II SA/Łd 495/05

Dnia 14 listopada 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.), Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, Protokolant Asystent sędziego Tomasz Porczyński, po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2005 roku na rozprawie sprawy ze skargi D. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [..] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich uchyla zaskarżoną decyzję. II SA/Łd 495/05 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [..] Nr[...], wydaną na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "b" oraz art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił D. K. przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu na deportacji w Związku Radzieckim. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że D. K. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich w oparciu o art. 4 ust. 1pkt 3 lit. "b" powołanej wyżej ustawy, który stanowi, że represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR. Po analizie przedłożonych przez stronę dokumentów organ uznał, że strona nie przedstawiła dostatecznych dowodów, iż zachodzą w jej sprawie przesłanki z powołanego wyżej przepisu. Z akt sprawy wynika, że strona urodziła się w S., a więc na terytorium Polski. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy D. K. zarzuciła, że decyzja jest dla niej bardzo krzywdząca i niesprawiedliwa. Podkreśliła, że wiele osób poczętych podczas deportacji, a urodzonych w Polsce ma przyznane uprawnienia kombatanckie. Matka D. K. została deportowana do ZSRR w 1940 r. i przebywała tam do roku 1946. Żyła, podobnie jak i inni deportowani, w strasznych warunkach. Przez osiem miesięcy ciąży przebywała jeszcze na terytorium ZSRR, co miało wpływ na rozwój poczętego dziecka. Jako skutek poczęcia w warunkach deportacji strona wskazała gruźlicę, na którą cierpiała od urodzenia. Decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podał, że zainteresowana swoje uprawnienia wywodzi z faktu poczęcia podczas pobytu rodziców na deportacji w ZSRR. W obecnym stanie prawnym należy, zdaniem organu, przyjąć za wiążącą zasadę, która została wyrażona w przepisie art. 8 § 1 kodeksu cywilnego, w myśl której zdolność prawna przysługuje człowiekowi od chwili urodzenia. Wszelkie wyjątki od tej zasady muszą znajdować uzasadnienie w przepisach szczególnych rangi ustawowej. Przykładem takiego przepisu jest art. 4461 kodeksu cywilnego. Przyznaje on, na zasadzie wyjątku, prawo do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym osobie, która doznała szkody przed urodzeniem. Organ podkreślił, że z odpisu skróconego aktu urodzenia D. K. wynika, że urodziła się ona w dniu 27 czerwca 1946 r. w S. Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jednolity Dz.U. z 2004 r., Nr 161, poz. 1688), akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych. Ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Mając na uwadze powyższe przepis organ stwierdził, że miejscem urodzenia strony jest miejscowość S. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi D. K. ponownie zarzuciła, że decyzja jest dla niej krzywdząca podnosząc argumenty tożsame z argumentami odwołania. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Organ podniósł, że zasadniczą kwestią w sprawie jest dokonanie oceny, czy dziecko nienarodzone korzystać może ze statusu osoby, która podlegała represjom w rozumieniu art. 4 ustawy o kombatantach. Jeżeli chodzi o orzecznictwo Sądu Najwyższego (SN), w jednym wyroku dotyczącym tej materii, z dnia 26 września 1996 roku (sygn. akt III ARN 40/96) sąd ten, uchylając wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Lublinie wyraził pogląd, iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "a" ustawy o kombatantach w zw. z art. 8 § 2 kodeksu cywilnego i art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, Dz.U. Nr 17, poz. 78.). Stanowisko swoje SN wywiódł z treści dwóch norm prawnych przyznających warunkową zdolność prawną dziecku poczętemu, a mianowicie art. 8 § 2 kodeksu cywilnego oraz art. 1 ust. 1 i 2 UOPR stwierdzając, iż prawo do życia jako prawo "przyrodzone" ma (...) konsekwentnie nie tylko osoba fizyczna, ale od chwili poczęcia "każda istota ludzka" (art. 1 ust. 1 ustawy), przy czym istota ludzka jest przed urodzeniem nazywana w przepisach ustawy "dzieckiem poczętym, którego życie i zdrowie pozostają od tej chwili pod ochroną prawa (art. 1 ust. 2)." Jednakże Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podkreślił, że pogląd powyższy został wypowiedziany został na gruncie przepisów obowiązujących przed dniem 4 stycznia 1997 r., to jest przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 139 poz. 646). Cytowany akt prawny w art. 2 pkt 1 skreślił art. 8 § 2 kodeksu cywilnego, a ponadto zmienił brzmienie art. 1 ust. 1 UOPR i uchylił ust. 2 tego przepisu. W tej sytuacji, gdy przepis prawa, który stanowił podstawę rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego przestał obowiązywać, rozstrzygnięcie to nie może stanowić wskazówki interpretacyjnej dla działającego na podstawie obowiązujących przepisów prawa organu administracji państwowej. Zdaniem organu, w świetle obecnych uregulowań prawnych płód nienarodzony jest podmiotem praw i obowiązków jedynie w sytuacjach wyjątkowych, gdy przepisy ustawowe o charakterze szczególnym w sposób wyraźny przyznają mu zdolność prawną. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z przepisami art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Analogiczne unormowanie zawarte zostało w przepisie art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.). Oznacza to, iż Sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu. Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja została wydana z uchybieniami, które spowodowały konieczność jej uchylenia. W niniejszej sprawie problem sprowadza się do właściwej wykładni przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm.) w zakresie, w jakim wskazują one osoby uprawnione do otrzymania uprawnień kombatanckich z tytułu represji wojennych i okresu powojennego. Innymi słowy najistotniejszą kwestią, którą organ winien wyjaśnić jest krąg podmiotów, które mogły podlegać represjom i rozważenie, czy dziecko poczęte podczas represji może również za osobę represjonowaną być uznane. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę stoi na stanowisku zgodnie z którym, stosując art. 4 ust. 1 pkt 1 lit "b" ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego uznać należy, że kategoria osób podlegających represjom obejmuje zarówno osobę fizyczną, jak i dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe. Tym samym Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1996 r., III ARN 40/96 (OSNP z 1997 r., Nr 7, poz. 105) oraz w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 stycznia 2002 r., V SA 1219/01 (niepubl.). Podkreślenia wymaga, że wykładni ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego należy dokonywać mając na uwadze nie tylko literalne brzmienie pojedynczych przepisów, ale również, a może przede wszystkim, względy celowościowe jej uchwalenia. Już z preambuły ustawy wynika, że władze III Rzeszy Niemieckiej, ówczesne władze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i komunistyczny aparat represji w Polsce są winni cierpień zadanych wielu obywatelom Państwa Polskiego ze względów narodowościowych, politycznych i religijnych. Spowodowały one śmierć wielu milionów, a dla wielu stały się przyczyną trwałej utraty zdrowia. Kombatantom oraz ofiarom represji należny jest głęboki szacunek wszystkich rodaków oraz szczególna troska i opieka ze strony instytucji państwowych, samorządów terytorialnych i organizacji społecznych. Nie ulega wątpliwości, że warunki panujące w miejscu zesłania, jak i w drodze do Polski miały negatywny wpływ na rozwój fizyczny i psychiczny dziecka pozostającego w tym czasie w łonie matki. Jest to tym bardziej oczywiste, że matka skarżącej niemalże cały okres ciąży spędziła na przymusowym zesłaniu, a następnie w transporcie powrotnym. Jest rzeczą powszechnie znaną, że sam transport, z uwagi na warunki w nim panujące, był okresem tragicznych doświadczeń dla osób w nim przebywających. Warunki tam panujące nie odbiegały częstokroć od warunków samego zesłania. Stanowisko organu sprowadzające się do stwierdzenia, że przepisy ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego nie dają żadnych praw związanych z cierpieniem doznanym w łonie matki jest bezzasadne i sprzeczne z celową wykładnią przepisów tejże ustawy. Orzecznictwo zmierza do rozszerzenia uprawnień dziecka poczętego. Przyjęcie odmiennej koncepcji, tak jak uczynił to organ, skutkować musi uznaniem, że brak jest podstaw do przyznania uprawnień kombatanckich osobom poczętym na przymusowym zesłaniu lub deportacji, a urodzonych na terenie Polski, pomimo, że jak już wyżej wskazano podlegały one cierpieniom, co w przyszłości stało się powodem utraty zdrowia. Te właśnie przesłanki stanowią podstawę szczególnej ochrony ze strony państwa przyznanej kombatantom. Z powyższych względów uznać należy, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisu prawa materialnego – art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego – poprzez jego błędną wykładnię. Wyjaśnienia wymaga, że wymienionymi wyżej uchybieniami dotknięta jest również decyzja I instancji. Jednakże zasadą postępowania administracyjnego jest, że organ odwoławczy rozpoznając sprawę wydaje decyzję merytoryczną, chyba że rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub znacznej części (art. 138 § 2 k.p.a.). Taka sytuacja nie będzie miała miejsca w niniejszej sprawie, a zatem zasadnym jest uchylenie jedynie decyzji wydanej w II instancji. Zwrócić również należy uwagę na uchybienie o charakterze procesowym, jakie pojawiło się w zaskarżonej decyzji. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych błędnie wskazał art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, stosownie do którego represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych, w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Błędne powołanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia stanowi naruszenie art. 107 § 1 k.p.a., jednakże w związku z faktem, że w uzasadnieniu decyzji organ prawidłowo powołał przepis mający zastosowanie w niniejszej sprawie uznać należy, że uchybienie to nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy. Z przytoczonych względów, na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.