II SA/Wa 1164/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska (spr.) Sędzia WSA Andrzej Kołodziej Asesor WSA Przemysław Szustakiewicz Protokolant Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2005 r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] marca 2005 r. 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2005 r. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] marca 2005 r., którą to decyzją wydaną na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 162, poz. 1118 ze zm.) odmówił B. M., występującej jako pełnomocnik małoletnich dzieci: E. i J. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednego z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodał ponadto, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego powodu w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Wskazano, że J. M., ojciec dzieci na przestrzeni 52 lat życia udowodnił okres ubezpieczenia wynoszący 25 lat, 9 miesięcy i 6 dni. Jednakże w dziesięcioleciu przypadającym przed datą zgonu tj. [...] października 2004 r., na wymagane przepisami ustawy 5 lat, udokumentowano 3 lata, 4 miesiące i 17 dni okresów podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Ponadto w latach 1996 - 2003 wystąpiła u ojca dzieci ponad 6 letnia przerwa w zatrudnieniu, mimo braku przeciwwskazań do wykonywania zatrudnienia. Organ wskazał, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. W decyzji wskazano również, że trudna sytuacja materialna skarżącej nie stanowi jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w trybie wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie B. M. wskazała, że nie zgadza się z interpretacją przepisu art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zawartą w obu decyzjach Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Skarżąca podała, że trzy spośród czterech przesłanek zawartych w art. 83 zostały przez ojca dzieci spełnione. Jeśli zaś chodzi o "szczególne okoliczności", o których mowa w przepisie art. 83 ustawy to wyrażenie to jako niedookreślone, pozostawia organom znaczny luz decyzyjny i umożliwia objęcie tym przepisem członków rodziny zmarłego ubezpieczonego, którzy znaleźli się w szczególnej sytuacji życiowej. Wskazała ponadto, że ojciec dzieci od 1 listopada 2002 r. do chwili śmierci był osobą ubezpieczoną bowiem prowadził działalność gospodarczą, od której uiszczał regularnie składki. B. M. podała również, że w okresie 6 letniej przerwy w ubezpieczeniu ojciec dzieci bezskutecznie poszukiwał zatrudnienia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty wskazane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie zaś przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie pełnomocnik organu, wypowiadając się w imieniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pozostawił rozstrzygnięcie sprawy do uznania Sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie zapadłe w sprawie z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Podstawą materialnoprawną tej decyzji stanowi przepis art. 83 ust.1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r.nr 39 poz. 353 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługują wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Wskazać ponadto należy, że decyzja Prezesa ZUS wydawana w oparciu o art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest oparta na uznaniu. Uznanie to jednak, jak wielokrotnie podkreślał w swoim orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny, a obecnie również Wojewódzki Sąd Administracyjny nie może nosić znamion dowolności. Oparta na nim decyzja powinna zapaść w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu i nie przekraczać granic uznania ani swobodnej oceny dowodów. Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczeń w trybie art. 83 ust. 1 w.w. ustawy jest związany rygorami procedury administracyjnej. Wynika to wyraźnie z art. 124 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), chyba, że niniejsza ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien więc przestrzegać zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie poza sporem jest, że zachodzą przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek ubiegających się o to świadczenie (małoletnie dzieci) oraz braku niezbędnych środków utrzymania. Istota sprawy sprowadza się zatem do oceny, czy niespełnienie przez ojca dzieci wymagań uprawniających do renty spowodowane było szczególnymi okolicznościami. Nie sposób zgodzić się z oceną organu w tej materii sprowadzającą się do kategorycznego stwierdzenia braku tej przesłanki. Prezes ZUS odmawiając przyznania renty w drodze wyjątku dla E. i J. M. wskazał w decyzji jedynie na przerwę w zatrudnieniu ojca dzieci w okresie od 1996 r. do 2003 r. pomijając natomiast fakt, że J. M. w chwili śmierci był osobą ubezpieczoną. Prowadził on bowiem od 10 lutego 2003 r. do chwili śmierci, a więc do dnia [...] października 2004 r. działalność gospodarczą, od której to działalności odprowadzał składki na ubezpieczenie społeczne (co potwierdzone zostało przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych we W. na formularzu, dotyczącym przebiegu pracy zawodowej zmarłego). Była to istotna dla sprawy okoliczność. Nie można bowiem wykluczyć stwierdzenia, że gdyby nie nagła śmierć J. M. pozostawałby on nadal w zatrudnieniu i wypracował tym samym prawo do renty na zasadach ogólnych, biorąc pod uwagę, że w chwili śmierci legitymował się stażem ubezpieczenia wynoszącym prawie 26 lat. A zatem organ winien jeszcze raz zbadać sprawę i ustalić czy fakt śmierci ojca dzieci w trakcie gdy pozostawał on w ubezpieczeniu społecznym prowadząc działalność gospodarczą nie może zostać uznany za szczególną okoliczność, która to śmierć uniemożliwiła mu nabycie prawa do renty ustawowej poprzez dalszą pracę w sytuacji, gdy legitymował się on prawie 26 letnim okresem ubezpieczenia. Zauważyć należy, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia wprost przyznania tego świadczenia od długości stażu ubezpieczeniowego. Nie można jednakże pominąć faktu, że J. M. legitymował bardzo długim okresem ubezpieczenia, wynoszącym prawie 26 lat. Okoliczność ta bowiem może uwiarygodnić twierdzenie skarżącej o ustawicznym, lecz bezskutecznym poszukiwaniu zatrudnienia, przez ojca dzieci w okresie od 1996 do 2003 roku. W konsekwencji powyższych stwierdzeń koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego z uwzględnieniem pozostawania w ubezpieczeniu w chwili śmierci przez ojca dzieci. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji. W oparciu o art. 152 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.