II SA/Wa 1398/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kwiecińska Sędziowie WSA Maria Werpachowska (spraw.) Ewa Pisula-Dąbrowska Protokolant: Łukasz Pilip po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2005 r. sprawy ze skargi M. G. na orzeczenie Komisji do Spraw Służby Zastępczej z dnia [...] czerwca 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przeznaczenia do odbywania służby zastępczej 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3. nakazuje wypłacić ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego A. D. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej. Komisja Wojewódzka do Spraw Służby Zastępczej w T. orzeczeniem z dnia [...] maja 2005 r. nr [...], wydanym na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Dz. U. Nr 223, poz. 2217), po rozpatrzeniu wniosku poborowego, odmówiła przeznaczenia M. G. do odbywania służby zastępczej. W uzasadnieniu wskazała, że poborowy nie ma na tyle ukształtowanych zasad moralnych, aby można było uznać, że stanowią one nakaz moralny pozostający w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego zasadniczą służbę wojskową. W ocenie Komisji Wojewódzkiej przedstawione przez poborowego argumenty, takie jak sprzeciw wobec przemocy, poszanowanie życia ludzkiego, czy chęć niesienia pomocy potrzebującym, nie stanowią przesłanek umożliwiających przeznaczenie poborowego do odbywania służby zastępczej. Komisja do Spraw Służby Zastępczej, zwana dalej również Komisją, działając na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy o służbie zastępczej, po rozpatrzeniu w dniu [...] czerwca 2005 r. odwołania poborowego, orzeczeniem nr [...] utrzymała w mocy orzeczenie Komisji Wojewódzkiej do Spraw Służby Zastępczej w T. Komisja stwierdziła, że poborowy nie potrafił wskazać na rzeczywisty konflikt wyznawanych przez niego zasad moralnych z obowiązkiem pełnienia zasadniczej służby wojskowej. Wyrażany przez poborowego sprzeciw wobec przemocy, zabijania i konfliktów zbrojnych jest w rzeczywistości powoływaniem się na ogólnoludzkie zasady moralne. Powołane wyżej orzeczenie Komisji do Spraw Służby Zastępczej stało się przedmiotem skargi M. G. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł o zmianę orzeczenia Komisji do Spraw Służby Zastępczej i przeznaczenie do służby zastępczej. Wskazał, że zasady moralne, którymi się kieruje wypływają z głębokich przekonań religijnych, a zasadnicza służba wojskowa wiązałaby się w jego przypadku z dylematami moralnymi i konfliktem sumienia. W odpowiedzi na skargę Komisja do Spraw Służby Zastępczej wniosła o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W uzupełnieniu skargi złożonej przez M. G. pełnomocnik skarżącego zarzucił orzeczeniu Komisji naruszenie art. 68 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). Pełnomocnik wskazał, że protokół przesłuchania poborowego, które miało miejsce przed Komisją w dniu [...] czerwca 2005 r., nie został podpisany przez jednego z trzech członków Komisji do Spraw Służby Zastępczej, tj. jej przewodniczącego. W związku z tym stanowisko skarżącego nie zostało utrwalone zgodnie z wymogami Kodeksu postępowania administracyjnego. Zaskarżonemu orzeczeniu pełnomocnik zarzucił również naruszenie art. 11 ust. 2 ustawy o służbie zastępczej oraz art. 85 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez przyjęcie, że Konstytucja RP nie gwarantuje obywatelom służby zastępczej. Skarżący uzasadnił wniosek o przeznaczenie go do służby zastępczej argumentując, że jego przekonania religijne uniemożliwiają mu spełnienie obowiązku obrony Ojczyzny w służbie czynnej. Komisja tymczasem w sposób lakoniczny uzasadniła orzeczenie. Zdaniem pełnomocnika zaskarżone orzeczenie narusza również art. 77 Kodeksu postępowania administracyjnego. Komisje obu instancji nie uwzględniły bowiem faktu, że poborowy ze względu na swoje małe doświadczenie życiowe "nie potrafił w sposób satysfakcjonujący przedstawić swojego stanowiska". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 powołanego artykułu, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie orzeka zatem, co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność decyzji z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Wynik sądowej kontroli zaskarżonego orzeczenia upoważnia do stwierdzenia, że zostało ono wydane z naruszeniem przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Orzeczenia komisji wojewódzkich do spraw służby zastępczej oraz Komisji do Spraw Służby Zastępczej stanowią indywidualne akty administracyjne wydawane w procesowej formie decyzji. Orzeczenia tych organów stanowią kwalifikowane akty administracyjne o charakterze władczym i zewnętrznym, rozstrzygające sprawę ściśle oznaczonej osoby. Zgodnie z wolą ustawodawcy konkretyzacja normy prawnej następuje w tym przypadku w drodze orzeczenia. Podstawę prawną orzeczenia wydanego przez Komisję do Spraw Służby Zastępczej stanowił art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Dz. U. Nr 223, poz. 2217). Zgodnie z tym przepisem, poborowemu i wojskowemu komendantowi uzupełnień w terminie 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia komisji wojewódzkiej przysługuje odwołanie do komisji do spraw służby zastępczej, zwanej dalej "komisją". Stosownie do ust. 3 powołanego artykułu, orzeczenia komisji zapadają w obecności co najmniej trzech osób z jej składu. Zgodnie z art. 6 powołanej ustawy, do postępowania w sprawach uregulowanych ustawą o służbie zastępczej, a zatem w sprawach m.in. kierowania do odbycia służby zastępczej, stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1964 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), o ile ustawa nie stanowi inaczej. Przedmiotem postępowania odwoławczego jest ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej rozstrzygniętej decyzją organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy ma zatem – zgodnie z wyrażoną w art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego zasadą prawdy obiektywnej – obowiązek podjęcia wszelkich działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy administracyjnej, jeśli w jego ocenie istnieją wątpliwości w zakresie tych ustaleń. W sytuacji, gdy w ocenie organu odwoławczego postępowanie dowodowe przeprowadzone w pierwszej instancji nie daje podstaw do uznania okoliczności faktycznych za udowodnione a sprawy za dostatecznie wyjaśnioną – organ odwoławczy obowiązany jest do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego. Organ może wówczas skorzystać z uprawnień przewidzianych w art. 136 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z tym przepisem, organ odwoławczy może przeprowadzić na żądanie strony lub z urzędu dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję. W przedmiotowej sprawie Komisja do Spraw Służby Zastępczej przed wydaniem orzeczenia wezwała M. G., na podstawie art. 50 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego w związku z § 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 2004 r. w sprawie komisji wojewódzkich do spraw służby zastępczej i komisji do spraw służby zastępczej (Dz. U. Nr 35, poz. 307), do osobistego stawienia się w dniu [...] czerwca 2005 r. na posiedzenie Komisji w sprawie rozpatrzenia jego odwołania od orzeczenia Komisji Wojewódzkiej do Spraw Służby Zastępczej w T.. W wyznaczonym terminie poborowy stawił się na przesłuchanie przed Komisją. Kodeks postępowania administracyjnego wymaga w art. 67 § 1, aby z każdej czynności postępowania, mającej istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej sporządził zwięzły protokół chyba że czynność została w inny sposób utrwalona na piśmie. Sporządzenia protokołu wymaga m.in. przesłuchanie strony (art. 67 § pkt 2 kpa). Stosownie do art. 68 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, protokół sporządza się tak, aby z niego wynikało, kto, kiedy, gdzie i jakich czynności dokonał, kto i w jakim charakterze był przy tym obecny, co i w jaki sposób w wyniku tych czynności ustalono i jakie uwagi zgłosiły obecne osoby. Protokół odczytuje się wszystkim osobom obecnym, biorącym udział w czynności urzędowej, które powinny następnie protokół podpisać. Odmowę lub brak podpisu którejkolwiek osoby należy omówić w protokole (art. 68 § 2). Z przesłuchania M. G., przeprowadzonego na podstawie art. 67 § 1 kpa, sporządzono protokół. W przesłuchaniu poborowego – jak wynika z treści protokołu – brali udział trzej członkowie Komisji do Spraw Służby Zastępczej, tj. przewodniczący – M. K. oraz dwaj członkowie Komisji – J. S. oraz A. W., który jednocześnie protokołował przebieg przesłuchania. Na protokole z przesłuchania poborowego podpisy złożyli: poborowy oraz dwaj członkowie Komisji, tj. J. S. i A. W. Protokół nie został natomiast podpisany przez trzeciego członka Komisji – jej przewodniczącego M K.. Podkreślić w tym miejscu należy, że zamieszczenie na protokole samej pieczęci z imieniem i nazwiskiem przewodniczącego Komisji, nie zawierającej jednakże osobistego podpisu M. K., nie może być uznane za podpisanie protokołu w rozumieniu art. 68 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego. W protokole nie omówiono również braku podpisu przewodniczącego Komisji i nie wskazano przyczyn ewentualnej odmowy jego złożenia. Tego rodzaju wada protokołu, jak brak podpisu jednego z członków Komisji, przed którą czynność przesłuchania została dokonana, powoduje, że dokument ten nie może – jako niespełniający wymagań określonych przepisami prawa – stanowić podstawy ustaleń dotyczących okoliczności sprawy, w której Komisja do Spraw Służby Zastępczej orzeka. Protokół może być bowiem dowodem w postępowaniu tylko wówczas, jeżeli jest zgodny z prawem, a więc jeżeli został sporządzony w sposób określony w art. 68 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego. Tymczasem protokół z przesłuchania M. G., który nie został podpisany przez jednego z członków Komisji, stanowił podstawę ustaleń organu w postępowaniu odwoławczym. Z uzasadnienia orzeczenia Komisji do Spraw Służby Zastępczej wprost wynika bowiem, że ustalenia organu dokonane zostały w oparciu o treść rozmowy przeprowadzonej z poborowym w dniu [...] czerwca 2005 r. Zaskarżone do Sądu orzeczenie, utrzymujące w mocy orzeczenie Komisji Wojewódzkiej do Spraw Służby Zastępczej w T., oparte zostało zatem na dokumencie pozbawionym mocy dowodowej w świetle art. 68 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Komisja do Spraw Służby Zastępczej tego rodzaju postępowaniem naruszyła, w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przepis art. 68 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego. W związku z naruszeniem przez organ wskazanego wyżej przepisu, przedmiotem kontroli Sądu nie była prawidłowość zastosowania przepisów prawa materialnego w niniejszej sprawie. Organ drugiej instancji ponownie rozpatrując sprawę w postępowaniu odwoławczym obowiązany jest zatem do dokładnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy i rozważenia, czy w przedmiotowej sprawie organ pierwszej instancji prawidłowo zastosował przepisy prawa materialnego i zgodnie z nimi uznał, że poborowy nie wykazał istnienia przesłanek określonych w art. 11 ust. 2 ustawy o służbie zastępczej. W związku z naruszeniem przez organ art. 68 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego w zw. z art. 13 ustawy o służbie zastępczej, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.