II SA/Wa 1740/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski Sędziowie WSA Joanna Kube WSA Ewa Pisula-Dąbrowska (spraw.) Protokolant Bartosz Piwoński po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 listopada 2005 r. sprawy ze skargi J. Z., przedstawiciela ustawowego małoletnich M. Z. i I. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Decyzją z dnia [...] sierpnia 2005 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z [...] czerwca 2005 r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), którą to decyzją odmówił J. Z., przedstawicielowi ustawowemu małoletnich M. i I. Z. świadczenia w drodze wyjątku. Powołując się na dyspozycję art. 83 ust. 1 cyt. wyżej ustawy, organ stwierdził, iż nie zostały spełnione przez Z. Z., zmarłą matkę małoletnich, łączne przesłanki określone w tym przepisie, a mianowicie nie zostało wykazane, iż zaistniały szczególne okoliczności usprawiedliwiające nienabycie przez nią prawa do świadczenia zwykłego. Organ ustalił, iż okres składkowy i nieskładkowy zmarłej wynosił łącznie 19 lat i 8 miesięcy na przestrzeni 48 lat życia oraz że w okresach 1991-1992 oraz 1995-2002 zmarła podlegała ubezpieczeniu z przerwami w 1995-1997 oraz 1999-2002. Zdaniem organu, nie istniały obiektywne, niezależne od jej woli okoliczności uniemożliwiające jej kontynuowanie ubezpieczenia. Prezentując pogląd, że trudna sytuacja na rynku oraz trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, odmówił jego przyznania. Powyższa decyzja Prezesa ZUS stała się przedmiotem skargi J. Z. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skarżący podniósł, iż zmarła w chwili śmierci była osobą ubezpieczoną, a z treści przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach nie wynika obowiązek posiadania "długiego" okresu ubezpieczenia. Podkreślił, iż już we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy podnosił, iż w okresie braku zatrudnienia zmarła była zarejestrowana jako bezrobotna, uczęszczała na kursy doszkalające oraz że w okresie ciąży i połogu w 1997 r. żaden pracodawca nie chciał jej zatrudnić. Podnosił, iż w okresie pozostawania na statusie osoby bezrobotnej nie otrzymywała żadnej propozycji pracy. W skardze przytoczono też wyrok NSA z 9 stycznia 2002 r. sygn. akt SA 3090/01 oraz tezę zawartą w jego uzasadnieniu o treści: "brak możliwości podjęcia zatrudnienia w sytuacji pobierania przez ubezpieczonego zasiłku dla bezrobotnych oraz zrejestrowanie się w charakterze bezrobotnego bez prawa do zasiłku można uznać za szczególną okoliczność o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych". Skarżący podkreślał, iż niemal 20-letni okres ubezpieczenia zmarłej w wieku 48 lat żony, starania o pracę oraz niezdolność do pracy, która powinna być orzeczona przynajmniej 1,5 roku wcześniej, stanowią wystarczającą podstawę do przyznania świadczenia na rzecz małoletnich. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z omawianego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie tego świadczenia. Zawarte w przepisie sformułowanie "Prezes ZUS może przyznać(...)" wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Sformułowanie to nie oznacza jednak, że jego decyzje mogą opierać się na dowolnych regułach postępowania. Stosownie do art. 124 ustawy o emeryturach i rentach Prezes ZUS, podejmując omawiane decyzje, związany jest regułami postępowania administracyjnego. Stosownie do nich winien jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art.7 kpa), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Zobowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Nadto do wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. Jak wynika z materiału dowodowego zebranego w sprawie, Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa poprzez pominięcie istotnych dla rozstrzygnięcia faktów. Podstawą odmowy przyznania świadczenia stało się ustalenie, iż nie zaistniały szczególne okoliczności, które uniemożliwiałyby zmarłej matce dzieci nabycie uprawnień do świadczenia rentowego na zasadach ogólnych. Tymczasem, jak wynika z materiału zgromadzonego w sprawie, zmarła w okresie od 3 grudnia 1992 r. - 6 stycznia 1993 r. ukończyła kurs operatora sprzętu komputerowego. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący podnosił, iż żona straciła pracę na skutek likwidacji zakładu pracy i do końca 1992 r. pobierała zasiłek dla bezrobotnych. Poszukując pracy, ukończyła dwa kursy zorganizowane przez Powiatowy Urząd Pracy (1993 r. - kurs komputerowy, 2000 r. - wikliniarstwo) w celu uzyskania dodatkowych kwalifikacji. Podnosił, że Gmina O. dotknięta jest wysokim bezrobociem, i że w okresie pozostawania na statusie bezrobotnej nie otrzymała żadnej oferty pracy z Powiatowego Urzędu Pracy. Z urzędu organowi znane było też, że zmarła w 1997 r. urodziła kolejne dziecko, co również stanowiło przeszkodę w podjęciu w tym czasie pracy. Dokonując oceny zaistnienia szczególnych okoliczności, organ nie odniósł się do przerw w zatrudnieniu pod kątem ich usprawiedliwienia, tj. wykazanej przez zmarłą aktywności w poszukiwaniu pracy oraz braku propozycji pracy, bezrobocia w regionie, urodzenia dziecka, wreszcie choroby. Skoro skarżący we wniosku o ponowne rozpoznanie okoliczności te podnosił, należało się do nich odnieść i ustalić, czy faktycznie w okresie pozostawania bez pracy nie otrzymała żadnej propozycji jej podjęcia. Organ nie odniósł się, nie ocenił też adekwatności czasu zatrudnienia zmarłej do jej wieku. Dokonując oceny zaistnienia szczególnych okoliczności, organ nie odniósł się również do sytuacji majątkowej rodziny. Nie wziął pod uwagę, iż zmarła w wieku 48 lat kobieta urodziła czworo dzieci i pięcioosobową rodzinę aktualnie utrzymuje najstarszy syn - A. Z. ur. w 1981 r., pracujący jako robotnik tartaczny, który z tytułu wykonywanej pracy otrzymuje 573 zł netto miesięcznie. Drugi z pełnoletnich synów zmarłej, P. Z. ur. w 1983 r., pozostaje na statusie bezrobotnego bez prawa do zasiłku. Z akt sprawy wynika też, iż wnioskodawca J. Z. od 10 stycznia 2005 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. A zatem 5-osobowa rodzina, w tym małoletnie I. i M. Z., pozostają na utrzymaniu najstarszego z braci. W przypadku wymeldowania lub założenia przez niego rodziny (A. Z. ma 24 lata) dochody te nie będą mogły być w ogóle wliczone jako dochód rodziny, a pięcioosobowa rodzina nie będzie miała żadnych źródeł utrzymania. Podkreślić należy, iż ZUS Oddział w L. we wniosku o przyznanie prawa do renty rodzinnej podkreślał wyjątkowo trudną sytuację materialną tej rodziny, podnosząc, iż nie są zaspokajane podstawowe potrzeby bytowe dzieci. Zaznaczyć też należy, iż w uzasadnieniu wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku organ sam wskazywał, że przerwa w świadczeniu przez zmarłą pracy spowodowana była opieką nad dziećmi oraz że choroba uniemożliwiła jej kontynuowanie zatrudnienia. Wyjaśnienie tych kwestii mogło mieć zasadnicze znaczenie w sprawie, albowiem mogło zadecydować o spełnieniu niedookreślonej przesłanki z art. 83 ust. 1 omawianej ustawy, tj. przesłanki "szczególnych okoliczności". Reasumując, Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym ustaleniu, wyjaśnieniu stanu faktycznego, co miało wpływ na dokładną ocenę prawną. Uchybienia te miały w ocenie sądu istotny wpływ na wynik sprawy. Brak odniesienia się organu do wszystkich podnoszonych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy zarzutów, skutkuje wadliwością decyzji - art. 77, 80, 81 i 107 § 3 kpa. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.