II SA/Kr 1164/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Szkodzińska (spr.) Sędziowie: WSA Wojciech Jakimowicz AWSA Inga Gołowska Protokolant: Katarzyna Paszko-Fajfer po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 stycznia 2008 r. sprawy ze skargi W. F., E. K., H. K. na decyzję Wojewody z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. określa, że uchylone decyzje nie mogą być wykonywane; III. zasądza od Wojewody na rzecz skarżącej E. K. kwotę 200 zł (dwieście złotych), tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta [...], na podstawie art. 4 pkt 9b1, art. 136 ust. 3, art. art. 142 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity Dz.U. z 2004 r.Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.) po rozpatrzeniu wniosku W. F. , E. K. , J. S. i H. K. o zwrot działek nr [...] i nr [...] obr. [...][...], orzekł o odmowie zwrotu części działki ewidencyjnej nr [...] o pow. [...] m2 obr. [...] jedn. ewid. [...] m. [...] w granicach wywłaszczonych działek nr [...] i nr [...] obr. [...]. W uzasadnieniu decyzji organ podał: Wnioskodawcy domagali się zwrotu działek nr [...] i nr [...] (w granicach ogrodzenia) obr. [...], które obecnie stanowią cześć działki ewidencyjnej [...] będącej własnością Skarbu Państwa – Komendy Wojewódzkiej Policji w [...]. Stosownie do wpisów w księdze wieczystej [...] wyżej wymienione działki stanowiły współwłasność S. R. w 1/4 części, W. S. w 4/32 częściach, S. S. w 1/32 części, J. S. w 1/32 części, F. S. w 1/32 części, S. K. w 1/32 części, W. z D. w 1/4 części i J. S. syna M. w 1/4 części. Działki te decyzją Urzędu Dzielnicowego [...] z dnia [...] r. nr [...] zostały wywłaszczone z przeznaczeniem na cele zagospodarowania terenu obiektów Zmotoryzowanego Obwodu Milicji Obywatelskiej przy ul. [...] w [...]. Decyzja ta stała się ostateczna z dniem [...] r. W dniu [...] r. S. F. z domu R. uzyskała akt własności ziemi dla działek [...] i [...]. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z dnia [...] r. sygn. akt [...] spadek po S. R. nabyli W. F. , E. K. , H. K. i J. S. Skoro w decyzji o wywłaszczeniu ujawnieni zostali współwłaściciele nieruchomości wpisani do księgi wieczystej w księdze wieczystej, to tylko tym osobom oraz ich spadkobiercom, zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, przysługuje uprawnienie do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Mając powyższe na uwadze organ wezwał wnioskodawców do wykazania swojego interesu prawnego w sprawie poprzez dostarczenie postanowień spadkowych po zmarłych byłych współwłaścicielach wywłaszczonej nieruchomości oraz oświadczeń woli sądownie ustalonych spadkobierców o przyłączeniu się do wniosku. Z uwagi na nie dostarczenie żądanych dokumentów w wyznaczonym terminie, zdaniem organu, wnioskodawcy nie mają legitymacji procesowej w przedmiotowej sprawie. We wspólnym odwołaniu od wyżej przedstawionej decyzji W. F. , E. K. , J. S. i H. K. domagali się jej uchylenia w całości oraz orzeczenia co do istoty sprawy poprzez orzeczenie o zwrocie przedmiotowej nieruchomości na ich rzecz. W uzasadnieniu podnieśli, że organ I instancji błędnie przyjął, że nie mają oni legitymacji czynnej do wystąpienia z wnioskiem oraz zarzucili naruszenie prawa materialnego tj. ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych poprzez uznanie, iż wydanie na jej podstawie akty mają charakter konstytutywny, a nie deklaratoryjny. Akt własności ziemi stwierdzał jedynie stan prawny istniejący w dniu [...] r., zatem, w ocenie odwołujących się, okoliczność z jakim dniem akt ten stał się ostateczny jest irrelewantna z punktu widzenia niniejszego postępowania. Nieruchomości rolne będące przedmiotem nieformalnego obrotu z dniem 4 listopada 1971 r. na podstawie wspomnianej ustawy stawały się z mocy prawa własnością ich posiadaczy, co było stwierdzane stosowną decyzją. W chwili, gdy decyzja wywłaszczeniowa stała się ostateczna przedmiotowe działki już od [...] lat stanowiły własność S. F. W świetle powyższego, zdaniem odwołujących się, osoby wezwane do sprawy nie mają legitymacji do występowania w charakterze strony w niniejszym postępowaniu, albowiem w dniu 4 listopada 1971 r. nie były współwłaścicielami działek. Dla poparcia przedstawionego w odwołaniu stanowiska odwołujący się przytoczyli stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie zawarte w wyroku z dnia 13 marca 2001 r. (sygn. I SA 2313/99). Wojewoda [...] w decyzji z dnia [...] r. (znak: [...]) wydanej na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 9a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami utrzymał zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta [...] w mocy. W uzasadnieniu organ odwoławczy podał, że art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami jednoznacznie określa krąg podmiotów, które mogą żądać zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, a więc mających czynną legitymację procesową w postępowaniu o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, wskazując, iż jest to poprzedni właściciel nieruchomości lub jego spadkobierca. Zatem uprawnienie takie w stosunku do działek nr [...] i [...] przysługuje osobom, które były ujawnione jako współwłaściciele w księdze wieczystej [...] i w konsekwencji zostały wymienione w decyzji wywłaszczeniowej z dnia [...] r. Zdaniem organu odwoławczego organ I instancji prawidłowo przyjął, że legitymację w sprawie o zwrot nieruchomości mają poprzedni właściciele, ich spadkobiercy bądź osoby, które spadek lub udział w spadku nabyły, przy czym jeżeli jest kliku spadkobierców konieczna jest zgoda ich wszystkich. Podkreślił jednocześnie, że organ I instancji błędnie przyjął, że wnioskodawcy nie wykazali w ogóle swojego interesu prawnego, gdyż jak wynika z postanowienia Sądu Rejonowego [...] w [...] z dnia [...] r. są oni spadkobiercami jednego ze współwłaścicieli wywłaszczonych nieruchomości tj. po S. F. z domu R. Nieodzowne zatem było poparcie wniosku przez pozostałych współwłaścicieli bądź ich spadkobierców, a wobec faktu, że wniosek nie pochodził od wszystkich uprawnionych decyzja organu I instancji była prawidłowa. Na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniósł W. F. , E. K. i H. K. Decyzji zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to art. 4 pkt 4 , art 136 ust. 3 i art 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami w zw. z art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu poprzez przyjęcie, iż uprawnionymi do zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, byłymi współwłaścicielami są wyłącznie osoby wpisane w księdze wieczystej bądź ich następcy prawni, nie zaś osoby legitymujące się tytułem własności na podstawie aktu własności ziemi bądź ich następcy prawni. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi ponownie podnieśli że zarówno wpis do księgi wieczystej ujawniający komu przysługuje prawo własności, jak również decyzja administracyjna stwierdzająca nabycie własności nieruchomości przez uwłaszczenie mają charakter deklaratoryjny. Wydanie aktu własności ziemi wywiera skutek ex tunc, zatem data jego wydania pozostaje bez znaczenia dla zdarzenia prawnego w postaci nabycia prawa własności nieruchomości z mocy samego prawa. Powołali się w tym zakresie na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyrokach z dnia 31 stycznia 2001 (sygn. III CKN 1037/98) i z dnia 10 maja 2002 r. (sygn. IV CKN 1024/00) oraz stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie zawarte w wyroku z dnia 11 marca 1999 r. (sygn. I SA 1125/98). Przytoczyli również pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego w Krakowie wyrażony w wyroku z dnia 10 grudnia 1981 r. (sygn. SA/Kr 429/81) zgodnie z którym przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa w drodze wywłaszczenia po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych nie uzasadnia odmowy wydania aktu własności ziemi, jeżeli strona spełniała w dniu wejścia w życie tej ustawy warunki określone w art. 1 ustawy. W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] rozstrzygniecie przedmiotowej sprawy pozostawił do uznania Sądu. Wskazał, że istota ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych sprowadzała się do regulacji długoletnich stanów władania nieruchomościami rolnymi rozbieżnych ze stanem prawnym oraz że nieruchomości wchodzące w skład gospodarstwa rolnego znajdujące się w dniu 4 listopada 1971 r. w samoistnym posiadaniu rolników stawały się ex lege ich własnością z tą datą. Okoliczności te nie pozostają bez wpływu na ustalanie podmiotu legitymowanego do wystąpienia z roszczeniem o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył: Skarga jest uzasadniona. W pierwszej kolejności powtórzyć należy za organami, że orzeczenie o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości możliwe jest tylko wówczas, kiedy o zwrot wystąpią wszyscy uprawnieni. Tego zresztą poglądu skarżący nie kwestionują, odmiennie jednak niż organ twierdzą, że krąg osób uprawnionych zamyka się w kręgu wnioskodawców. Temu zaś twierdzeniu nie sposób racji odmówić. Decyzja o stwierdzeniu nabycia własności nieruchomości wydana na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych /Dz.U. 71/27/253/ miała charakter deklaratoryjny: stwierdzała jedynie, że z dniem 4 listopada 1971 r. nastąpił skutek prawny zdarzeń opisanych w ustawie. To stanowisko, jednolicie prezentowane w orzecznictwie i doktrynie już od początku obowiązywania ustawy, nie wymaga ponownego uzasadniania. Skoro więc w obecnie toczącym się postępowaniu administracyjnym przedłożono dokument aktu własności ziemi będący ostateczną decyzją administracyjną , jedynym ustaleniem organu znajdującym oparcie w tym dokumencie jest stwierdzenie, że osoba tam wymieniona w dniu 4 listopada 1971 r. była właścicielem wymienionej tam nieruchomości. Niewątpliwie takie ustalenie pozostaje w sprzeczności z ustaleniami, które przyjmował organ orzekający o wywłaszczeniu. Wówczas krąg właścicieli wywłaszczanej nieruchomości ustalony został w oparciu o wpisy w księgach wieczystych, w których rzeczywiście S. R. /F./ figurowała jako tylko jeden ze współwłaścicieli. Ze sprzeczności tej jednak nie można, zadaniem Sądu, wnioskować o braku pełnej legitymacji spadkobierców S. F. do wystąpienia z żądaniem zwrotu. Postępowanie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie jest dalszym ciągiem postępowania wywłaszczeniowego, a co istotniejsze sprawa zwrotu nieruchomości nie mieści się w granicach sprawy o wywłaszczenie. Żądanie zwrotu wszczyna postępowanie w zupełnie nowej sprawie, w której krąg uczestników, a przede wszystkim wnioskodawców mających łączną legitymację materialnoprawną musi być ustalony samodzielnie. Zwrot nieruchomości nie jest bowiem restytucją wywłaszczonego prawa własności, choć dotyczy przedmiotu objętego wywłaszczeniem /por. wyrok NSA z dnia 4 sierpnia 1999 r. IV SA 1060/99/ . Postrzeganie w taki sposób rozpoznawanej aktualnie sprawy o zwrot ułatwia oderwanie się od warunków rządzących postępowaniem wywłaszczeniowym, a skoncentrowanie się na przesłankach zwrotu określonych obowiązującymi aktualnie przepisami. Zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami z żądaniem zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części może występować poprzedni właściciel lub jego spadkobierca. Zwrot "poprzedni właściciel" został z kolei zdefiniowany w art. 4 pkt 4 ustawy. Poprzedni właściciel – to osoba, która została pozbawiona prawa własności nieruchomości wskutek jej wywłaszczenia" . Ustawowe kryterium wyróżniające podmiot uprawniony do zwrotu odnosi się wprost do prawa własności i do rzeczowego skutku decyzji wywłaszczeniowej, a nie do kręgu uczestników postępowania wywłaszczeniowego, czy też adresatów decyzji /i ich spadkobierców/. Poprzedni więc właściciel – to ten, który został pozbawiony rzeczywiście istniejącego prawa własności. Choć wpis w księdze wieczystej łączy się z domniemaniem jego zgodności z rzeczywistym stanem prawnym, to jednak zasada ta nie ma charakteru bezwzględnego. Jeśli wpisy do ksiąg , które uznał za miarodajne organ wywłaszczeniowy, dokonane zostały przed 4 listopada 1971 r. i oparte zostały na zdarzeniach sprzed tej daty, to wskazanie osoby "poprzedniego właściciela" nie może nasuwać żadnych wątpliwości. W takim wypadku decydujące znaczenie mieć musi potwierdzający nabycie własności z mocy prawa akt własności ziemi. Sąd w całości podziela pogląd wyrażony w wyroku NSA z dnia 10 maja 1999 r. IV SA 811/97 /ONSA 2000/2/80/. Jakkolwiek wyrok ten wydany został w nawiązaniu do stanu prawnego sprzed wejścia w życie obecnej ustawy o gospodarce nieruchomościami i w związku ze stwierdzeniem przez sąd nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie z datą sprzed daty wywłaszczenia, to z uwagi na oczywistą zbieżność zarówno stanów prawnych, jak i faktycznych, w całym wywodzie może być odnoszony do sprawy niniejszej. Ostatecznie więc stwierdzić trzeba, że odmowa uwzględnienia wniosku o zwrot podyktowana została wadliwą wykładnią przepisu prawa materialnego. Organ winien ustalić daty i podstawy wpisów do ksiąg wieczystych, o których mowa była wyżej, i o ile potwierdzony będzie stan, który przyjęto w założeniu , przeprowadzić przy uznaniu pełnej legitymacji po stronie spadkobierców S. F. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a w zw. z art. 135, oraz na podstawie art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w wyroku.