I SA/Gd 799/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Wojtynowska, Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Gorzeń, Sędzia WSA Bogusław Woźniak (spr.), Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Monika Orska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 10 grudnia 2009 r. sprawy ze skargi S. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. z dnia 1 września 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek z tytułu nieuregulowanych składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia 25 maja 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił S. G. umorzenia należności z tytułu odsetek od składek na ubezpieczenie społeczne za okresy: maj, listopad i grudzień 2002 r., od stycznia do grudnia 2003 r., od stycznia do grudnia 2004 r., od stycznia do marca 2005 r. w kwocie [...],- zł Po rozpoznaniu wniosku S. G. o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 1 września 2009 r. utrzymał w mocy decyzję odmawiającą umorzenia opisanych wyżej należności. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że w myśl art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 z późn. zm.) należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Organ podkreślił, że przypadki całkowitej nieściągalności określa ustawa i są to sytuacje, gdy: dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe (...), nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ordynacji podatkowej; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ odwoławczy podzielił pogląd organu pierwszej instancji, że w niniejszym przypadku nie można stwierdzić istnienia całkowitej nieściągalności, ponieważ ustawodawca przewidział możliwość dochodzenia należności składkowych z majątku wspólnego małżonków, co oznacza, że wierzyciel może dokonać zajęcia składników wspólnego majątku małżonków. Organ odwoławczy podkreślił, że żaden z przypadków opisanych w cytowanym wyżej przepisie nie zachodzi w niniejszej sprawie, nie stwierdzono dotychczas ostatecznie, że w postępowaniu egzekucyjnym, które może być skierowane do majątku wspólnego małżonków nie uzyska się kwot przedmiotowych wierzytelności. Organ uznał, że w ramach planowanej przez wierzyciela kolejnej egzekucji możliwa jest stopniowa spłata całości przedmiotowego zadłużenia. Organ wyjaśnił, że przepisy przewidują możliwość umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, do czego upoważnia art. 28 ust. 3a i 3b ww. ustawy. W myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ odwoławczy po dokonaniu analizy sytuacji ekonomicznej i zdrowotnej wnioskodawczyni i jej męża uznał, że przedstawiona w sprawie sytuacja finansowa, osobista i zdrowotna wnioskodawczyni jest niewystarczającą przesłanką do zastosowania opisanego wyżej przepisu. Organ podkreślił, że skarżąca spłacała zadłużenie wobec innych podmiotów (banków). Organ odwoławczy wyjaśnił, że przepisy prawne nakładają na ZUS obowiązek egzekwowania swoich wierzytelności. Ostatecznie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stanął na stanowisku, że w świetle przywołanych przepisów prawnych obowiązany jest do podtrzymania stanowiska wyrażonego w decyzji z dnia 25 maja 2009 r. S. G. w skardze na powyższą decyzję wnioskowała o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zarzucając poczynienie błędnych ustaleń stanowiących podstawę tego rozstrzygnięcia. Skarżąca wskazała, że w jej przekonaniu organ w niedostateczny sposób rozważył okoliczności związane z jej stanem zdrowia, udokumentowane w aktach sprawy. Skarżąca wyjaśniła, że jej stan zdrowia nie pozwala podjąć żadnego zatrudnienia, co potwierdził lekarz orzecznik ZUS (orzeczenie z dnia 20 czerwca 2005 r.). Powyższa sytuacja wyklucza możliwość regulowania zadłużenia wobec wierzycieli. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko, wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę administracji publicznej przez badanie zgodności zaskarżonych decyzji z prawem. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., określanej dalej jako p.p.s.a). Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą skargi. Jego wykładnia wskazuje, że Sąd ma prawo ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Z drugiej jednak strony granicą praw i obowiązków Sądu wyznaczoną w art. 134 § 1 p.p.s.a. jest zakaz wkraczania w sprawę nową. Zdaniem Sądu zaskarżona decyzja wydana została z istotnym naruszeniem przepisów prawa procesowego co w konsekwencji skutkowało jej uchyleniem na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. Z akt sprawy wynika, że skarżąca pismem z dnia 26 stycznia 2009 r. wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o rozłożenie kwoty [...] zł na raty wysokości 100 zł miesięcznie i umorzenie odsetek. W toku postępowania wyjaśniającego Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyjął, że intencją strony jest umorzenie odsetek za zwłokę. Wobec treści tego wniosku zastosowanie w sprawie miał w szczególności przepis art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w którym ustawodawca przewidział instytucję umarzania należności z tytułu składek. Zgodnie z ust. 1 wymienionego przepisu, należności z tytułu składek mogą być umarzana w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2 - 4. Na podstawie art. 28 ust. 2 ww. ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Na te okoliczności strona skarżąca się nie powołuje ponadto, z akt sprawy wynika, że nie miały one zastosowania w rozpatrywanej spawie. W konsekwencji Sąd uznał za niecelowe ocenianie zaskarżonej decyzji w aspekcie przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Kolejną podstawę prawną umorzenia należności z tytułu składek stanowi art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w myśl którego należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych, będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania, o których mowa w ust. 3a omawianej regulacji prawnej, zostały określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ), wydanym na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1), oraz w razie przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności (pkt 3). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 12 lutego 2008 r. Sygn. akt V SA/Wa 2541/07 wyjaśnił m. in. że mające zastosowanie w sprawie przepisy art. 28 ust. 2 i 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należą do sfery uznania administracyjnego. W takiej sytuacji organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, przy czym zaznaczyć trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Zwrócono również uwagę, że ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Uzasadnienie winno być wnikliwe i logiczne oraz zawierać dostatecznie zindywidualizowane przesłanki występujące w sprawie. Sąd rozpoznając niniejszą sprawę nie jest związany powołanym wyżej orzeczeniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, uznaje jednak trafność poczynionych tam uwag w zakresie prawidłowego postępowania administracyjnego prowadzonego w zakresie umorzenia składek. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy należy przede wszystkim zauważyć, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest odniesienia ustalonych w sprawie okoliczności faktycznych do norm wynikających z § 3 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Jako sprzeczny ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym uznać należy wniosek Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że skarżąca nie przedłożyła żadnych dokumentów dotyczących stanu jej zdrowia. W ocenie Sądu, chociażby pobieżna analiza akt sprawy pozwala stwierdzić, że dokumentacja medyczna obrazująca stan zdrowia skarżącej znajdująca się w aktach sprawy jest bardzo obszerna. Zasadnie można również wywieść na podstawie akt, że stan zdrowia skarżącej jest bardzo poważny. Przypomnieć więc w tym miejscu należy, że przepis § 3 ust. 3 powołanego wyżej rozporządzenia stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, w szczególności w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającym zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego płacenie należności. W okolicznościach faktycznych wynikających z akt sprawy nie budzi wątpliwości, że skarżąca wraz z małżonkiem utrzymuje się z jednego świadczenia – emerytury męża w wysokości [...] zł. brutto. Wśród wydatków skarżąca wskazała m.in. obowiązek spłaty pożyczek zaciągniętych w bankach. Z wyjaśnień skarżącej wynika, że zostały one zaciągnięte celem pokrycia niezbędnych wydatków związanych z codzienną egzystencją oraz wydatków związanych z leczeniem. Zakład uznał, że skoro skarżąca obsługuje zadłużenie wobec banków nie ma podstaw aby odstąpić od dochodzenia należnych składek. Sąd zwraca jednak uwagę, że obowiązkiem organu, w świetle § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia, było dokonanie oceny czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawi zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zdaniem Sądu zasadnym byłoby również ustalenie wysokości wydatków, jakie skarżąca ponosi, w związku ze stwierdzoną chorobą. W zaskarżonej decyzji brak jest takich ustaleń. Zakład wzywając stronę do złożenia stosownych wyjaśnień powinien jednoznacznie określić, iż żąda udokumentowanego określenia wydatków związanych z jej leczeniem. Reasumując, Sąd stwierdza, że z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, aby organ w sposób kompleksowy rozważył wszystkie okoliczności występujące w sprawie w świetle art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w tym w szczególności w art. 28 ust. 3a. Rozpatrując ponownie wniosek skarżącej Zakład winien uwzględnić całość zgromadzonego w sprawie, w sposób wyczerpujący, materiału dowodowego, dokonać oceny poszczególnych dowodów i ustalić stan faktyczny sprawy. Winien przy tym wziąć pod uwagę zły stan zdrowia skarżącej, brak pracy i bark możliwości jej podjęcia, wysokość dochodów męża, na którego wyłącznym utrzymaniu znajduje się rodzina, wysokość zobowiązań kredytowych z uwzględnieniem celu ich zaciągnięcia, oraz wysokość ponoszonych przez rodzinę niezbędnych wydatków na utrzymanie gospodarstwa domowego, w tym na leczenie. Sąd podkreśla, że podejmując decyzję w przedmiocie umorzenia należności z tytułu odsetek od składek organ powinien opierać się na aktualnej sytuacji finansowej, majątkowej oraz zdrowotnej skarżącej. Powyższe musi znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, w którym organ ma obowiązek odnieść się do wszystkich dowodów występujących w sprawie, zarówno do tych na których się oparł jak i tych, którym odmówił wiarygodności i mocy dowodowej podając przy tym przyczyny ich nieuwzględnienia. Uzasadnienie powinno zawierać pełną analizę i ocenę występujących w sprawie faktów, nawet wtedy, gdy fakty te nie znalazły uznania organu rozstrzygającego sprawę. Z wymienionych powodów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku orzekł jak w sentencji. Zgodnie z dyspozycją art. 152 powołanej ustawy Sąd orzekł, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Odstąpienie od orzeczenia o kosztach uzasadnia art. 239 ust. 1 lit. e ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.