II SA/Gd 874/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zdzisław Kostka Sędziowie: Sędzia WSA Tamara Dziełakowska (spr.) Sędzia WSA Janina Guść Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Anna Rusajczyk po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2011 r. na rozprawie sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 września 2010 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego uchyla zaskarżoną decyzję i określa, że decyzja ta nie może być wykonana. Burmistrz Miasta decyzją z dnia 2 sierpnia 2010 r. uznał za nienależnie pobrane zasiłek wyrównawczy i zasiłek stały przyznane B. K. decyzjami wydanymi w okresie od grudnia 2002 r. do sierpnia 2005 r., orzekł o zwrocie kwoty 11.760,62 zł, rozłożył należność na 118 rat w wysokości 100 zł (117 rat) oraz 60,62 zł (rata 118) orzekając przy tym, że raty nienależnie pobranego świadczenia będą potrącane z bieżącego świadczenia w formie zasiłku stałego. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że wypłata świadczeń nienależnych nastąpiła od grudnia 2002 r. Suma wszystkich świadczeń nienależnie pobranych w okresie od grudnia 2002 r. do sierpnia 2005 r. wyniosła 11.760,62 zł. Kwota ta podlega zwrotowi na podstawie art. 98 w zw. z art. 104 ust. 1-4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.). Na podstawie przeprowadzonej w dniu 19 lipca 2010 r. aktualizacji wywiadu środowiskowego oraz zebranych w toku postępowania dokumentów organ ustalił, że B. K. obecnie już zamieszkuje sama i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Źródło utrzymania stanowi zasiłek stały przyznany w związku z orzeczonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, który jest realizowany od dnia 1 października 2006 r. w wysokości 375,90 zł miesięcznie oraz dodatek mieszkaniowy, który od 1 lipca 2010 r. wynosi 115,05 zł. Łączny dochód uzyskany przez B. K. w lipcu 2010 r. wyniósł 490,95 zł. W ocenie organu w niniejszej sprawie brak jest przesłanek uzasadniających odstąpienie od żądania zwrotu, czy też umorzenie nienależnie pobranego świadczenia. Jednakże niski dochód oraz brak możliwości jednorazowej spłaty powstałego zobowiązania przez stronę uzasadnia rozłożenie spłaty należności na 118 rat, potrącanych z bieżących wypłat zasiłku stałego począwszy od września 2010 r. W odwołaniu od powyższej decyzji B. K. wskazała, że otrzymuje zasiłek w kwocie 490,95 zł miesięcznie z czego 200 zł otrzymuje w bonach żywnościowych. Pozostałą kwotę przeznacza na utrzymanie mieszkania: opłaty, środki czystości, higieny osobistej, zakup odzieży. Zdaniem strony potrącanie 100 zł miesięcznie przez okres blisko 10 lat spowoduje, że będzie z trudem egzystować, gdyż stan jej zdrowia nie pozwala na podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Wniosła o odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia i całkowite umorzenie kwoty 11.760,62 zł. Decyzją z dnia 23 września 2010 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że B. K. trzykrotnie w okresie od 5 grudnia 2002 r. do 17 maja 2004 r. składała oświadczenie, z którego wynikało, że mieszka sama i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Oświadczenia powyższe były składane pod rygorem odpowiedzialności karnej. W oświadczeniu z dnia 12 września 2005 r. wskazała, że od 3 lat prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze S. B. Utrzymują się z jego emerytury oraz zasiłku stałego skarżącej, a także z dodatku mieszkaniowego. W oświadczeniu z dnia 19 września 2005 r. S. B. potwierdził, że informacje zawarte w oświadczeniu skarżącej z dnia 12 września są zgodne z prawem i zobowiązał się dostarczyć zaświadczenie o swoich dochodach za okres od 1 stycznia 2002 r. do 31 sierpnia 2005 r. Fakt wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego ze S. B. potwierdza również aktualizacja wywiadu środowiskowego przeprowadzona w dniu 19 września 2005 r. Organ odwoławczy nie dał zatem wiary twierdzeniom strony zawartym w odwołaniu, iż nie zamieszkiwała ona wspólnie ze S. B. Nadto organ odwoławczy wskazał, że we wniosku z dnia 7 lipca 2005 r. skierowanym do Powiatowego Zespołu ds. Orzekania Niepełnosprawności w C. S. B. oświadczył, że jego adresem zamieszkania jest ul. K. w C., a zatem adres B. K. Taki sam adres zamieszkania podany przez S. B. widnieje w aktach ZUS dotyczących emerytury. Kolegium wskazało, że ujawnione w trakcie postępowania dochody S. B. z pobieranej emerytury świadczą o przekroczeniu kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, którą tworzą skarżąca i S. B. Zdaniem Kolegium uprawnienie do odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia nienależnego przysługuje organowi I instancji i wcześniejsze nie złożenie przez skarżącą umotywowanego wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń nie zamyka tej możliwości w chwili obecnej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku B. K. wniosła o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oraz o umorzenie żądanej należności. W uzasadnieniu skargi wskazała, że nie miała świadomości, że mogła zwrócić się do organu z wnioskiem o odstąpienie od żądania, umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń czy o odroczenie płatności. Podkreśliła, że jest osobą schorowaną, wymagającą leczenia farmakologicznego, na które nie zawsze starcza jej środków. Zabranie jej miesięcznie kwoty stu złotych spowoduje, że nie będzie jej stać na nic. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację i stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest do zbadania, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik postępowania. W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji uznały, że przyznane B. K., za okres od grudnia 2002 r. do sierpnia 2005 r., świadczenia w postaci zasiłku stałego i zasiłku stałego wyrównawczego były świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 6 pkt 16 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm. – dalej jako ustawa o pomocy społecznej). Zgodnie z tym przepisem świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. W tym miejscu stwierdzić należy, że ustalenia organów obu instancji co do okoliczności, że przyznane skarżącej świadczenia w formie zasiłków stałych i stałych wyrównawczych były świadczeniami nienależnie pobranymi jest prawidłowe. Organy ustaliły bowiem, że skarżąca w składanych oświadczeniach wskazywała, iż mieszka samotnie i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, podczas gdy w rzeczywistości w rozpatrywanym okresie pobierania świadczeń zamieszkiwała wspólnie z konkubentem S. B. i razem z nim prowadziła wspólne gospodarstwo domowe utrzymując się m.in. z jego emerytury. Z tych względów orzeczenie o uznaniu pobranych świadczeń za nienależne należało uznać za prawidłowe. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazano między innymi art. 98 ustawy o pomocy społecznej. Stosownie do treści tego przepisu świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Powołany przepis w zdaniu drugim zawiera odesłanie do art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, który stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. B. K. w odwołaniu od decyzji organu I instancji wnosiła o umorzenie naliczonej kwoty świadczeń nienależnych. Kolegium, odnosząc się do odwołania w tym zakresie, wskazało, że skarżąca nie złożyła wcześniej umotywowanego wniosku, co jednak nie zamyka takiej możliwości w chwili obecnej. Zdaniem Sądu przedstawione stanowisko organu odwoławczego, który stwierdza, że wniosek o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń winien zostać złożony wcześniej albo w odrębnym postępowaniu, po zakończeniu postępowania przedmiotowego, nie jest prawidłowe. Stanowisko organu, odnośnie możliwości zastosowania ulg określonych w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, powinno zostać wyrażone w decyzji. Wydanie decyzji w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych powinna poprzedzać ocena sytuacji zobowiązanego dokonana na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Ocena ta winna prowadzić do rozstrzygnięcia, czy osoba zobowiązana do zwrotu świadczenia winna podlegać ochronie, która może przyjąć postać całkowitego lub częściowego odstąpienia od żądania takiego zwrotu, umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty. Z powołanego przepisu art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej wynika, spoczywający na pracowniku socjalnym, obowiązek rozważenia możliwości wystąpienia do właściwego organu z wnioskiem o zastosowanie jednej ze wskazanych w tym przepisie ulg, zwłaszcza jeżeli w danej sprawie zaistnieją okoliczności szczególne. Do okoliczności szczególnych uzasadniających wystąpienie z niniejszym wnioskiem ustawa o pomocy społecznej zalicza przykładowo sytuację, gdy zwrot wydatków stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielonej pomocy. Okolicznością taką może być również trudna sytuacja życiowa lub rodzinna osoby zobowiązanej. Tak więc z wnioskiem o odstąpienie żądania zwrotu jak wskazano może wystąpić pracownik socjalny lub osoba zainteresowana. Z powyższego wynika zatem, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające dotyczące aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważenie możliwości zastosowania art. 104 pkt 4 ustawy o pomocy społecznej. Z akt administracyjnych przedmiotowej sprawy wynika, że możliwość udzielenia skarżącej ulgi określonej w art. 104 ust. 4 ustawy pomocy społecznej była przedmiotem ustaleń i rozważań organu I instancji. W konsekwencji poczynionych ustaleń faktycznych organ I instancji zastosował ulgę w postaci rozłożenia kwoty nienależnego świadczenia na raty. Ponadto skarżąca została pouczona o treści art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej w zawiadomieniu z dnia 2 lipca 2010 r. Organ I instancji ocenił sytuację materialną skarżącej, jednakże nie dokonał ustaleń dotyczących jej stanu zdrowia, w tym kosztów zakupu leków. Na te okoliczności powołała się skarżąca w odwołaniu od decyzji organu I instancji, w którym jednocześnie wystąpiła z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, przedstawiając na poparcie swego żądania kserokopie dokumentacji medycznej. Zgłoszenie tego żądania zostało przez organ II instancji zignorowane, o czym świadczy uzasadnienie zaskarżonej decyzji. Podkreślić w tym miejscu należy, że z odesłania w art. 98 do art. 104 ust.4 ustawy o pomocy społecznej wynika, że rozpoznając i rozstrzygając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, organ obowiązany jest wprost zastosować art. 104 ust. 4. Rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia organ, w toku postępowania jest obowiązany stosownie do wskazanego przepisu zbadać, czy zachodzą przesłanki do objęcia ochroną osoby zobowiązanej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1863/07, ONSAiwsa 2010/2/31). Organ odwoławczy działa jako organ II instancji i jego zadaniem jest ponowne rozpatrzenie sprawy. W sytuacji, gdy strona przedstawia w odwołaniu dodatkowe żądania oraz nowe dowody obowiązkiem organu odwoławczego jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy w oparciu o całokształt zgromadzonego materiału dowodowego. Zastosowanie winien znaleźć art. 136 k.p.a., chyba że rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub w znacznej części, co winno prowadzić do wydania rozstrzygnięcia w oparciu o art. 138 § 2 k.p.a. Z tych względów należało uznać, że w przedmiotowej sprawie obowiązkiem Kolegium było zbadanie, czy dodatkowy materiał dowodowy przedstawiony w odwołaniu od decyzji organu I instancji, uzasadnia zastosowanie w stosunku do skarżącej art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Kolegium było zatem zobowiązane do zbadania, czy żądanie spłaty kwoty 11.760,62 zł nie stanowi dla skarżącej nadmiernego obciążania oraz nie niweczyć będzie skutków udzielanej obecnie pomocy, w szczególności wobec rozłożenia przez organ I instancji żądanej kwot na raty, przewidziane do spłaty przez najbliższe 10 lat w formie potrąceń z wypłacanych obecnie skarżącej świadczeń z pomocy społecznej. Brak zbadania powyższych okoliczności stanowił naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 104 ust. 4 oraz art. 98 ustawy o pomocy społecznej, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, co skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ odwoławczy, mając na względzie ocenę zawartą w niniejszym uzasadnieniu, dokona analizy sytuacji życiowej skarżącej, w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu przed organem I instancji oraz zawarty w odwołaniu skarżącej i ponownie rozstrzygnie sprawę, po rozpatrzeniu również możliwości zastosowania w stosunku do skarżącej ulg określonych w art. 104 ust 4 ustawy o pomocy społecznej. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.