III SA/Wr 782/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sędziowie Sędzia WSA Maciej Guziński, Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Jerzy Strzebinczyk (sprawozdawca), Protokolant Halina Rosłan, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 12 stycznia 2011 r. sprawy ze skargi M. L. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji oddala skargę. Zaskarżonym postanowieniem Dyrektor Izby Skarbowej we W. utrzymał w mocy – po rozpatrzeniu zażalenia M. L. na postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego we W. z dnia [...] r. (Nr [...]), w którym organ ten odmówił zwolnienia spod egzekucji zajętej nieruchomości żalącego się – pierwszoinstancyjne rozstrzygnięcie. W pierwszej części uzasadnienia swojego orzeczenie (s. [...]-[...]) organ wyższego stopnia przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania i okoliczności stanu faktycznego sprawy oraz wymienił zarzuty sformułowane w zażaleniu. Podkreślono w tym zakresie, że organ pierwszej instancji (będący zarówno wierzycielem, jak i organem egzekucyjnym) prowadzi – na podstawie wielu tytułów wykonawczych, obejmujących zaległości w podatku od towarów i usług oraz w podatku dochodowym od osób fizycznych – postępowanie egzekucyjne wobec strony. W ramach tego postępowania dokonano zajęcia działki zobowiązanego (Nr [...] położonej w obrębie B-G.S.), wycenionej następnie przez rzeczoznawcę. Zarzuty zgłoszone przez stronę do opisu i oszacowania wspomnianej nieruchomości zostały odrzucone postanowieniem organu pierwszej instancji z dnia [...] r., którego zainteresowany nie żalił. Strona nie zakwestionowała również (w trybie nadzoru instancyjnego) postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] r. odmawiającego – po rozpatrzeniu stosownego wniosku strony – wstrzymania postępowania egzekucyjnego. W efekcie, na dzień [...] r., wyznaczono termin pierwszej licytacji przedmiotowej nieruchomości, o czym podatnik został powiadomiony. W licytacji wziął udział jeden licytant, który zaoferował cenę wywoławczą (była to jedyna zgłoszona oferta). W piśmie z dnia [...], adresowanym do organu egzekucyjnego, pełnomocnik strony zawarł następujące wnioski: 1) o zawieszenie postępowania egzekucyjnego; 2) o wstrzymanie tegoż postępowania w trybie art. 35 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji; 3) o wydanie postanowienia o odmowie przybicia (na podstawie art. 111n tej samej ustawy); 4) o przeprowadzenie dodatkowego opisu i oszacowania nieruchomości; 5) o udzielenie rat w spłacie zaległości podatkowych oraz 6) o zwolnienie zajętej nieruchomości spod egzekucji. Wnioski o zawieszenie postępowania egzekucyjnego, o jego wstrzymanie oraz o przeprowadzenie dodatkowego opisu i oszacowania nieruchomości, a także wniosek o skierowanie egzekucji do wierzytelności przysługującej podatnikowi z tytułu umowy "na doradztwo handlowe" zostały załatwione negatywnie dla strony, która nie złożyła zażaleń na żadne z doręczonych jej postanowień. Pełnomocnik strony zaskarżył natomiast postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego we W. z dnia [...] r. (Nr [...]), w którym organ ten odmówił zwolnienia spod egzekucji wcześniej zajętej nieruchomości. Rozpatrując zarzuty podniesione w ostatnio przywołanym zażaleniu (s. [...]-[...] uzasadnienia postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] r., poddanego kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie), organ drugiej instancji podzielił stanowisko organu egzekucyjnego. Podkreślono, że organ egzekucyjny jest jednocześnie wierzycielem w niniejszej sprawie, więc odmowa zwolnienia spod egzekucji przedmiotowej nieruchomości oznacza jednocześnie odmowę wierzyciela na dokonanie tej czynności, stanowiącą jedną z przesłanek wymienionych w art. 13 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Dyrektor Izby Skarbowej wywodził dalej, iż w sprawie nie zachodzi także przesłanka "ważnego interesu zobowiązanego", w stopniu, który uzasadniałby przekonanie wierzyciela o konieczności zwolnienia nieruchomości spod egzekucji. W zażaleniu zarzucono co prawda naruszenie przez organ pierwszej instancji zasady swobodnego uznania administracyjnego, lecz organ wyższego stopnia nie podzielił takiego zapatrywania. Wywodził, że od wnioskodawcy należy przede wszystkim oczekiwać, iż nie tylko powoła się na swój "ważny interes", ale także przedstawi dowody potwierdzające jego istnienie. W tej sprawie podatnik zaoferował wyłącznie wniosek o skierowanie do egzekucji umowy z dnia [...] r. "na doradztwo handlowe", powołując się na konieczność respektowania przez organy zasady stosowania środka najmniej uciążliwego (art. 7 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji). Zwrócono uwagę, że organ egzekucyjny wydał już w tym przedmiocie osobne postanowienie z dnia [...] r., którego strona nie zaskarżyła. Dyrektor Izby Skarbowej podkreślił przy tym, że przedstawiona umowa nie stanowi żadnej gwarancji wyegzekwowania na jej podstawie zaległości. Jest ona lakoniczna. Nie precyzuje dokładnie, kiedy ma nastąpić jej wykonanie. Brak określenia konkretnej wartości tej umowy. Środek egzekucyjny, w postaci zajęcia wierzytelności, musi ponadto odpowiadać wymogom określonym w art. 89 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Organ zażaleniowy zwrócił ponadto uwagę, iż umowa, na którą powołuje się zobowiązany, została zawarta dopiero ponad [...] po przeprowadzonej licytacji nieruchomości. Wywodził też, że przepis art. 7 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nakłada na organy egzekucyjne przede wszystkim obowiązek stosowania takich środków, które doprowadzą do bezpośredniego wykonania obowiązku, a dopiero wśród tych środków – powinność wyboru środka najmniej uciążliwego dla strony. Dyrektor Izby Skarbowej podkreślił następnie, że na obecnym etapie postępowania nie jest już możliwe skuteczne kwestionowanie opisu i oszacowania nieruchomości. Kwestia ta została rozstrzygnięta (negatywnie dla strony) przez organ egzekucyjny postanowieniem z dnia [...] r., którego zainteresowany nie zaskarżył. W tym kontekście zwrócono dodatkowo uwagę na fakt [...] uchylania się przez zobowiązanego od dobrowolnego spełnienia ciążącego na nim obowiązku, a skoro organy podejmowały kolejne czynności w postępowaniu egzekucyjnym, strona powinna się była liczyć z możliwością sprzedaży zajętej nieruchomości. Wobec zawartej w zażaleniu sygnalizacji możliwości skorzystania przez podatnika z roszczenia przewidzianego w art. 168b ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, organ przypomniał, że wyrządzenie szkody, o której mowa w tym przepisie, musi wynikać z niezgodnego z prawem wszczęcia lub prowadzenia egzekucji, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego pełnomocnik zobowiązanego zarzucił, iż postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] r. (Nr [...]) zostało wydane z naruszeniem prawa, żądając jego uchylenia w całości i zasądzenia kosztów. W uzasadnieniu skargi wyrażono zapatrywanie, że organ egzekucyjny, nadużywając uznania administracyjnego, usiłuje doprowadzić do zlicytowania majątku strony skarżącej po niekorzystnej cenie. W [...] r. wartość nieruchomości została oszacowana na kwotę [...] zł, na licytację została ona wystawiona za cenę wywoławczą [...] zł, mimo że – w ocenie strony skarżącej – jej wartość wzrosła obecnie co najmniej dwukrotnie, niż to przyjęto w operacie z [...] r. W tej sytuacji organ był zobowiązany przeprowadzić dodatkowy opis i oszacowanie. Zarzucono dalej nieuprawnioną – w świetle zasady stosowania środka egzekucyjnego najmniej uciążliwego dla podatnika (art. 7 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji – odmowę zaspokojenia zaległości z wierzytelności wynikającej z przedłożonej organom umowy o doradztwo handlowe. Autor skargi podjął też polemikę z twierdzeniem, iż skoro w art. 13 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przewidziano uznanie administracyjne, organ może odmówić zwolnienia spod egzekucji nawet w wypadku zaistnienia wszystkich przesłanek przewidzianych w tym przepisie. Zdaniem strony skarżącej, w sprawie spełniona została przesłanka ważnego interesu, który przejawia się w tym przypadku możliwością poniesienia znacznej straty majątkowej polegającej na sprzedaży nieruchomości za kwotę co najmniej dwukrotnie niższą niż aktualne ceny rynkowe dla takiej nieruchomości. Zobowiązanemu będzie przysługiwało z tego powodu roszczenie odszkodowawcze do organu egzekucyjnego, na podstawie art. 168b ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Strona przeciwna wniosła o oddalenie skargi, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko i argumentację w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył: Według art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów ad-ministracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy te sprawują wymiar sprawie-dliwości – między innymi – poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy). Zakres sądowej kontroli administracji publicznej obejmuje również orzekanie – jak w rozpoznawanym przypadku – w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie (art. 3 § 1 w związku z § 2 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej – w skrócie – "p.p.s.a."), w tym także na decyzje wydawane przez organy celne. Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego takiego postanowienia, które dotknięte jest co najmniej jednym z uchybień wymienionych w art. 145 § 1 p.p.s.a. Z drugiej jednak strony, sądy te są zobowiązane do oddalenia skarg na postanowienia zgodne z prawem (art. 151 tej samej ustawy). Biorąc pod uwagę przytoczone zasady oceny dokonywanej przez sądy administracyjne, należy stwierdzić, iż skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, z następujących powodów. Spór w rozpoznawanej sprawie dotyczy wyłącznie prawidłowości (nieprawidłowości) zastosowania przez organy podatkowe (egzekucyjne) przepisu art. 13 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity: Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm., powoływanej w dalszych rozważaniach jako "u.p.e.a."), w brzmieniu: "Organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na ważny jego interes, może zwolnić z egzekucji określone składniki majątkowe zobowiązanego, jeżeli zobowiązany uzyskał na to zgodę wierzyciela." Wyłączenie z egzekucji jest zatem dopuszczalne tylko wtedy, gdy zostaną spełnione łącznie (w koniunkcji!) trzy przesłanki: 1) wniosek zainteresowany (ten for-malny wymóg został – co oczywiste – spełniony); 2) istnienie ważnego interesu zobowiązanego oraz 3) zgoda wierzyciela na zwolnienie. Z drugiej strony, brak którejkolwiek przesłanki stanowi bezwzględną przeszkodę do zwolnienia, przy czym – co wymaga dodatkowego podkreślenia – przedmiotowy zakres zwolnienia został zawężony jedynie do "określonych składników majątkowych zobowiązanego". Zwolnienie nie może zatem dotyczyć całego majątku wnioskodawcy. W świetle tak zakreślonych granic stosowania instytucji przewidzianej w art. 13 § 1 u.p.e.a. organy podatkowe zasadnie odmówiły zwolnienia z egzekucji wcześniej zajętej nieruchomości skarżącego. Wymaga wpierw podkreślenia, że w sprawie brak zgody wierzyciela (jest nim w tym przypadku sam organ egzekucyjny) na zwolnienie przedmiotowej nieruchomości z egzekucji. Niespełnienie tej przesłanki zastosowania art. 13 § 1 u.p.e.a. właściwie uniemożliwiało zwolnienie. Wbrew odmiennemu zapatrywaniu strony skarżącej trzeba przy tym zaznaczyć, że organy podatkowe wcale nie przekroczyły granic swobodnego uznania administracyjnego przewidzianego ramami przywołanego przepisu (verba legis: "organ egzekucyjny ... może"). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażono pogląd (zbieżny ze stanowiskiem organów), zgodnie z którym nawet w przypadku zaistnienia wszystkich wymogów określonych w art. 13 § 1 u.p.e.a. organ może, ale nie musi dokonać zwolnienia, co nie zwalnia organów podatkowych od przeprowadzenia wnikliwego postępowania wyjaśniającego (zob. tezę 2 wyroku WSA w Warszawie z dnia 14 sierpnia 2007 r., III SA/Wa 4373/06). Zdaniem składu orzekającego, standard ten został w pełni zachowany w rozpoznawanej sprawie. Godzi się – za organem drugiej instancji – zwrócić uwagę na następujące okoliczności sprawy uwzględnione przy dokonywaniu oceny z tej perspektywy: [...] już zwłokę w dobrowolnym spełnieniu przez stronę zaległości podatkowych; to, że zajęcie nieruchomości nastąpiło dopiero po ustaleniu przez organ egzekucyjny, iż zobowiązany nie posiada innych składników majątkowych, do których można byłoby skierować skuteczną egzekucję; sukcesywne podejmowanie przez organy kolejnych czynności egzekucyjnych, zmierzających do wyegzekwowania należności od zainteresowanego; a wreszcie fakt biernej postawy samego podatnika w realizacji przysługujących mu uprawnień procesowych, polegających na możliwości zaskarżenia konkretnych, negatywnych dla niego orzeczeń wydawanych przez organ pierwszej instancji w przedmiocie kolejno zgłaszanych wniosków. Powoływanie się – w wymienionych okolicznościach – na istnienie ważnego interesu, polegającego na możliwości poniesienia straty majątkowej, słusznie nie zostało uwzględnione przez organy. Uszczerbek majątkowy jest niejako typową konsekwencją skutecznego przeprowadzenia przez organy każdego postępowania egzekucyjnego. Rozmiarom tego uszczerbku strona może jednak sama przeciwdziałać skutecznie, albo w ten sposób, ze dobrowolnie wykona swoje zaległe zobowiązania, albo poprzez wykorzystanie przysługujących jej uprawnień procesowych. Zaniechania w tym zakresie, ewidentne zwłaszcza w niniejszej sprawie, nie mogą uzasadniać – zdaniem Sądu – skutecznego odwoływania się do ważnego interesu, wyłącznie przy tym w celu wykluczenia możliwości zaspokojenia należności publicznych, tym bardziej, że strona ma przecież możliwość (którą zresztą sama dostrzega) wyrównania ewentualnej straty w innym trybie, poprzez podniesienie roszczenia odszkodowawczego z art. 168b u.p.e.a., jeśli – co oczywiste – zostaną spełnione przesłanki tam wymienione. O tym, że podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie Dyrektor Izby Skarbowej w pełni zachował granice swobodnego uznania administracyjnego, świadczy ponadto fakt dokonania logicznej, spójnej i przekonującej oceny wszystkich zarzutów podniesionych w zażaleniu, które w istocie powtórzono jedynie w skardze. Generalnie, strona powołuje się na okoliczności, co do których organy wypowiedziały się – ostatecznie już i prawomocnie (co wymaga dobitnego podkreślenia) – w postanowieniach załatwiających konkretne wnioski skarżącego. Organ egzekucyjny nie uwzględnił mianowicie następujących wniosków: o zawieszenie postępowania egzekucyjnego, o jego wstrzymanie oraz o przeprowadzenie dodatkowego opisu i oszacowania nieruchomości, a także wniosku o skierowanie egzekucji do wierzytelności przysługującej podatnikowi z tytułu umowy "na doradztwo handlowe", zamiast do zajętej nieruchomości. Skoro zainteresowany nie zaskarżył żadnego z wydanych w tym zakresie postanowień, nie może kwestionować tamtych rozstrzygnięć w ramach obecnego postępowania sądowoadministracyjnego, w którym poddano kontroli wyłącznie orzeczenie wydane na podstawie art. 13 § 1 u.p.e.a. Odnosząc się do konkretnych zarzutów skargi należy zauważyć, że zagadnienia: przeprowadzenie dodatkowego opisu i oszacowania nieruchomości oraz ewentualnego skierowanie egzekucji do wierzytelności przysługującej podatnikowi z tytułu umowy doradztwa handlowego (a nie z wcześniej zajętej nieruchomości) zostały już wcześniej przesądzone ostatecznymi postanowieniami wydanymi w tym przedmiocie. Chybiony jest także zarzut rzekomego naruszenia przez organy egzekucyjne zasad przewidzianych w art. 7 § 2 u.p.e.a. Przepis ten dokonuje w pierwszej kolejności jednoznacznego podziału środków egzekucyjnych na takie, które prowadzą bezpośrednio do wykonania obowiązku i takie, które nie gwarantują takiego rezultatu. Jak trafnie zauważył Dyrektor Izby Skarbowej, w momencie dokonywania zajęcia spornej nieruchomości strony, prawo własności działki Nr [...] położonej w obrębie B-G.S. stanowiło jedyny składnik majątkowy, skierowanie egzekucji do którego mogło doprowadzić bezpośrednio do wykonania obowiązku. W momencie zajęcia nieruchomości bezprzedmiotowa była zatem w ogóle druga dyspozycja zawarta w art. 7 § 2 u.p.e.a., wyboru środka najmniej uciążliwego dla osoby zobowiązanej. Jest ona zresztą nadal bezprzedmiotowa. Trzeba się bowiem zgodzić w pełni ze stanowiskiem organów, że ze względu na lakoniczność treści, brak sprecyzowania wartości wierzytelności przysługującej skarżącemu oraz czasu jej wykonania, przedstawiona przez skarżącego umowa doradztwa handlowego nie gwarantuje możliwości bezpośredniego wykonania obowiązku, nawet w przypadku jej ewentualnego zajęcia. Sąd nie dopatrzył się naruszeń zarzucanych w skardze, a skoro zakwestionowane postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej odpowiada prawu, należało skargę oddalić, stosownie do dyspozycji wynikającej z art. 151 p.p.s.a.