IV SA/Wa 57/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Wanda Zielińska-Baran (spr.) Sędzia NSA Tadeusz Cysek Asesor WSA Tomasz Wykowski Protokolant Dominik Niewirowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 kwietnia 2005 r. sprawy ze skargi J. O., K. K., M. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2004 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że zespół pałacowo-parkowy podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2000 r. 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących J.O., K. K. i M. S. 475 (czterysta siedemdziesiąt pięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] listopada 2004r., po rozpatrzeniu odwołania J. O., M.S. i K. K., utrzymał w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2000r. stwierdzającą, że nieruchomość ziemska "B.", położona w powiecie grójeckim, stanowiąca własność J. B. - podpada pod działanie art. 2 ust.l lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13). W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podał, że wnioskiem z dnia 12 lipca 1999r. J. O., M. S. oraz K. K. wystąpiły o stwierdzenie, że nieruchomość "B." o powierzchni 32 ha ziemi ornej wraz ze znajdującymi się budynkami pałacowymi, zabudowaniami gospodarczymi, parkiem i stawami położona w gminie D., powiat G., nie podpada pod działanie art. 2 ust.l lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przejęciu na cele reformy rolnej Zgodnie z art. 2 ust.l lit. e) powołanego dekretu przejęciu na cele reformy rolnej podlegały nieruchomości, które równocześnie spełniały normy obszarowe i miały charakter ziemski. Powierzchnia majątku " D. B.", stanowiącego w dacie wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. własność J. B., wynosiła 369,3200 ha i miał charakter nieruchomości ziemskiej. W ocenie organu, oznacza to, iż cały ten majątek podpadał pod działanie art. 2 ust.l lit. e) dekretu o reformie rolnej. Ponadto , stosownie do treści § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) należało w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich, a odwołanie służyło do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w ciągu 7 dni od daty otrzymania decyzji. Organ drugiej instancji wskazał ponadto, że § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej umożliwiał ubieganie się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art.2ust. 1 lit.e ) dekretu, przy czym strona powinna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju. W ocenie organu odwoławczego brak jest podstaw prawnych do uznania , że część nieruchomości " B." o pow. 32 ha, na której znajduje się zespół pałacowo - parkowy stanowiła odrębną nieruchomość od majątku ziemskiego " D. B." o łącznej pow. 369, 3200 ha. Stosownie do treści § 11 cyt. wyżej rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi przejęciu nie podlegały jedynie przedmioty służące do osobistego użytku właściciela majątku i członków jego rodziny, zapasy artykułów spiżarni domowej oraz zwierzęta i ptaki pokojowe. Organ naczelny podkreślił, że przepisy dekretu z dnia 6 września 1944r. ograniczyły kognicję organów administracji publicznej wyłącznie do orzekania o zaistnieniu przesłanek z art. 2 ust. 1 lit. e) ww. dekretu, czyli do kwestii, czy majątek ziemski z uwagi na obszar podlegał, czy też nie podlegał działaniu dekretu. Zatem do właściwości organów nie należy badanie powiązań zespołów pałacowo parkowych z przejętym majątkiem ziemskim. W skardze na powyższą decyzję J. O., K. K., M. S. wniosły o jej uchylenie oraz uchylenie decyzji organu pierwszej instancji, jako wydanych z naruszeniem podstawowych zasad wyrażonych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Przede wszystkim nie ustosunkowano się do podstawowych kwestii w aspekcie wykładni Trybunału Konstytucyjnego, a więc czy park z pałacem miał cechy nieruchomości ziemskiej i czy mógł być przeznaczony na cele produkcji rolnej, a w konsekwencji na cele przewidziane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organy administracyjne obu instancji nie przeprowadziły żadnego postępowania dowodowego, bądź wyjaśniającego, lecz gołosłownie stwierdzono, że zespół pałacowo-parkowy stanowił integralną część majątku ziemskiego o łącznej powierzchni 369,3200 ha. Organy administracji, rozpoznając wniosek skarżących o stwierdzenie, że nieruchomość "B." o pow. 32 ha stanowiąca park wraz z pałacem nie podlega działaniu przepisów dekretu o reformie rolnej, powinny wziąć pod uwagę wykładnię dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w dniu 19.09.1990r. oraz dotychczasowe orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, lecz z innych przyczyn niż w niej wskazano. Na podstawie art. 2 ust.l lit.e) dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał lOOha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944r. Zarówno w samym dekrecie jak i w przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art.2 ust.l lit.e) dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Brak jest również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, w zakresie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust.l lit.e) wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex legę. Zaistnienie skutków rzeczowych tego uregulowania w postaci przejścia majątków ziemskich na własność państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art.l dekretu z dnia 8 sierpnia 1946r.o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz.233 ze zm.). Przepisy wykonawcze do tego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. w jego § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust.l lit.e) dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust.l lit.e) dekretu powodowało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany. Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony, organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust.l lit.e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu " w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) " dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dozwala również na rozstrzyganie o tym czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, czy społeczno-gospodarcze przeznaczenie to jednak zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6 posługuje się również określeniem "dana nieruchomość", jaki zawiera § 5 rozporządzenia, jednak zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2 ust 1 lit.e) dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w § 5 rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust.l lit.e) dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymienione w nim części nieruchomości nie wchodziły w skład majątku ziemskiego " D. B." podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogły być przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane sądy powszechne o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. Raz jeszcze należy podkreślić, że w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych (własności) do nieruchomość ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust 1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2 ust.l lit.e) zostały faktycznie przejęte przez państwo, bowiem ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnych na właściwej dla nich drodze to jest w postępowania przed sądem powszechnym czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym czy też w powództwie o ustalenie prawa. W związku z powyższym ocenić należy, że decyzja Wojewody [...] oraz utrzymująca ją w mocy decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozstrzygające o wniosku następców prawnych byłego właściciela nieruchomości zapadły bez podstawy prawnej, zatem były dotknięte wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie przywołana w skardze wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. sygn TKW3/39, gdyż kwestia 4a wobec przyjęcia, że żądanie następców prawnych byłego właściciela majątku ziemskiego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym, nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Z tych wszystkich względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy.