I SA/Rz 381/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Jarosław Szaro / spr./ Sędziowie NSA Jerzy Solarski WSA Paweł Zaborniak Protokolant sekr. sąd. Eliza Kaplita-Wójcik po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 25 lipca 2013r. sprawy ze skargi Z. Sz. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] sierpnia 2011r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1) uchyla punkt 3 zaskarżonej decyzji obejmujący odmowę umorzenia należności w kwocie 1.752,80 złotych, 2) określa, że decyzja wymieniona w pkt. 1) nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. I SA/Rz 381/13 U Z A S A D N I E N I E Z.Sz. wnioskiem z dnia 18 stycznia 2010 r. zwrócił się do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej KRUS) o umorzenie w całości jego zaległości w płatności składek na ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami. Wniosek swój uzasadnił tym, że od 1 marca 2009 r. jest osobą bezrobotną, utrzymującą się z zasiłku w wysokości 550 zł, mieszka samotnie ponosząc wszystkie wydatki na utrzymanie domu. Wnioskodawca podał, że nie ponosi winy za powstanie zaległości w opłaceniu składek bowiem był przekonany, że posiadane przez niego gospodarstwo rolne ma powierzchnię jedynie 0,71 ha przeliczeniowego, co wynikało z treści zaświadczenia wydanego przez Urząd Miasta i Gminy z dnia 1 czerwca 2005 r. Dopiero z kolejnego zaświadczenia wydanego w roku 2009 wynikało, że jest właścicielem 1,37 ha przeliczeniowego. Prezes KRUS decyzją z dnia [...] marca 2010 r, nr [...] odmówił wnioskodawcy umorzenia jego zaległości w opłacaniu składek. Jako podstawę swojej decyzji przyjął ustalenia faktyczne polegające na tym, że sytuacja wnioskodawcy nie odbiega od sytuacji majątkowej czy osobistej innych rolników, a tym samym nie można skorzystać z instytucji umorzenia składek, która ma charakter wyjątkowy i powinna być stosowana w sytuacji, gdy niemożność zapłacenia składek nastąpiła z przyczyn od ubezpieczonego niezależnych. W wyniku złożonego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes KRUS, decyzją z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] odmówił umorzenia w całości zadłużenia Z.Sz. Skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie (dalej WSA) wniósł Z.Sz. domagając się jej uchylenia i umorzenia należności z tytułu zaległego ubezpieczenia społecznego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, wyrokiem z dnia 12 października 2010 roku uchylił decyzję Prezesa KRUS stwierdzając, że narusza ona przepisy art. 7, art. 77 i art. 107 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – dalej KPA. Sąd wskazał na niewystarczające rozważenie przez organ ubezpieczenia społecznego rolników przesłanek, warunkujących umorzenie należności, a w szczególności dotyczące braku winy zobowiązanego za powstanie zaległości. Prezes KRUS decyzją z dnia [...] stycznia 2011r., nr [...], przy ponownym rozpoznaniu sprawy uchylił decyzję z dnia [...] marca 2010 r., nr [...] w części dotyczącej odmowy umorzenia odsetek oraz umorzył w całości odsetki od zadłużenia za okres od drugiego kwartału 2005 r. do pierwszego kwartału 2009 r. Od powyższej decyzji Z.Sz. wniósł skargę do WSA w Rzeszowie, domagając się jej uchylenia i umorzenia należności z tytułu zaległego ubezpieczenia społecznego. WSA w Rzeszowie, wyrokiem z dnia 12 maja 2011 r uchylił decyzję Prezesa KRUS z dnia [...] stycznia 2011 r. dochodząc do wniosku, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 138 i 107 § 1 KPA. Sąd doszedł do przekonania, że organ odwoławczy orzekł jedynie co do odsetek od zadłużenia, nie podejmując rozstrzygnięcia w przedmiocie należności głównej. Jakkolwiek z uzasadnienia decyzji wynikało, że w pozostałym zakresie (niż odsetki) organ ponownie rozpatrujący sprawę nie znalazł podstaw do zakwestionowania zaskarżonej decyzji, jednakże przekonanie to nie znalazło swojego odzwierciedlenia w treści sentencji decyzji. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r ., nr [...] Prezes KRUS uchylił decyzję z dnia [...] marca 2010 r. i umorzył w całości odsetki od zadłużenia za okres od drugiego kwartału 2005 r. do pierwszego kwartału 2009 r. a w pozostałym zakresie utrzymał decyzję w mocy. Uzasadniając to rozstrzygnięcie Prezes wskazał, że opóźnienie w świadczeniu nastąpiło bez winy rolnika, który został wprowadzony w błąd w wyniku wydania przez Urząd Gminy i Miasta zaświadczenia o nieprawidłowej treści odnośnie wielkości gospodarstwa rolnego. W pozostałym zakresie organ wskazał na brak okoliczności, które pozbawiałyby zobowiązanego możliwości opłacania składek. Na to rozstrzygnięcie kolejną skargę złożył Z.Sz. domagając się uchylenia decyzji i umorzenia należności z tytułu zaległego ubezpieczenia społecznego wskazując, iż zadłużenie nie powstało z jego winy, lecz z winy organu gminy, który wystawił mu zaświadczenie o błędnej treści. Wojewódzki Sad Administracyjny w Rzeszowie, wyrokiem z dnia 6 grudnia 2011r oddalił skargę (sygn. Akt I SA/Rz. 716/11). Sąd stanął na stanowisku, że w trakcie postępowania sądowo administracyjnego, którego przedmiotem jest kontrola decyzji w sprawie wniosku o umorzenie składek na ubezpieczenia społeczne rolników, a która to decyzja oparta jest na tak zwanym uznaniu administracyjnym, dochodzi jedynie do kontroli wydanej decyzji pod względem zgodności z prawem procesowym i materialnym, nie podlega natomiast badaniu słuszność czy celowość takiej decyzji. Sąd stanął na stanowisku, że Prezes KRUS w sposób pełny przeprowadził postępowanie i ustalił wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, a następnie dokonał prawidłowej analizy przesłanek umorzenia należności na ubezpieczenie społeczne rolników. Zdaniem Sądu Administracyjnego w zaskarżonej decyzji nie można dopatrzeć się naruszenia prawa procesowego i materialnego. W tych okolicznościach skarga musiała zostać oddalona. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożył skarżący Z.Sz., reprezentowany przez adwokata. W skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm., dalej u.s.r.) a także naruszenie przepisów postępowania przez wadliwe zastosowanie art. 1 i art. 3 w związku z art. 106 § 4, art. 133 i art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej p.p.s.a., w związku z art. 8 i 9 KPA. Stawiając te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny, wyrokiem z dnia 15 maja 2013 r. sygn. akt II GSK 333/12 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że trafny jest zarzut niewłaściwego zastosowania art. 41a ust. 1 pkt. 1 u.s.r. Przepis ten przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu składek w całości lub w części w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszu emerytalno-rentowego i składkowego. To nakazuje dokładne ustalenie stanu majątkowego wnioskodawcy i jego możliwości płatniczych, gdyż przyjęcie, że wnioskodawca nie ma żadnych środków z których mógłby spłacać zobowiązania, będzie implikowało ustalenie, że ma on ważny interes w umorzeniu należności. Dlatego też podstawowe znaczenie w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników będzie miało określenie okoliczności dotyczących sytuacji wnioskodawcy, a w szczególności tego, czy i jakie środki pozostają w jego dyspozycji oraz jakie ma możliwości zdobycia środków na opłacenie składek. Brak takich ustaleń aktualnych na datę decyzji nie pozwala na ustalenie, że art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. został zastosowany prawidłowo. Dalej Naczelny Sąd Administracyjny potwierdził, że decyzja o umorzeniu składek ma charakter uznaniowy, jednak nie oznacza to całkowitej swobody organu co do wyboru rozstrzygnięcia. W ocenie NSA w sytuacji, gdy strona wykaże, że istnieją ustawowe przesłanki umorzenia, aby uniknąć dowolności decyzji, organ musi wykazać przyczyny, dla których mimo istnienia tych przesłanek odmówił umorzenia, a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i stan finansów ubezpieczeń społecznych. Organ musi wyważyć oba wskazane interesy. W ocenie NSA w sytuacji ustalenia, że opłacenie należności z tytułu składek nie jest w ogóle możliwe, lub też pozbawi zobowiązanego zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie. NSA podkreślił, że co prawda wykazanie przesłanek umorzenia jest rolą wnioskodawcy, jednakże organ odpowiada za prawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego oraz rzetelność dokonanych ustaleń. Organ powinien zatem ustalić rzetelnie sytuację materialną strony oraz skonfrontować ją z wysokością zaległej należności i wskazać dochody, które zdaniem organu byłyby wystarczające do pokrycia zadłużenia. W tych okolicznościach NSA uznał, że nie doszło do wyjaśnienia w sposób wystarczający, czy spełnione są przesłanki z art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. a w związku z tym zaskarżony wyrok jest przedwczesny. Jednocześnie NSA uznał za uzasadnione zarzuty naruszenia prawa procesowego a to 133 i 134 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie miał na uwadze co następuje: Skarga jest uzasadniona. W pierwszej kolejności należy wskazać, że Sąd Administracyjny rozpoznający sprawę po uchyleniu uprzednio wydanego wyroku, jest związany wykładnią prawa dokonaną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, wydanego w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej. W przedmiotowej sprawie oznacza to związanie sądu pierwszej instancji zarówno rozważaniami w zakresie naruszenia prawa procesowego przez sąd uprzednio rozpoznający sprawę, jak i naruszenia prawa materialnego. W tym układzie procesowym należy wskazać, że decyzja objęta skargą Z.Sz. została wydana przedwcześnie bez ustalenia w sposób wystarczający i precyzyjny sytuacji majątkowej tego ubezpieczonego, jak także w konsekwencji bez rozważenia, czy sytuacja majątkowa i osobista wnioskodawcy pozwala na realizację przez niego zaległości w składkach na ubezpieczenie społeczne, bez narażenia na uszczuplenie możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Odnośnie tej sytuacji majątkowej organ, bazując na już przeprowadzonych dowodach, a jednocześnie pogłębiając je powinien ustalić, czy ujawniona działalność gospodarcza przynosi wnioskodawcy jakieś dochody, a jeżeli tak to jakie (np. informacje o zadeklarowanym podatku dochodowym od osób fizycznych), jak także ustalić, jaki jest średni dochód z gospodarstwa prowadzonego przez Z.Sz. Powinien rozważyć również i dokonać precyzyjnych ustaleń faktycznych w zakresie jego sytuacji osobistej, a w szczególności czy mieszka on sam czy z innymi osobami a także jaki jest aktualnie oraz jaki był wcześniej jego stan zdrowia. Zwłaszcza ustalenia w zakresie stanu zdrowia wydają się być istotne gdy chodzi o ocenę możliwości zarobkowania przez wnioskodawcę. Ustalając powyższe fakty organ będzie musiał następnie dokonać określenia wydatków jakie musi wnioskodawca ponieść na zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb życiowych. Porównanie tych dwóch wielkości pozwoli na ustalenie, o którym mowa w uzasadnieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego a więc czy jest on w ogóle w stanie spłacać zadłużenie oraz w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, czy spłata ta nie stanie się przyczyną niemożności zaspokojenia przez niego podstawowych potrzeb życiowych. Tylko w takiej sytuacji, a więc po dokonaniu takich ustaleń możliwa będzie właściwa ocena zaistnienia przesłanki z art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. a więc wystąpienia ważnego interesu ubezpieczonego. Należy podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że niemożność zapłacenia przez ubezpieczonego składki, rozumiana jako absolutny brak środków na jej realizację, bądź też jako brak środków na zapłatę bez uszczuplenia podstawowych potrzeb życiowych, przemawia za przyjęciem wystąpienia ważnego interesu ubezpieczonego, co powinno skutkować brakiem wydania decyzji odmownej. W każdym bądź razie organ ubezpieczenia społecznego, wydając decyzję odmowną, powinien szczegółowo odnieść się dlaczego odmówił umorzenia zaległości z tytułu składek, jeżeli stwierdzi istnienie ważnego interesu ubezpieczonego, o którym mowa w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. tak, aby uniknąć zarzutu dowolności w podjętym rozstrzygnięciu. Należy więc rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i stan finansów ubezpieczeń społecznych. Brak rozważenia tych okoliczności skutkuje przyjęciem przez Sąd zaistnienia przesłanki z art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) uznając, że uchylenie zaskarżonej decyzji w punkcie trzecim w sposób pełny realizuje zamiar skarżącego, który dążył do uchylenia decyzji Prezesa KRUS w tym zakresie, w którym rozstrzygnięcie było dla niego niekorzystne. Orzeczenie zawarte w pkt. 2 znajduje swoje uzasadnienie w art. 152 p.p.s.a.