II SA/Gd 950/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Górska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Tamara Dziełakowska Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Protokolant Starszy sekretarz sądowy Marta Sankiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku na rozprawie w dniu 25 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi D. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 6 października 2011 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku celowego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. określa, że decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia 6 czerwca 2011r. Prezydent Miasta na podstawie art. 37 ust. 1, art. 98 i art. 104 ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz. U. z 2009r., nr 175, poz. 1362 ze zm.) uznał zasiłek celowy w kwocie 400 zł, przyznany skarżącej decyzją z dnia 7 grudnia 2010r., za świadczenie nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi w ratach po 40 zł miesięcznie, poczynając od dnia 1 lipca 2011r. W uzasadnieniu organ stwierdził, że skarżąca, składając w dniu 3 grudnia 2010r. wniosek o wsparcie finansowe, wskazała jako dochód dwuosobowej rodziny wyłącznie alimenty otrzymywane na córkę w kwocie 300 zł. Z uwagi na trudną sytuację rodziny przyznano pomoc w postaci zasiłku celowego z programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" w wysokości 400 zł. Skarżąca nie poinformowała, że od września 2010r. pobiera zasiłek chorobowy z ZUS. Faktyczny dochód skarżącej w listopadzie 2010r. wynosił 1511,98 zł i przekraczał 150% kryterium dochodowego wynoszące 1053 zł. Organ stwierdził, że po zapoznaniu się z aktualną sytuacją socjalno-bytową rodziny nie znalazł przesłanek umożliwiających odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Aktualnie skarżąca otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych w wysokości 742,10 zł, dodatek mieszkaniowy w wysokości 21,77 zł, świadczenia rodzinne w wysokości 324 zł oraz alimenty w kwocie 300 zł. Łączny dochód wynosi 1387,87 zł. Uwzględniając potrzeby rodziny, takie jak zakup żywności, leki oraz opłaty mieszkaniowe zasadnym będzie rozłożenie nienależnie pobranego świadczenia na 10 rat po 40 zł. W odwołaniu od decyzji skarżąca wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania. Podniosła, że obecnie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, opłaca wysoki czynsz za mieszkanie, a także ponosi koszty leczenia i rehabilitacji dziecka. Nadto ojciec dziecka nie płaci zasądzonych alimentów. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 6 października 2011r. uchyliło decyzję organu I instancji w zakresie początkowej daty spłat ustalonej na 1 lipca 2011r. i zobowiązało skarżącą do wpłat od 1 listopada 2011r., zaś w pozostałej części utrzymało decyzję w mocy. Organ odwoławczy uznał, że świadczenie zostało pobrane nienależnie, gdyż zasiłek przyznano skarżącej na podstawie nieprawdziwych informacji. Nadto wskazał, że organ I instancji zbadał sytuację socjalno-bytową rodziny skarżącej i nie znalazł podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu z uwagi na dochód wynoszący 1387,87 zł. D. P. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na powyższą decyzję zarzucając, że uznanie przez organ odwoławczy możliwości spłaty przez nią przedmiotowej należności tylko na podstawie dochodu bez uwzględnienia ponoszonych wydatków jest nieobiektywne. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta co do zasady sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Stosownie natomiast do art. 3 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 156, poz. 1270, ze zm.) kontrola działalności administracji publicznej wykonywana przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na akty prawa miejscowego jednostek samorządu terytorialnego. Zgodnie z treścią art. 6 pkt 16 ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz. U. z 2009r., nr 175, poz. 1362 ze zm.) świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Podstawę przyznania skarżącej pomocy w decyzji z dnia 7 grudnia 2010r. stanowiła ustawa z dnia 29 grudnia 2005 r. o ustanowieniu programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" (Dz. U. 05r., Nr 267, poz. 2259 ze zm.). Zgodnie z treścią art. 3 ust. 1 lit. c i art. 5 ust. 1 tej ustawy pomoc w zakresie dożywiania może być przyznana nieodpłatnie osobom i rodzinom, jeżeli dochód nie przekracza 150% kryterium dochodu określonego w ustawie o pomocy społecznej. Zgodnie zaś z art. 7 tej ustawy do udzielania pomocy w zakresie dożywiania mają zastosowanie odpowiednio przepisy ustawy o pomocy społecznej, dotyczące udzielania świadczeń z pomocy społecznej. Z art. 39 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej wynika, że zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej. Stosownie zaś do art. 106 ust. 1 i 5 ustawy o pomocy społecznej przyznanie świadczeń z pomocy społecznej następuje w formie decyzji administracyjnej. Decyzja z dnia 7 grudnia 2010r. została wydana na wniosek skarżącej złożony 3 grudnia 2010r. Na podstawie podanych przez skarżącą informacji we wniosku oraz w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym organ ustalił, że dochód rodziny skarżącej stanowiły jedynie alimenty w kwocie 300zł. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że w listopadzie 2010r. dochód skarżącej składający się z zasiłku chorobowego z ZUS oraz alimentów wynosił 1511,98 zł. Dochód ten przekraczał więc 150% kryterium dochodowego wynoszące 1053 zł. Prawidłowo zatem orzekające w sprawie organy stwierdziły, że świadczenie zostało uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji. Art. 98 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi niezależnie od dochodu rodziny, przy czym art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Z kolei z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej wynika, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy, organ może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności lub rozłożyć na raty. Regulacja prawna zawarta w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej jest przykładem uznania administracyjnego. Granice uznania wyznacza art. 7 Kpa. Organ prowadzący postępowanie administracyjne, zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji, obowiązany jest przestrzegać zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 Kpa. Oznacza to, że powinien on podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Zgodnie z treścią art. 7 Kpa w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Organ administracji publicznej obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kpa). Ponadto stosownie do art. 80 Kpa organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możność wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów (art. 81 Kpa). Z przedstawionych wyżej przepisów postępowania wynika, że obowiązek dokładnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla danej sprawy okoliczności faktycznych spoczywa na organie administracji. Prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego będzie możliwe tylko wówczas, gdy zostaną wszechstronnie wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne sprawy, a stronie zostanie zapewniony czynny udział w każdej fazie postępowania. Wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzać postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego pracownik socjalny powinien dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia (tak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 10m listopada 2010r., IV SA/Po 360/120, LEX nr 758485). Obowiązkiem organu działającego w ramach uznania administracyjnego było więc rozważenie wskazanych w art. 7 Kpa przesłanek słusznego interesu skarżącej i interesu społecznego. Wskazać przy tym należy, że z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego wynika, że w zasadzie organ odwoławczy powinien ponownie merytorycznie rozpatrzyć i rozstrzygnąć sprawę uprzednio rozpoznaną przez organ I instancji. W niniejszej sprawie organ odwoławczy ograniczył się natomiast do stwierdzenia, że organ I instancji zbadał sytuację socjalno-bytową rodziny skarżącej i nie znalazł podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu z uwagi na dochód wynoszący 1387,87 zł. Organ II instancji nie dokonał żadnych ustaleń w tym zakresie. Oparcie się na ustalonej przez organ I instancji wysokości uzyskiwanego dochodu nie jest wystarczające dla dokonania oceny, czy żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia stanowiłoby nadmierne obciążenie dla skarżącej. Organ nie poczynił natomiast jakichkolwiek ustaleń odnośnie faktycznej sytuacji i wydatków rodziny, mimo że skarżąca na te okoliczności wskazywała. Tym samym organ nie odniósł się do zarzutów odwołania dotyczących trudnej sytuacji skarżącej wynikającej z ponoszenia przez nią wysokich kosztów. Wskazać przy tym należy, że już struktura dochodów uzyskiwanych przez skarżącą, na które składa się zasiłek dla bezrobotnych, świadczenia rodzinne, dodatek mieszkaniowy oraz alimenty określa sytuację rodziny skarżącej, skoro uprawniona jest do pomocy w zakresie tychże świadczeń. Oczywistym bowiem jest, że osiąganie dochodu poniżej tzw. kryterium dochodowego w większości przypadków może wskazywać na konieczność zastosowania art. 104 ust.4 ustawy w zakresie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń chociażby z tego względu, że niecelowym jest z jednej strony udzielanie stronie – będącej w trudnej sytuacji materialnej - wsparcia pomocowego ze środków publicznych, a z drugiej strony ściąganie od niej należności z tytułu nienależnego świadczenia na rzecz de facto Państwa. Organ odwoławczy nie ustalił okoliczności faktycznych istotnych dla zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Tym samym decyzja została wydana z naruszeniem przytoczonych wyżej przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na jej wynik. Dlatego też Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i stosownie do art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł o wstrzymaniu jej wykonalności. Z uwagi na uwzględnienie skargi sprawa będzie ponownie rozpoznawana przez organ odwoławczy, który winien uwzględnić powyższe uwagi przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Zgodnie bowiem z treścią art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Organ winien zatem ustalić aktualną sytuację skarżącej, a następnie, kierując się powyższymi wskazaniami, podjąć stosowne rozstrzygnięcie w oparciu o art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.