II FZ 110/05

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2005 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale II Izby Finansowej zażalenia Zygmunta P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 stycznia 2005 r. III SA 1673/03 odrzucające zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 kwietnia 2004 r. III SA 1673/03 odrzucające wniosek o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu w sprawie ze skargi Zygmunta P. na postanowienie Ministra Finansów z dnia 30 maja 2003 r. (...) w przedmiocie odmowy uchylenia, po wznowieniu postępowania, decyzji w sprawie o odmowę wznowienia postępowania postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 4 stycznia 2005 r., III SA 1673/03, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił zażalenie Zygmunta P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 kwietnia 2004 r. odrzucające, jako wniesiony z uchybieniem terminowi, wniosek skarżącego o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu sądowego. W uzasadnieniu orzeczenia podano, że zgodnie z par. 2 pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 221 poz. 2193/ wpis stały od zażaleń na postanowienia wojewódzkich sądów administracyjnych wynosi 100 zł. Zdaniem Sądu, ponieważ skarżącego reprezentuje radca prawny, a postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy zostało zakończone prawomocnym postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wpis od zażalenia powinien być uiszczony bez wezwania do jego uiszczenia. Ponieważ wpis nie został uiszczony, zażalenie podlegało odrzuceniu. W zażaleniu z dnia 20 stycznia 2005 r. skarżący wniósł o uchylenie powyższego postanowienia w całości, o zaliczenie uiszczonej przez skarżącego opłaty sądowej wpisu od skargi administracyjnej w kwocie 20 zł z opóźnieniem o jeden dzień, jako opłaty uiszczonego wpisu od skargi wniesionego w ustawowym terminie. Skarżący wniósł również o zmianę w całości postanowień Naczelnego Sądu Administracyjnego Izby Finansowej z dnia 30 września 2004 r. /FZ 343/04 i FZ 344/04/ z mocą ex tunc i przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w sprawach o III SA 1673/03 i III SA 1674/03, gdyż skarżący nadal pozostaje bez środków do życia, nadal utrzymuje się z debetu bankowego i nie jest w stanie kosztów tej opłaty ponieść bez uszczerbku koniecznego utrzymania. W uzasadnieniu zażalenia strona podnosi argumenty, mające usprawiedliwiać wniesienie wpisu od skargi z jednodniowym opóźnieniem twierdząc, że w sprawie nie opłata sądowa jest najważniejsza, lecz zapewnienie skarżącemu sądowej ochrony prawnej jego praw podmiotowych, praw człowieka, porządku prawnego, pewności prawnej i bezpieczeństwa obrotu prawnego. Zdaniem skarżącego postanowienia wydane w niniejszej sprawie z 27 lutego 2004 r., 13 kwietnia 2004 r., 25 maja 2004 r. i 4 stycznia 2005 r. zostały wydane przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy sędziego, który "brał już czynny udział w odrębnych składach orzekających Naczelnego Sądu Administracyjnego Wydział III w Warszawie przy rozpoznaniu przedmiotowo i podmiotowo takiej samej sprawy sądowej i skargi administracyjnej i przy rozpoznaniu i dokonywaniu oceny prawnej i oceny faktycznej legalności i wiarygodności tych samych decyzji administracyjnopodatkowych będących przedmiotem postępowania wznowieniowego administracyjnego" w sprawach o III SA 1673/03 i III SA 1674/03. Tym samym doszło do rażącego naruszenia art. 18 par. 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./, ponieważ sędziemu "z urzędu znany był błędnie, bezprawnie, bezpodstawnie ustalony i bezprawnie, bezpodstawnie przyjmowany i pojmowany stan materialnoprawny i stan faktyczny skargi administracyjnej ze sprawy III SA 3593/97 Naczelnego Sądu Administracyjnego Wydział III w Warszawie, mający wpływ na brak jego bezstronności i zablokowanie skarżącemu drogi do sądu administracyjnego i do rzetelnego, sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należy uchylić. Należy stwierdzić, iż żądania strony związane z "zaliczeniem uiszczonej przez skarżącego opłaty od skargi uiszczonej z opóźnieniem jako opłaty wniesionej w ustawowym terminie" oraz ze zmianą postanowień Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 września 2004 r. o FZ 343/04 i FZ 344/04 nie mogą być uwzględnione na obecnym etapie postępowania. "Zaliczenie opłaty od skargi jako wniesionej w terminie" jest przedmiotem zażalenia, które zostało odrzucone zaskarżonym postanowieniem - Naczelny Sąd Administracyjny nie może rozstrzygnąć pod względem materialnoprawnym złożonego przez stronę wniosku o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu sądowego z dnia 26 marca 2004 r., gdyż zaskarżone postanowienie badało zażalenie na postanowienie odrzucające ten wniosek jedynie pod względem formalnym i ocena innych aspektów zażalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny stałaby w sprzeczności z zasadą dwuinstancyjnego postępowania administracyjnego. Z kolei orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawach o FZ 343/04 i FZ 344/04 są prawomocne i jako takie nie podlegają zaskarżeniu, a na podstawie art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ orzeczenia prawomocne wiążą nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy. Skarżący nie powołał żadnych nowych okoliczności, które uzasadniałyby ponowne zajęcie się kwestią zwolnienia go od poniesienia kosztów sądowych w sprawie. Bezpodstawny jest także zarzut skarżącego, iż sędzia wydający zaskarżone postanowienie jest wyłączony od orzekania w sprawie z mocy ustawy. Wskazany przez stronę art. 18 par. 1 pkt 6 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowi, iż sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy między innymi w sprawach, w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia. Instytucja wyłączenia sędziego ma na celu zagwarantowanie przestrzegania zasady obiektywizmu i bezstronności - chodzi o to, by na treść rozstrzygnięcia w sprawie nie miały wpływu osobiste zapatrywania, uprzedzenia lub interesy osoby zaangażowanej w jego podjęcie. Należy jednakże stwierdzić, iż udział tego samego sędziego w wydaniu wymienionych przez skarżącego postanowień nie stanowił zagrożenia dla bezstronnego oceniania okoliczności sprawy, postanowienia te zostały bowiem wydane w trybie wstępnej kontroli środka odwoławczego pod względem formalnym /jedynym wyjątkiem jest tu postanowienie z dnia 25 maja 2004 r., którym Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonał samokontroli swego wcześniejszego rozstrzygnięcia - skarżący sam zauważył jednakże, że tego postanowienia nie zaskarżył/. Odrzucanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wniosków i zażaleń składanych przez skarżącego wiązało się z uchybieniem przepisów o wymogach pism procesowych - przepisy te nie pozostawiają sędziemu takiej swobody w ocenie sprawy, która zagrażałaby bezstronnemu jej rozpoznaniu. Odrzucenie wniosku czy zażalenia ze względu na niespełnienie przez nie wymogów formalnych nie ma nic wspólnego z rozpatrywaniem ich zasadności. Jest to jedynie formalny skutek badania dopuszczalności określonego środka prawnego w szerokim tego słowa znaczeniu - w szczególności czy został wniesiony przez uprawniony podmiot, czy został zachowany termin do jego wniesienia, czy został uiszczony wpis. Art. 18 par. 1 pkt 6 nie stanowi przeszkody, by w kontroli wymogów formalnych danego pisma procesowego brał udział sędzia, który wydał zaskarżone orzeczenie. Podobny pogląd na gruncie postępowania cywilnego wyraził wielokrotnie Sąd Najwyższy - np. w postanowieniu z dnia 22 sierpnia 2002 r. II CZ 161/74 czytamy, że "sędzia, który uczestniczył w wydaniu wyroku nie jest wyłączony od dalszych czynności w tzw. postępowaniu międzyinstancyjnym /w sprawie - od odrzucenia rewizji i od odrzucenia zażalenia/. Art. 48 pkt 5 Kpc dotyczy innej sytuacji i ma zapobiegać samokontroli własnego orzeczenia." W innym orzeczeniu z tego samego dnia /II CZ 160/74/ Sąd Najwyższy stwierdził, że "nie ma przepisu, który by wyłączał od tzw. postępowania międzyinstancyjnego sędziego, który brał udział w wydaniu zaskarżonego wyroku." /zob. również postanowienie z dnia 22 kwietnia 2002 r. I PZ 21/02; postanowienie z dnia 3 października 2001 r. V CZ 162/01, postanowienie z dnia 24 lutego 2003 r. II UZ 117/02/. Tak więc zarzut skarżącego należy uznać za bezzasadny. Należy przyznać rację Sądowi I instancji - wpis od zażalenia na postanowienie wojewódzkiego sądu administracyjnego jest wpisem stałym, a zgodnie z art. 221 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd obowiązany jest odrzucić, bez uprzedniego wezwania do uiszczenia opłaty stałej, zażalenie wniesione przez adwokata lub radcę prawnego, które nie zostało należycie opłacone. Jednakże nie można się zgodzić z poglądem, iż nie ma znaczenia fakt, iż w sprawie został złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy, nawet jeśli został on prawomocnie oddalony. Przystępując do dalszych rozważań należy zastanowić się nad ratio legis art. 221 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zdaniem Sądu można tu przywołać pogląd Sądu Najwyższego, wyrażony w uchwale z 13 października 1971 r. /III CZP 62/71/, odnoszący się do podobnie do art. 221 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sformułowanego art. 17 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych /Dz.U. nr 24 poz. 110 ze zm./, a zgodnie z którym uregulowanie to zmierza do zapobieżenia zbędnej - ze względu na działanie strony przez profesjonalnego pełnomocnika - zwłoce postępowania. Z kolei, zgodnie z innym orzeczeniem Sądu Najwyższego /III CZP 11/76/ ostrze tego unormowania zwrócone jest przeciwko osobom, które chciałyby wnosić pisma celowo nie opłacone dla uzyskania zwłoki w postępowaniu. Ponieważ radca prawny powinien znać wysokość wpisu stałego, uzależnienie zastosowania sankcji w postaci zwrotu czy odrzucenia pisma od uprzedniego wezwania prowadziłoby do zbędnego absorbowania sądu i przedłużenia postępowania. W tej samej uchwale czytamy, że przepisy o kosztach sądowych spełniają tylko służebną rolę w stosunku do norm regulujących sam przebieg procesu - z tego powodu nie mogą wywierać ujemnego wpływu na prawidłowy wymiar sprawiedliwości, muszą być zatem tak wykładane, aby przy zachowaniu ich funkcji zostały stworzone gwarancje zapewniające stronie możliwość wypełnienia obowiązku procesowego oraz aby nie powstały trudności, które praktycznie prowadziłyby do pozbawienia strony możności obrony swych praw. Zarówno będący przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego art. 17 ustawy o kosztach sądowych, jak i art. 221 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie reguluje przypadku, gdy z pismem podlegającym opłacie stałej radca prawny łączy wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd w niniejszej sprawie wyraża pogląd, że art. 221 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako przepis stanowiący wyjątek od ogólnej reguły wzywania stron do opłacania pism procesowych, nie może być interpretowany rozszerzająco, dlatego należy przyjąć, że złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powoduje powrót na płaszczyznę przepisów ogólnych. Znaczy to, że po uprawomocnieniu się postanowienia oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, radca prawny lub adwokat musi być wezwany do uiszczenia opłaty stałej pod rygorem przewidzianym w art. 220 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podobny pogląd został również wyrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 15 października 1997 r. /III CZ 70/97/, którego teza brzmi: "Jeżeli strona złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów, to reprezentujący ją adwokat, który wnosi pismo procesowe podlegające opłacie stałej, nie ma obowiązku jej uiszczenia do czasu rozpoznania wniosku. W razie prawomocnego oddalenia wniosku, przewodniczący wezwie adwokata do uiszczenia należnej opłaty stałej." W przedmiotowej sprawie postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego oddalające zażalenie na postanowienie w przedmiocie zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych zapadło dnia 30 września 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił zażalenie skarżącego, nie wzywając pełnomocnika skarżącego do uiszczenia wpisu stałego od tego środku odwoławczego. Tym samym, w świetle powyższych wywodów, odrzucenie zażalenia z powodu nieuiszczenia wpisu stałego było przedwczesne, a więc niedopuszczalne. Ze wskazanych przyczyn, na podstawie art. 185 w zw. z art. 197 par. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji.