II SA/Wa 2006/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk Sędziowie WSA Andrzej Góraj Sławomir Antoniuk (spr.) Protokolant Joanna Głowala po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2010 r. sprawy ze skargi Z. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku Z. P. z dnia 9 września 2009 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...], odmawiającą przyznania wymienionemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie przesłanki wymienione w tym przepisie. W ocenie organu, z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ustawy, uznaje się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Natomiast z dokumentacji rentowej wynika, że wnioskodawca udokumentował okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 14 lat, 8 miesięcy 3 dni. W okresach: od 1 lipca 1981 r. do 1 maja 1985 r., od 21 listopada 1987 r. do 11 sierpnia 1991 r., od 2 lutego 1994 r. do 3 stycznia 1996 r., od 1 października 1999 r. do 15 stycznia 2001 r. i od 11 lutego 2001 r. do 30 września 2005 r. zainteresowany nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W ocenie Prezesa ZUS, ze sprawy nie wynika, aby w powyższych okresach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności. Organ wskazał, iż orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2009r. wnioskodawca został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od marca 2008 r. Nie można zatem uznać, że Z. P. nie nabył uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Organ podkreślił, iż udokumentowane przez stronę okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 14 lat, 8 miesięcy i 3 dni, są nieadekwatne do wieku zainteresowanego, który na dzień ustalenia całkowitej niezdolności do pracy miał 56 lat. Wprawdzie świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak nie może on pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Ponadto w "Oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" z dnia 6 maja 2009 r. wykazane przerwy w ubezpieczeniu wnioskodawca usprawiedliwia podejmowaniem prac dorywczych za granicą. Prezes ZUS wyjaśnił, iż świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe, nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Jest to bowiem wynik wyboru osoby decydującej się na takie postępowanie, która powinna liczyć się z prawnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych. Z podanych powodów organ uznał, iż wnioskodawca nie spełnia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności i nie znalazł uzasadnienia do przyznania stronie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] października 2009 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez Z. P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący podnosząc, iż nie zgadza się z wymienioną decyzją, wskazał na trudną sytuację zdrowotną, rodzinną i finansową w jakiej się znajduje. Analogicznie jak we wniosku wszczynającym postępowanie administracyjne i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący wskazał, iż będąc osobą całkowicie niezdolną do pracy prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Pozostaje bez środków do życia, utrzymując się jedynie z zasiłku stałego przyznanego przez Ośrodek Pomocy Społecznej we W. Pieniądze z zasiłku wystarczają jedynie na leki. Na opłaty i utrzymanie oraz niezbędną ze względu na chorobę dietę skarżący nie posiada już środków pieniężnych. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie skarga nie posiada usprawiedliwionych podstaw. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostającym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Z akt sprawy wnika, iż skarżący na przestrzeni 57 lat życia udokumentował 14 lat 8 miesięcy i 3 dni okresów składkowych i nieskładkowych zaliczanych do nabycia świadczenia emerytalno-rentowego. W dziesięcioleciu poprzedzającym powstanie całkowitej niezdolności do pracy (datowaną orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2009 r. na marzec 2008 r.) przypada jedynie 1 rok 2 miesiące i 6 dni okresów składkowych. We wskazanych przez organ okresach od 1 lipca 1981 r. do 1 maja 1985 r., od 21 listopada 1987 r. do 11 sierpnia 1991 r., od 2 lutego 1994 r. do 3 stycznia 1996 r., od 1 października 1999 r. do 15 stycznia 2001 r. i od 11 lutego 2001 r. do 30 września 2005 r. skarżący nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Wskazanych okresów pozostających poza zatrudnieniem w jakikolwiek sposób nie usprawiedliwił. Nie wskazał przyczyn takiego stanu rzeczy. Przeciwnie, składając wypełniony formularz ZUS Rp-15 pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań oświadczył, iż przerwy w zatrudnieniu spowodowane były podejmowaniem pracy "na czarno" za granicą bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. W orzecznictwie przyjmuje się, iż wykonywanie prac dorywczych nie może być oceniane w kategoriach szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podejmowanie pracy bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki (przykładowo wyrok WSA w Warszawie z dnia 24 stycznia 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 1852/07 publik. LEX nr 518738). Oceniając zatem całokształt materiału dowodowego sprawy stwierdzić należy, że skarżący do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia. Zatem nie można odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Dodatkowo należy wskazać, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Reasumując należy stwierdzić, że organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i zasadnie stwierdził, iż w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.