I SA/Wa 945/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński (spr.) Sędziowie: WSA Dorota Apostolidis WSA Tomasz Szmydt Protokolant referent stażysta Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 września 2013 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] ; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącego A. S. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] marca 2013 r., wydaną po rozpatrzeniu odwołania A. S. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2013 r. odmawiającej A. S., S. Z., K. B. i H. P. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. S. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości J., województwo [...] – utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Minister wskazał, że Wojewoda [...] swoje rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach. K. B. (wnioskiem z dnia [...] lipca 2007 r.), A. S. (wnioskiem z dnia [...] maja 2008 r.), H. P. (wnioskiem z dnia [...]maja 2008 r.) i S. Z. (wnioskiem z dnia [...] lipca 2008 r.) zwrócili się do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. S. nieruchomości w miejscowości J. na byłym terytorium Polski. Na podstawie znajdujących się w aktach postanowień spadkowych wnioskodawcy udowodnili, że są następcami prawnymi M. S. W trakcie postępowania strony przedłożyły prawomocny wyrok Sądu Rejonowego dla Miasta W. z dnia [...] marca 1994 r., sygn. akt [...], z którego wynika, że M. S. pozostawił w miejscowości J. nieruchomość o powierzchni [...] m2, zagospodarowaną ogrodem z drzewami owocowymi i zabudowaną domem o powierzchni około [...] m2. W oświadczeniu z dnia [...] maja 2008 r. A. S. wyjaśnił, że przybył wraz z matką na obecne terytorium Polski w 1943 r., natomiast odnośnie repatriacji ojca (właściciela nieruchomości zabużańskiej) stwierdził, iż: "M. S. nie powrócił do Polski w 1945 r., bo jak część Polaków z pobudek patriotycznych oraz miejsca urodzenia uważał, że część ziem wschodnich powróci do Polski. Ostatecznie (...) gdy było wiadomo, że ziemie wschodnie należą nieodwracalnie do Ukrainy ojciec powrócił do Polski w 1959 r." A. S. zaznaczył, że powyższe informacje uzyskał od ojca, gdy ten powrócił do Polski. Fakt repatriacji M. S. w 1959 r. potwierdza karta ewidencyjna repatrianta Nr [...]. Organ wojewódzki podjął kroki mające na celu odnalezienie dowodów świadczących o tym, że M. S. opuścił byłe terytorium Polski pod przymusem i na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. Z treści pisma Komisji Polskiej Stowarzyszenia "[...]" z dnia [...] grudnia 2011 r. wynika, że w sprawie M. S. brak danych o represjonowaniu go na terenie byłego ZSRR. Odmawiając prawa do rekompensaty (decyzją z dnia [...] lutego 2013 r.) Wojewoda [...] stwierdził, że w zgromadzonym materiale dowodowym brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących, iż właściciel nieruchomości do chwili opuszczenia Kresów Wschodnich był represjonowany przez władze radzieckie, karany, względnie aresztowany lub w jakikolwiek inny sposób pozbawiony możliwości opuszczenia byłego terytorium Polski i powrotu do kraju. W takiej sytuacji, w ocenie organu wojewódzkiego, repatriacja M. S. nie pozostaje w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r., ponieważ przyczyny powrotu M. S. do Polski w 1959 r. miały podłoże wyłącznie osobiste. W odwołaniu od decyzji Wojewody [...] A. S. stwierdził, że M. S. po zakończeniu wojny został przesiedlony do miejscowości S. w obwodzie [...], w związku z czym twierdzenie Wojewody zawarte w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji, jakoby M. S. nie opuścił nieruchomości zabużańskiej jest nieprawdziwe. Utrzymując w mocy – decyzją z dnia [...] marca 2013 r. – zaskarżoną decyzję organu I instancji Minister Skarbu Państwa odwołał się do treści art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418, ze zm.) – dalej: ustawa z 8 lipca 2005 r. Stwierdził, że interpretacja tego przepisu skłania do wniosku, że w przypadku osób, które powróciły do Polski w innym trybie niż na podstawie układów republikańskich wymienionych w art. 1 ust. 1 i polsko-radzieckiej umowy z dnia 15 lutego 1951 r., konieczne jest wykazanie przez stronę postępowania, że opuszczenie przez właściciela ziem polskich włączonych po zakończeniu II wojny światowej w skład ZSRR nastąpiło na skutek innych okoliczności związanych z wojną i pod przymusem ze strony władz radzieckich. Podkreślił, że konkretna przyczyna skutkująca przymusowym opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości powinna powstać jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących. Powołując się na orzecznictwo Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Minister stwierdził, że należy odróżnić zdarzenia będące bezpośrednimi skutkami wojny, których dotyczy art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r., od tych zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni. Przyjąć należy, zdaniem Ministra, że obowiązująca ustawa zabużańska rozszerzyła w stosunku do wcześniejszych aktów normatywnych krąg podmiotów uprawnionych do otrzymania rekompensaty o "osoby, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". W świetle art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. uprawnionymi do rekompensaty są zatem nie tylko osoby, które powróciły do Polski na mocy układów republikańskich i polsko-radzieckiej umowy z 1951 r., ale także ci, którzy powrócili do kraju przed i po tzw. pierwszej repatriacji, o ile udowodnią, że byli zmuszeni opuścić byłe terytorium Polski i że nastąpiło to na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. Ustawa z 8 lipca 2005 r. nie precyzuje co należy uznać za "zmuszanie do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej", a zatem chodzi tu o przymus w szerokim tego słowa znaczeniu, pod wpływem którego działali obywatele polscy opuszczający terytorium II Rzeczypospolitej. Odnosząc powyższe rozważania do stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy Minister Skarbu Państwa stanął na stanowisku, że w toku postępowania nie udowodniono, iż M. S. był zmuszony do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. Z treści znajdujących się w aktach oświadczeń A. S. z dnia [...] maja 2008 r. wynika, że M. S. nie repatriował się do Polski bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej (w czasie tzw. pierwszej repatriacji), gdyż uważał, że Kresy Wschodnie powrócą do Polski, a ich włączenie w skład ZSRR jest tylko tymczasowe. Decyzję o powrocie do kraju wyżej wymieniony podjął dopiero w 1959 r., gdy było już wiadomo, że byłe tereny państwa polskiego pozostaną w granicach Związku Radzieckiego. W oświadczeniach tych A. S. stwierdził, że informacje te otrzymał od swojego ojca – M. S., gdy ten powrócił do Polski. Postępowanie przeprowadzone przez Wojewodę wykazało, że w sprawie M. S. brak danych o represjonowaniu go na terenie byłego ZSRR, co potwierdza treść pisma Komisji Polskiej Stowarzyszenia "[...]" z dnia [...] grudnia 2011 r. Ponadto organ II instancji zauważył, że dysponowanie przez stronę prawomocnym wyrokiem sądowym ustalającym rodzaj i powierzchnię nieruchomości pozostawionej na byłym terytorium Polski nie ma wpływu na treść decyzji wydanych w przedmiotowej sprawie. Minister Skarbu Państwa nie kwestionuje faktu, że M. S. był właścicielem nieruchomości opisanej w wyroku Sądu Rejonowego dla Miasta W. z dnia [...] marca 1994 r., jednakże z uwagi na niespełnienie przesłanki opuszczenia byłego terytorium Polski na skutek przymusu związanego z wojną przyznanie rekompensaty za majątek wymieniony w tym wyroku jest niemożliwe. Na treść decyzji organów obu instancji nie ma też wpływu argument podniesiony w odwołaniu, że M. S. został po zakończeniu wojny przesiedlony do miejscowości S. w obwodzie [...]. Miejscowość ta do 1945 r. znajdowała się bowiem na terenie województwa stanisławowskiego, a więc w granicach II Rzeczypospolitej. Na tej podstawie Minister uznał, że M. S. nie opuścił byłego terytorium RP, ponieważ został przesiedlony w jego granicach. Wobec powyższego strony nie udowodniły, iż M. S. opuścił byłe terytorium Polski w trybie art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., a więc decyzja Wojewody [...] nie narusza prawa. Skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł A. S. W skardze podniósł między innymi, że jego ojciec powrócił do Polski w 1959 r. jeszcze w trakcie trwania repatriacji. Już po śmierci ojca w trakcie postępowania żądano, by udowodnił sądownie, dlaczego ojciec wrócił tak późno. Ojciec zostawił w J. dom (częściowo zniszczony w latach 70-tych) i został przesiedlony do miejscowości S., gdzie pozostał do czasu powrotu do Polski. Ostatecznie skarżący uważa, że spełnił warunki do przyznania prawa do rekompensaty wymagane ustawą z 8 lipca 2005 r. i wnosi o rozpatrzenie jego sprawy. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W ocenie sądu skarga okazała się zasadna. Stan faktyczny w niniejszej sprawie nie jest sporny. Wnioskodawcy – A. S., S. Z., K. B. i H. P. – złożyli wnioski o potwierdzenie prawa do rekompensaty w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. i wykazali swoje następstwo prawne po M. S. – właścicielu nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w J., w województwie [...]. Fakt pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP przez M. S. również nie podlega dyskusji, gdyż wynika to z prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego dla Miasta W. z dnia [...] marca 1994 r., sygn. akt [...]. Z karty ewidencyjnej repatrianta nr [...] wynika także, że M. S. przybył do Polski w dniu [...] lutego 1959 r. i skierował się do żony, która – jak wynika z oświadczenia skarżącego – przybyła do Polski w 1943 r. Jeśli chodzi o stan prawny relewantny z punktu widzenia tej sprawy, to znaczenie podstawowe ma treść art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., który stanowi, że "Przepisy ust. 1 [który co do zasady prawo do rekompensaty przyznaje osobom, które opuściły byłe terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie aktów wskazanych w pkt 1 – 4 ustępu 1, czyli na podstawie tzw. układów republikańskich] stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej." M. S. przybył do Polski po podpisaniu umowy pomiędzy Rządem PRL a Rządem ZSRR z dnia 25 marca 1957 r. w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej. Zdaniem sądu fakt repatriowania w trybie umowy z 1957 r. może mieścić się w zakresie art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., jednakże kwestią kluczową jest ustalenie przesłanek zastosowania tego przepisu w konkretnej sprawie. Odmawiając prawa do rekompensaty organy obydwu instancji wskazały na to, że w toku postępowania nie udowodniono, iż M. S. był zmuszony do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., lecz repatriując się dopiero w 1959 r. uczynił to z powodów osobistych. Zdaniem Ministra Skarbu Państwa w przypadku osób, które powróciły do Polski w innym trybie niż na podstawie układów republikańskich wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. i polsko-radzieckiej umowy z dnia 15 lutego 1951 r. o zmianie odcinków terytoriów państwowych (ust. 1a), do uzyskania rekompensaty konieczne jest wykazanie przez stronę postępowania, że opuszczenie przez właściciela nieruchomości ziem polskich włączonych po zakończeniu II wojny światowej w skład ZSRR nastąpiło na skutek innych okoliczności związanych z wojną i pod przymusem ze strony władz radzieckich (ust. 2). Co do zasady takie rozumienie przez Ministra art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. należy uznać za poprawne, jednakże kwestią zasadniczą jest ocena "działania pod przymusem" ("zmuszone opuścić"), w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 października 2012 r., I OSK 1388/11, wydanym w zbliżonym stanie faktycznym, nie podzielił stanowiska, że dla spełnienia przesłanki "zmuszania", o której mowa w art. 1 ust. 2, "konieczne jest wykazanie, że właściciel nieruchomości był poddany przymusowi w postaci represji czy prześladowań. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego takie podejście należy uznać za niewłaściwe", a "(...) opuszczenie przez właściciela nieruchomości byłego terytorium RP w celu zamieszkania z osobą najbliższą nie było wyjazdem dobrowolnym, pozostającym bez związku z II wojną światową. Tego typu "przyczynę osobistą", w powiązaniu ze szczególną sytuacją polityczną powstałą na byłych ziemiach polskich należy uznać za "zmuszenie" do opuszczenia byłego terytorium RP w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy." Dalej Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził w tym samym wyroku, że "dla przyjęcia, że właściciel nieruchomości został "zmuszony" do opuszczenia byłego terytorium RP w ramach tzw. dalszej repatriacji (na podstawie umowy z 1957 r.) obojętne jest, czy taki właściciel podejmował wcześniej starania o wyjazd do Polski. Przepis art. 1 ust. 2 ustawy nie daje podstaw do wywodzenia z takiego faktu skutków prawnych niekorzystnych dla osoby wnioskującej o rekompensatę. (...) pojęcia "zmuszenie", którym posługuje się art. 1 ust. 2 ustawy, nie można sprowadzać tylko do bardzo wąsko rozumianych represji, czy prześladowań wobec właściciela nieruchomości. Pod pojęciem tym mogą zawierać się również inne okoliczności związane z udręczeniem fizycznym czy psychicznym, stosowanym nie tylko bezpośrednio wobec właściciela nieruchomości, lecz również pośrednio, przez stworzenie niekorzystnych dla niego i jego bliskich sytuacji życiowych i prawnych przez władze ZSRR." Jeśli zważymy, że w niniejszej sprawie M. S. przybył do Polski w celu złączenia się z rodziną (co wynika z karty ewidencyjnej repatrianta), która ewakuowała się już w 1943 r., a przed przyjazdem do Polski został zmuszony do opuszczenia domu rodzinnego w miejscowości J., czemu organ nie zaprzeczył, to odmowa potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz wnioskodawców w niniejszej sprawie, w oparciu o przesłankę braku dowodów na bezpośrednie represje czy prześladowania wobec właściciela pozostawionej nieruchomości, należy uznać za naruszenie normy zawartej w art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. W ocenie sądu przytoczone wyżej wywody Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadniają przyjęcie odmiennego od organu rozumienia przesłanki "zmuszania" (w rozumieniu art. 1 ust. 2), uzasadnionego okolicznościami, jakie wystąpiły w tej sprawie. Mając to na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a., a o kosztach na podstawie art. 200 p.p.s.a.