 17 marca 2025 r. Przewodniczący Wydziału III WSA we Wrocławiu, rejestrując skargę, ustalił strony postępowania, tj. skarżącą i organ, natomiast zarządzeniem z dnia 7 kwietnia 2025 r. asesor sądowy (sędzia sprawozdawca) – skierował sprawę do rozpoznania na rozprawie. Dnia 12 maja 2025 r. sędzia sprawozdawca zarządził (pkt 2) uwzględnienie jako uczestników postępowania [...] oraz [...] oraz zdjęcie sprawy z wokandy posiedzeń jawnych celem zawiadomienia uczestników o toczącym się postępowaniu (pkt 1). W piśmie z dnia 23 maja 2025 r. skarżąca poinformowała Sąd, że z powodu trwającej wojny na terenie Ukrainy oraz Federacji Rosyjskiej (FR) Poczta Polska S.A. w Warszawie (Poczta Polska) bezterminowo wstrzymała możliwość nadawania przesyłek pocztowych do FR, oraz dołączyła wydruk ze strony internetowej Poczty Polskiej, z którego wynika, iż "w związku z wystąpieniem nadzwyczajnych okoliczności uniemożliwiających wymianę na dotychczasowych zasadach poczty w relacji z Rosją, w tym wstrzymaniem połączeń lotniczych" Poczta Polska zawiesiła "od dnia 25 marca 2022 r. do odwołania przyjmowanie wszystkich przesyłek pocztowych adresowanych do tego kraju". Dnia 11 czerwca 2025 r. sędzia sprawozdawca zarządził: 1) doręczenie [...] odpisu skargi, odpowiedzi na nią, jak również pozostałych pism wniesionych w toku postępowania; 2) zwrócić się do Ministerstwa Sprawiedliwości [MS] "z prośbą o udzielenie informacji, czy możliwe jest złożenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu - na podstawie Konwencji o doręczaniu za granicę dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych sporządzonej w Hadze [dnia] 15 listopada 1965 r. (Dz. U. z 2000 r., nr 87, poz. 968) - wniosku o doręczenie dokumentów w sprawie sądowoadministracyjnej Spółce mającej siedzibę w Federacji Rosyjskiej i czy takie wnioski są aktualnie realizowane", wyjaśniając, że "przed tutejszym Sądem zawisła sprawa, w której uczestnikiem stępowania jest Spółka mająca siedzibę w Federacji Rosyjskiej, zatem zachodzi potrzeba doręczenia tej spółce skargi i odpowiedzi na skargę oraz prowadzenia postępowania z jej udziałem. Zgodnie natomiast z informacją zamieszczoną na stronie internetowej Poczta Polska zawiesiła przyjmowanie wszystkich przesyłek pocztowych do Rosji". W piśmie z dnia 2 lipca 2025 r. MS wyjaśnił, że "jak wskazuje jej tytuł – Konwencję o doręczaniu za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych i handlowych, sporządzoną w Hadze dnia 15 listopada 1965 r. stosuje się w sprawach cywilnych i handlowych (dalej: konwencja). Ocena, czy sprawa jest sprawą cywilną lub handlową w rozumieniu konwencji nie należy do Ministerstwa Sprawiedliwości, lecz do sądu prowadzącego postępowanie oraz do właściwej władzy państwa, do których zwrócono się o pomoc prawną. [...] Zwraca się uwagę, że z uwagi na brak ponadpaństwowego organu interpretującego wiążąco konwencję, kluczowym aspektem jej stosowania jest komunikacja i wymiana informacji między organami państw - stron konwencji. Jak się wydaje, w aktualnej sytuacji geopolitycznej, takiej współpracy nie można oczekiwać od organów rosyjskich. Zgodnie z art. 300 p.p.s.a., w sprawach nieuregulowanych w ustawie do postępowania w zakresie obrotu zagranicznego stosuje się odpowiednio przepisy o ustroju sądów powszechnych oraz przepisy kodeksu postępowania cywilnego dotyczące międzynarodowego postępowania cywilnego. W tym kontekście uprzejmie zwracamy uwagę na treść art. 1132 k.p.c.". MS poinformował również, że nie ma wiedzy, "czy inne sądy administracyjne występowały do organów rosyjskich o doręczenie dokumentów na podstawie konwencji i o ewentualnej realizacji przez organy rosyjskie takich wniosków". W piśmie z dnia 9 lipca 2025 r. uczestnik postępowania [...] przedstawił stanowisko w sprawie, wskazujące na konieczność doręczenia drugiemu uczestnikowi postępowania – [...] – pism sądowych w przedmiotowej sprawie. Dnia 10 lipca 2025 r. wobec treści pisma MS sędzia sprawozdawca zarządził, aby "pozostawić w aktach sprawy przeznaczone dla uczestnika postępowania [...] skargę, odpowiedź na skargę" oraz pozostałe pisma wniesione w toku postępowania (z dnia 6 i 23 maja 2025 r.), a ponadto skierował sprawę do rozpoznania na rozprawie. Dnia 22 września 2025 r. sędzia sprawozdawca uchylił pkt 2 ww. zarządzenia z dnia 12 maja 2025 r. o "dopisaniu uczestników postępowania" i zarządził "wykreślenie" ich z systemów informatycznych oraz prowadzenie "dalszego postępowania bez ich udziału", jak również poinformowanie o tym fakcie skarżącej oraz [...]. Pismem z dnia 30 września 2025 r. spółka [...] wniosła na podstawie art. 33 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) o dopuszczenie jej do udziału w postępowaniu w charakterze uczestnika, a w przypadku nieuwzględnienia wniosku – o wydanie w tym przedmiocie postanowienia na podstawie art. 33 § 1b p.p.s.a. Odmawiając na podstawie art. 33 § 1b p.p.s.a. dopuszczenia [...] do udziału w postępowaniu w charakterze uczestnika, WSA we Wrocławiu wskazał, że orzeczeniem z dnia 12 września 2022 r., sygn. akt 12 W2467/22, Wyższy Sąd Krajowy w Norymberdze zasądził od [...] na rzecz skarżącej obowiązek zapłaty określonej kwoty. W konsekwencji skarżąca złożyła do komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Warszawy Pragi-Południe w Warszawie wniosek o wykonanie ww. orzeczenia. W następstwie wniosku komornik sądowy dokonał zajęcia wierzytelności przysługującej [...] od spółki [...], która zakwestionowała dopuszczalność zajęcia i zaskarżyła tę czynność, wskazując na potrącenie wierzytelności. Zdaniem WSA, kwestie dotyczące istnienia wierzytelności i możliwości prowadzenia z niej egzekucji i ewentualnego przekazania skarżącej środków – które, jak twierdzi [...], nie powinny być przekazane, bo wierzytelność nie istnieje – pozostają poza zakresem niniejszego postępowania sądowego i są związane z określonymi relacjami cywilnoprawnymi (umownymi) pomiędzy ww. spółką a [...]. Źródłem interesu prawnego spółki [...] nie mogą być zatem relacje kontraktowe między ww. spółką a [...]. Sąd I instancji stwierdził, że interes prawny spółki [...] nie może więc wynikać z umów zawartych pomiędzy tą spółką a [...], jak również z ewentualnego (wskazanego we wniosku) naruszenia prawa własności, ponieważ interes prawny bez konkretnego odesłania nie może być wywodzony z umów cywilnoprawnych, jak również nie może być hipotetyczny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W niniejszej sprawie przedmiotem zaskarżenia stało się wydane na podstawie art. 33 § 1b w zw. z art. 33 § 1 p.p.s.a. postanowienie o odmowie dopuszczenia do udziału w postępowaniu sądowym w charakterze uczestnika spółki [...], która w dotychczasowym toku postępowania była uznawana przez kontrolowany Sąd Wojewódzki za uczestnika obligatoryjnego w rozumieniu art. 33 § 1 p.p.s.a. Wywiedzenie zażalenia na powyższe postanowienie uruchomiło incydentalne postępowanie zażaleniowe, w ramach którego – zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 197 § 2 p.p.s.a. – w zakresie nieuregulowanym w art. 194-196 p.p.s.a. odpowiedniemu zastosowaniu podlegają przepisy o skardze kasacyjnej (z wyłączeniem art. 185 § 2 p.p.s.a.). Analiza akt sprawy oraz czynności podjętych przez Sąd Wojewódzki po wniesieniu zażalenia prowadzi do jednoznacznego wniosku, że Sąd ten nie dopełnił obowiązku procesowego, o którym mowa w art. 195 § 1 zd. 1 w zw. z art. 12 p.p.s.a., to jest nie spowodował doręczenia zażalenia wszystkim pozostałym stronom i uczestnikom postępowania, pomijając – pomimo podjętych już prób procesowych – spółkę [...], która od początku postępowania sądowego była traktowana jako jego uczestnik obligatoryjny (art. 33 § 1 p.p.s.a.) z tego względu, że brała ona udział w postępowaniu administracyjnym, a zaskarżona do WSA we Wrocławiu decyzja została do niej bezpośrednio skierowana. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że akta postępowania sądowego w zakresie wniesionego zażalenia (postępowania zażaleniowego) są dotknięte istotnymi brakami, które stanowią formalnoprocesową przeszkodę do ich przekazania Sądowi odwoławczemu celem dokonania ponownej kontroli formalnej, a tym bardziej – do merytorycznego rozpoznania wniesionego zażalenia. Uwzględniając powyższe założenie, Naczelny Sąd Administracyjny był zobowiązany do wykonania kompetencji określonej w art. 180 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekając o zwrocie akt sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu w celu usunięcia dostrzeżonych braków w zakresie postępowania zażaleniowego. Odnosząc się natomiast do wywołującego wątpliwości Sądu Wojewódzkiego zagadnienia właściwej procedury doręczenia zażalenia (odpowiedzi na zażalenie) spółce [...], mającej siedzibę na terenie FR, w relacjach z którą – co nie zostało potwierdzone w formie dokumentu urzędowego – ustała współpraca pocztowa z polskim operatorem wyznaczonym – Pocztą Polską, należy w pierwszej kolejności wskazać, że Sąd ten – mając na względzie art. 299 § 4 i § 6 pkt 1 p.p.s.a. oraz art. 300 p.p.s.a. – powinien był już na początku postępowania podjąć próbę doręczenia ww. podmiotowi odpisu skargi, zawiadamiając go o obowiązku ustanowienia pełnomocnika do doręczeń mającego miejsce zamieszkania lub siedzibę w Rzeczypospolitej Polskiej, w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia zawiadomienia, pod rygorem pozostawiania dalszych pism w postępowaniu sądowym w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, z tym zastrzeżeniem, że stosowanie art. 299 § 4 p.p.s.a. nie podlega wyłączeniu, gdyż brak jest umowy międzynarodowej wskazanej w art. 299 § 6 pkt 1 p.p.s.a. (sporządzona w Warszawie dnia 16 września 1996 r. umowa międzynarodowa zawarta między Rzecząpospolitą Polską a Federacją Rosyjską o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych znajduje zastosowanie jedynie w sprawach karnych oraz cywilnych, nie obejmując spraw sądowoadministracyjnych). W dalszej kolejności trzeba podnieść, że zgodnie z art. 300 p.p.s.a. w zw. z art. 41 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych w zw. z § 37 pkt 1 i § 38 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 stycznia 2002 r. w sprawie szczegółowych czynności sądów w sprawach z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego oraz karnego w stosunkach międzynarodowych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 597) oraz w zw. z art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. - Prawo konsularne sąd administracyjny jest upoważniony do zwrócenia się o udzielenie pomocy prawnej do konsula (lub przedstawiciela dyplomatycznego) Rzeczypospolitej Polskiej z wnioskiem o doręczenie pisma adresatowi przebywającemu (mającemu siedzibę) za granicą i zwrócenie urzędowo poświadczonego potwierdzenia odbioru, zarządzając przy tym dokonanie doręczenia w sposób określony w § 38 ww. rozporządzenia. Dodatkowo należy uwzględnić, że zgodnie z art. 300 p.p.s.a. w zw. z art. 1133 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.) sąd administracyjny może doręczyć pisma sądowe osobie przebywającej lub mającej siedzibę za granicą pocztą listem poleconym za potwierdzeniem odbioru, jeżeli taki sposób dopuszcza prawo państwa, w którym ma nastąpić doręczenie, a jeżeli nie jest możliwe doręczenie z powodu odmowy wykonania wniosku przez sąd lub inny organ państwa wezwanego lub długotrwałego niewykonywania wniosku, sąd może doręczyć pisma w sposób określony w § 1 także wówczas, gdy takiego sposobu nie dopuszcza prawo państwa, w którym ma nastąpić doręczenie. Z treści powyższych przepisów wynika, że nie jest wyłączone doręczenie pisma sądowego osobie przebywającej lub mającej siedzibę za granicą za pośrednictwem poczty zagranicznej (np. rosyjskiej) listem poleconym za potwierdzeniem odbioru, nadanym na terenie FR (czemu nie stoi na przeszkodzie zawieszenie współpracy pocztowej pomiędzy operatorem polskim i operatorem rosyjskim), na zlecenie sądu polskiego, przez właściwy urząd konsularny lub przedstawicielstwo dyplomatyczne Rzeczypospolitej Polskiej. Dopiero prawidłowe wyczerpanie powyższych możliwości procesowych otwiera możliwość ustanowienia dla uczestnika postępowania kuratora procesowego na podstawie art. 78 w zw. z art. 12 p.p.s.a. na wniosek strony skarżącej, która – w razie braku aktywności – powinna zostać wezwana w drodze zarządzenia do podjęcia czynności w tym zakresie w określonym terminie pod rygorem zawieszenia postępowania sądowego na podstawie art. 125 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Wobec powyższego, stwierdziwszy w wyniku wstępnego badania zażalenia, że WSA we Wrocławiu nie nadał prawidłowego biegu środkowi zaskarżenia przed jego przekazaniem Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu – naruszając tym samym art. 195 § 1 zd. 1 w zw. z art. 12 i art. 33 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 180 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., jak w sentencji. ----------------------- 2