III SA/Gd 257/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Sudoł Sędziowie: Sędzia NSA Anna Orłowska Sędzia WSA Alina Dominiak (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Anna Zegan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2012 r. sprawy ze skargi G. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy z dnia 4 lutego 2011 r. nr [...]. Decyzją z dnia 4 lutego 2011 r. nr [...] Wójt Gminy, wydaną na podstawie art. 104 k.p.a. i art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, po rozpatrzeniu wniosku G. S. odmówił umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w łącznej wysokości 7.497 zł. W uzasadnieniu wskazano, że decyzjami z dnia 9 grudnia 2010r. zobowiązano G. S. do zwrotu łącznie kwoty 7 497 zł z ustawowymi odsetkami. W styczniu 2011 r. ww. złożył wniosek o umorzenie powyższej kwoty w związku z trudną sytuacją życiową. Organ ustalił, że wnioskodawca i jego żona dysponuje miesięcznie łącznie kwotą 1 071,19 zł, na którą składają się renta inwalidzka z dodatkiem pielęgnacyjnym ( 797,82 zł) oraz dodatek mieszkaniowy (273,37 zł.). Wnioskodawca spłaca raty za zakupione okna w wysokości 192,20 zł, wydaje na leki około 120 zł, a opłaty (woda, prąd, gaz, telefon) wynoszą około 200 zł miesięcznie. Żona nie posiada żadnego dochodu, gdyż od 1 stycznia 2011r. zawiesiła działalność gospodarczą. W ocenie organu wnioskodawca nie spełnia wszystkich przesłanek z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych – nie zachodziła przesłanka szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Dochód rodziny wynosi 1.071,19 zł miesięcznie, więc przekracza kryterium dochodowe, które w ustawie o pomocy społecznej wynosi 351 zł. Nie wykazano ponadto, aby w związku z orzeczoną niepełnosprawnością ponoszone były znaczące wydatki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 2 lutego 2012 r. nr [...] po rozpoznaniu odwołania utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego. Wydanie decyzji musi być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie przesłanek umorzenia i ich analizą. O przyznaniu ulgi przesądzić może tylko przekonujące wykazanie przez stronę w toku postępowania, że odmowa doprowadzi do ciężkich i nieodwracalnych strat dla rodziny. W przedmiotowej sprawie organ I instancji wszechstronnie rozważył okoliczności sprawy w oparciu o zgromadzony materiał dowody. W sprawie ustalono, że uzyskiwany dochód przekracza kryterium dochodowe upoważniające do korzystania z pomocy społecznej. Strona nie wykazała szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących jej sytuacji. Ponadto organ nie ma obowiązku umorzenia nawet wówczas, gdy strona nie posiada wystarczających środków oraz możliwości na pokrycie wymaganej należności. Na powyższą decyzję G. S. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji. Podał, że jego sytuacja rodzinna jest szczególna. Na życie, po odliczeniu stałych wydatków, pozostaje tylko 558,97 zł. Jedynym źródłem utrzymania jest jego renta. Żona ma rentę okresową do końca czerwca 2012r. Jest po dwóch operacjach prawej ręki, nie będzie mogła wrócić do wykonywanej pracy. Od lipca jest niezdolna do pracy. Skarżący porusza się na wózku inwalidzkim. Organ nie zbadał wnikliwie jego sytuacji rodzinnej i finansowej ograniczając się jedynie do stwierdzenia, iż uzyskiwany dochód przekracza kryterium dochodowe uprawniające do korzystania z pomocy społecznej. Organ winien wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, w tym związane ze stanem zdrowia, dokonać analizy stałych wydatków, gdyż dopiero wtedy można ocenić, czy w sprawie zachodzą szczególne okoliczności. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r., poz.27), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga jest zasadna. Materialnoprawną podstawę kwestionowanych rozstrzygnięć stanowił przepis art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992, ze zm.), zwanej dalej ustawą. Przepis art. 30 ust. 9 ustawy stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Oznacza to, że decyzja, którą orzeczono o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego nie musi być bezwzględnie zrealizowana. Organ, który orzekł o zwrocie świadczenia może decyzją przyznać jedną z trzech ulg ułatwiających wykonanie zobowiązania lub wręcz zobowiązanie to "uchylić". Decyzja taka ma charakter uznaniowy, co nakłada na organ obowiązek jej należytego uzasadnienia, z którego winny wynikać przesłanki, jakimi kierował się podejmując takie a nie inne rozstrzygnięcie w sprawie. Zdaniem Sądu w rozpatrywanej sprawie organy obu instancji błędnie utożsamiły przesłankę z art. 30 ust. 9 ustawy, pozwalającą na umorzenie należności - "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" – z kryterium dochodowym. Mimo że organ odwoławczy wskazuje, iż o przyznaniu ulgi może przesądzić przekonujące wykazanie przez stronę, iż odmowa uwzględnienia żądania doprowadzi do nieodwracalnych strat, spowoduje zagrożenie dla możliwości dalszej egzystencji, uniemożliwi zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych, to organ ten argumentuje, że choć sytuacja skarżącego jest trudna, to uzyskiwany dochód przekracza kryterium dochodowe upoważniające do korzystania z pomocy społecznej. Taki sposób rozumienia przepisu art. 30 ust. 9 ustawy jest błędny. Oczywiste jest, że osiąganie dochodu poniżej tzw. kryterium dochodowego w większości przypadków może wskazywać na zasadność czy wręcz konieczność zastosowania art. 30 ust. 9 ustawy – także z tego względu, że niecelowym jest z jednej strony udzielanie stronie – będącej w trudnej sytuacji materialnej - wsparcia pomocowego ze środków publicznych, a z drugiej strony ściąganie od niej należności z tytułu nienależnego świadczenia. Nie oznacza to jednak, że uzyskiwanie dochodów powyżej tzw. kryterium dochodowego automatycznie wyklucza możliwość umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. "Szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" to różnego rodzaju szczególne sytuacje, które mogą uprawniać do umorzenia należności w całości lub części, odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty. Takimi szczególnymi okolicznościami mogą być z jednej strony - przykładowo- wypadki losowe - wypadek komunikacyjny, klęska żywiołowa, ciężka choroba, ale może być to także splot różnych bardziej prozaicznych okoliczności życiowych powodujących, że w swym całokształcie złożą się na "szczególne okoliczności" , o jakich mowa w omawianym przepisie. Organy obu instancji w istocie ograniczyły swoje stanowisko do powołania się na kryterium dochodowe, bez uwzględnienia wszystkich okoliczności sprawy. Organy poza wskazaniem wysokości osiąganego przez skarżącego i jego żonę dochodu i podaniem wysokości miesięcznych stałych wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania, spłatą rat kredytu i zakupem lekarstw nie dokonały żadnej analizy sytuacji finansowej skarżącego i jego rodziny. Organy w ogóle nie odniosły się ani do stanu zdrowia skarżącego, wobec którego wydano orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i który, jak wynika z tegoż orzeczenia wymaga stałej i długotrwałej pomocy i opieki innej osoby, ani też do stanu zdrowia żony skarżącego, która uległa wypadkowi i zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej. Brak ten jest o tyle rażący, że organ odwoławczy w uzasadnieniu swej decyzji wskazał, że na treść decyzji powinny wywierać wpływ takie okoliczności szczególne jak choroba w rodzinie i niepełnosprawność. Mimo to organ w żaden sposób nie ustalił szczegółów i nie odniósł się do realnej sytuacji zdrowotnej skarżącego i jego żony. Organy nie wzięły także pod uwagę, czy z uwagi na stan zdrowia skarżącego i jego żony istnieją jakiekolwiek perspektywy na podjęcie przez którekolwiek z małżonków zatrudnienia. Zdaniem Sądu, sytuacja zdrowotna i majątkowa rodziny skarżącego jest co najmniej trudna. Skarżący jest człowiekiem schorowanym, porusza się na wózku inwalidzkim. Jego żona uległa wypadkowi w pracy. Uzyskiwane dochody wystarczają jedynie na dość skromne utrzymanie, co wynika z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego. W przypadku skarżącego, który nie ma żadnych szans na poprawę statusu materialnego (utrzymuje się z renty) należy dodatkowo założyć, że miesięczne wydatki w miarę upływu lat będą wzrastać, chociażby z uwagi na koszty zakupu lekarstw i konieczność zapewnienia opieki skarżącemu i być może - jego żonie. Powinno to pociągać za sobą inną ocenę sytuacji rodzinnej skarżącego i możliwości spłaty przez niego obciążeń finansowych, niż gdyby dotyczyło to osoby zdrowej, młodej i zdolnej do pracy, a więc mającej szansę na poprawę swojej sytuacji. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organy administracji publicznej nie zebrały i nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, do czego zobowiązuje je art. 77 § 1 k.p.a., jak też nie wykazały należytej dbałości i staranności o dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, jak tego wymaga art. 7 k.p.a.. Organy naruszyły także art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, albowiem orzekając na podstawie tego przepisu uczyniły to w oparciu o kryterium w tym przepisie nie występujące. Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Ponownie rozpatrując sprawę organ winien uwzględnić powyższe wskazania i dokonaną ocenę prawną.