II SA/Wa 2057/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Rajewska (spr.), Sędzia WSA Ewa Grochowska - Jung, Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA, Protokolant Monika Niewińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2006 r. sprawy ze skargi J. D. przedstawicielki ustawowej J. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2005 r., 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. J. D. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie jej małoletniej córce J. K. świadczenia w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu K. K. We wniosku podała, że pobiera rentę inwalidzką i ze względu na stan zdrowia ma trudności w znalezieniu pracy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] odmówił przyznania świadczenia. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Wskazał, że zmarły w wieku 35 lat ojciec dziecka miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 13 lat, 9 miesięcy i 18 dni, jednakże w ostatnim dziesięcioleciu na wymagane 5 lat ubezpieczenia udokumentowano jedynie 3 lata, 11 miesięcy i 6 dni. Podano, że od dnia 1 czerwca 2000 r. do dnia zgonu, tj. [...] nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe i nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia. W czasie trwającej 4 lata, 10 miesięcy i 20 dni przerwy, o której mowa wyżej, w stosunku do zmarłego ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie było przeszkód do kontynuowania ubezpieczenia. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca wskazała na swoją trudną sytuację materialną oraz fakt, że leczy się psychiatrycznie, co powoduje, iż pracodawcy odmawiają jej zatrudnienia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2005 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję. Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wówczas, gdy spełnione są wszystkie przesłanki określone w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach. Podał, że ostatnio udowodniony okres ubezpieczenia ojca dziecka przypada na dzień 1 czerwca 2000 r. Od tego dnia do dnia śmierci nie były opłacane składki na ubezpieczenie. W ocenie organu w okresie tych 4 lat, 10 miesięcy i 20 dni nie istniały obiektywne, niezależne od woli ojca dziecka okoliczności uniemożliwiające kontynuowanie ubezpieczenia. W szczególności nie można stwierdzić, że przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy był stan zdrowia, gdyż w stosunku do zmarłego ojca dziecka nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Powołana decyzja stała się przedmiotem skargi J. D. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W ocenie skarżącej za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, należy uznać brak możliwości znalezienia pracy przez zmarłego ojca dziecka, pomimo aktywnego jej poszukiwania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Wskazał, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca - eksponując swoją trudną sytuację materialną, brak możliwości podjęcia pracy i lęk przed utratą pobieranej renty - nie odniosła się w ogóle do okoliczności leżących po stronie zmarłego ojca dziecka. Natomiast wskazywane przez nią zdarzenia nie stanowią okoliczności szczególnej. Z kolei informacja o aktywności w poszukiwaniu pracy przez ojca dziecka, bez jednoczesnego przedłożenia dowodów w tym zakresie, przedstawiona została przez skarżącą dopiero w skardze. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd nie jest związany granicami skargi i obowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszystkich naruszeń prawa. Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja, jak również decyzja ją poprzedzająca, wydana została z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, ubezpieczonym i pozostałych po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Użyty przez ustawodawcę zwrot "może przyznać" jednoznacznie wskazuje, że decyzja w przedmiocie przyznania lub odmowy przyznania świadczenia pozostawiona została uznaniu organu administracji publicznej. Nie oznacza to jednak, co wymaga podkreślenia, że Prezes ZUS ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę przy rozpatrywaniu wniosku o świadczenie. Stosownie bowiem do art. 124 ustawy o emeryturach i rentach, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej również kpa, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w sprawie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Musi w związku z tym przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Powinien ponadto w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami art. 107 § 3 kpa. W ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia przede wszystkim art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego, a w konsekwencji również pozostałych, wymienionych wyżej, reguł procesowych w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z powołanym art. 9 kpa, organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Prezes ZUS przy rozpatrywaniu wniosku związany jest art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, który określa przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a tym samym okoliczności mające w sprawie znaczenie i podlegające uwzględnieniu w toku postępowania. J. D. podała we wniosku, że otrzymuje rentę inwalidzką i ze względu na stan zdrowia ma trudności w znalezieniu pracy. Również we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazała, że leczy się psychiatrycznie. Przedstawienie przez stronę powyższych okoliczności zobowiązywało Prezesa ZUS, zarówno przed wydaniem pierwszej decyzji w przedmiotowej sprawie, jak i przy rozpatrywaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, do dołożenia szczególnej staranności przy udzielaniu stronie informacji faktycznej i prawnej, tak aby z powodu nieznajomości prawa nie poniosła szkody w postępowaniu o przyznanie świadczenia. Podkreślenia wymaga, że właściwe zastosowanie powołanej zasady nie powinno ograniczać się np. jedynie do odesłania do przepisów ustawy, ale powinno wyrażać się w przedstawieniu stronie okoliczności faktycznych, których udowodnienie będzie miało wpływ na wynik sprawy. W przedmiotowej sprawie Prezes ZUS dysponując informacją o otrzymywaniu przez stronę renty inwalidzkiej, nie podjął żadnych działań zmierzających do ustalenia z jakiego tytułu przyznane zostało świadczenie. Rozpoznając natomiast ponownie sprawę i dysponując już informacją, że skarżąca leczy się psychiatrycznie, również nie uwzględnił tej szczególnej okoliczności i nie udzielił stronie niezbędnych wskazówek. Bierność organu w udzieleniu stronie informacji o okolicznościach mających wpływ na rozstrzygnięcie sprawy potwierdza w przedmiotowej sprawie fakt, że informacje o aktywnym poszukiwaniu pracy przez zmarłego ojca dziecka przedstawione zostały przez J. D. dopiero w skardze. W związku z czym organ, jak w odpowiedzi na skargę podnosi pełnomocnik, nie mógł ich uwzględnić przy rozpoznawaniu sprawy. Podkreślenia wymaga, że w przedmiotowej sprawie konsekwencją naruszenia przez organ art. 9 kpa jest fakt poniesienia przez stronę rzeczywistej szkody w postaci odmowy przyznania świadczenia. Organowi administracji publicznej, nawet gdy działa w ramach uznania administracyjnego, nie wolno się ograniczać do ochrony interesów państwa. Powinien on być również obrońcą interesów jednostki, zwłaszcza wówczas, gdy strona postępowania nie ma ze względu na stan zdrowia właściwego rozeznania w przepisach prawa i nie może - bez udzielenia jej właściwych wskazówek i informacji - tak pokierować swoimi działaniami, aby wykazać te wszystkie okoliczności, które mają wpływ na rozstrzygnięcie. Na organie spoczywa w takiej sytuacji szczególny obowiązek udzielenia słabszej stronie niezbędnych informacji. W ocenie Sądu w wyniku naruszenia przez Prezesa ZUS wyżej wymienionej zasady nie zostały zbadane wyczerpująco wszystkich okoliczności faktyczne niniejszej sprawy i nie został dopełniony obowiązek zgromadzenia pełnego materiału dowodowego, pozwalającego na obiektywną i wnikliwą jego analizę. Tym samym naruszony został również art. 7, art. 77, art. 80, art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego w zw. z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Utrzymując w mocy swoją poprzednią decyzję organ naruszył także art. 138 § 1 pkt 1 kpa. W świetle powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł, na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.