IV SA/Gl 93/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2014 r. sprawy ze skargi K. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia [...] roku nr [...]. Pismem z dnia 2 kwietnia 2013 r. (data wpływu) K.L. zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w C. o umorzenie zadłużenia z tytułu zaliczki alimentacyjnej w wysokości 294 zł oraz z tytułu "alimentów wypłaconych z byłego ZUS-u" w wysokości 13 379,80 zł. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C., działający z upoważnienia Prezydenta Miasta C., odmówił K.L., - umorzenia należności w wysokości 294 zł powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobom uprawnionym na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 r., Nr 86, poz. 732 ze z.) - umorzenia należności w wysokości 13 379,80 zł powstałych z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłacanych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (t.j. Dz. U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.). W uzasadnieniu wskazano, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.) w łącznej wysokości: 1. 30% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasadzonych alimentów, 2. 50% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, 3. 100% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Tymczasem z pisma Komornika Sądowego z dnia 12 września 2013 r. wynika, że prowadzona wobec K.L. egzekucja nie była skuteczna przez okres co najmniej trzech lat. Od powyżej decyzji K.L. wniósł odwołanie podnosząc okoliczność dokonywania wpłat na konto komornika, bezpośrednio do ZUS oraz do MOPS na fundusz alimentacyjny z pominięciem komornika, czego nie uwzględniono. Wskazał, że obecnie sprawa umorzenia długu alimentacyjnego w ZUS prowadzona jest w Sądzie, gdzie zapadł już nieprawomocny wyrok o umorzeniu tego zadłużenia. Nadto odwołujący się opisał swoją trudną sytuację materialną związaną z niskimi dochodami oraz niezdolnością do pracy na skutek złego stanu zdrowia, niepełnosprawności oraz braku kwalifikacji zawodowych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...]r. nr [...], na mocy art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wyjaśnił, że decyzja z przedmiocie umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaty osobie uprawnionej zaliczek alimentacyjnych oraz świadczeń na podstawie ustawy o funduszu alimentacyjnym może być wydana wyłącznie na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i tylko przez organ dłużnika alimentacyjnego, którym zgodnie z art. 2 ust. 9 tej ustawy jest wójt, burmistrz, prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dłużnika alimentacyjnego. Inne uprawnienia posiada natomiast organ właściwy wierzyciela, który w oparciu o art. 30 ust. 2 ww. ustawy może badać bezpośrednio przesłanki związane z sytuacją dochodową dłużnika, bez konieczności oceny stopnia wyegzekwowania długu z tytułu alimentów. Czyni to jednak tylko w odniesieniu do świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na podstawie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, o czym stanowi art. 28 ust. 1 tej ustawy, co w sprawie nie miało jednak miejsca. Następnie Kolegium stwierdziło, że Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w C. w informacji o stanie zadłużenia K.L. podał, że zadłużenie z tytułu zaległych zaliczek alimentacyjnych wynosi 294 zł, a zaległość dla likwidatora Funduszu Alimentacyjnego 13 379,80 zł oraz, że nie zostały spełnione przesłanki wymienione w art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów uprawniające do umorzenia tych zaległości. Ustosunkowując się natomiast do zarzutów odwołania zaakcentowano, że z treści art. 30 ust. 1 wymienionej wyżej ustawy jednoznacznie wynika, że jedyną i konieczną przesłanką umorzenia należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych i świadczeń wypłaconych na podstawie ustawy z 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym jest skuteczna egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, prowadzona przez okres minimum 3 lat. Zatem nawet trudna sytuacja materialna (czy też zdrowotna) dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych i świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy o funduszu alimentacyjnym. Powołano się przy tym na wyrok WSA w Gliwicach z dnia 30 listopada 2013 r., IV SA/Gl 192/12). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach K.L. zasadniczo powtórzył argumentację zawartą uprzednio w odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej zaznaczając, że zadłużenie w kwocie 13 379,80 zostało umorzone prawomocnym wyrokiem Sądu (sygn. akt [...]). Ponadto stwierdził, że posiada dowody wpłat dokonywanych bezpośrednio do ZUS oraz MOPS. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2). Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., nr 270 ze zm.). Przy czym w myśl art. 134 § 1 tej ustawy sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W tak określonym zakresie kognicji, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji naruszają przepisy prawa w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Otóż w pierwszej kolejności należy wskazać, że decyzja organu I instancji obejmowała należności w kwocie 294 zł powstałe z tytułu wypłacenia osobie uprawnionej zaliczek alimentacyjnych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 r., Nr 86, poz. 732 ze z.) oraz należności w kwocie 13 379,80 zł z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (t.j. Dz. U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.). Podstawę prawną do orzekania w tym przedmiocie stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012r., poz. 1228 ze zm.) – zwanej dalej "ustawą o pomocy (...)" Jednocześnie należy zauważyć, że należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy z 1974 r. stosownie do treści art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm.) mogą być również umorzone w szczególnie uzasadnionych przypadkach związanych z sytuacją zdrowotną lub rodzinną osoby, przeciwko której jest prowadzona egzekucja alimentów, decyzją likwidatora funduszu, tj. Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 63 ust. 1 tej ustawy), od której stronie przysługuje prawo wniesienia odwołania do Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (art. 68 ust. 3 ww. ustawy). W aktach administracyjnych znajduje się kopia wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w C. z dnia [...]r. sygn. akt [...], mocą którego zmieniono decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. z dnia [...]r. w ten sposób, że umorzono K.L. należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz 5% opłaty na pokrycie kosztów związanej z działalnością funduszu na okres od sierpnia 1994 r. do 30 kwietnia 2004 r. w łącznej kwocie 13 379,80 zł. Wyrok ten uprawomocnił się w dniu 10 października 2013 r., co wynika z zamieszczonej na kopii sentencji tego wyroku klauzuli prawomocności. Natomiast zgodnie z art. 365 § 1 kpc orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej. Powyższe oznacza, że w dacie orzekania przez Kolegium (tj. 2 grudnia 2013 r.) nie było już sprawy w przedmiocie umorzenia należności powstałych z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym w kwocie 13 379,80 zł, skoro należności te zostały już umorzone przez Sąd prawomocnym wyrokiem. Brak faktycznego przedmiotu do rozpatrzenia sprawy wszczętej na wniosek strony oznacza, że w tym zakresie nie mogło dojść do merytorycznego rozstrzygania, a postępowanie w tej części, jako bezprzedmiotowe, powinno zostać umorzone (art. 105 k.p.a.). Należy zauważyć, że pomimo, iż w odwołaniu skarżący podniósł, że w tym przedmiocie zapadł już nieprawomocny wyrok Sądu, Kolegium kwestii tej w ogóle nie wzięło pod uwagę, choć była ona istotna dla prawidłowego zakończenia sprawy. Zatem we wskazanym zakresie zaskarżona decyzja uchybia przepisom prawa procesowego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Odnosząc się natomiast do kwestii umorzenia wypłaconych zaliczek alimentacyjnych przyznanych na podstawie uprzednio obowiązującej ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej należy wskazać, że brak przepisów przejściowych dotyczących zasady stosowania ulg w dochodzeniu zwrotu zaliczek alimentacyjnych powoduje konieczność rozpatrywania tych spraw przez organy administracji publicznej w oparciu o przepisy obowiązujące w chwili orzekania przez te organy, to jest na podstawie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Sprawa o umorzenie należności nie jest już bowiem sprawą o zaliczkę alimentacyjną. Problematykę umorzenia dłużnikowi należności alimentacyjnych, wypłaconych w miejsce alimentów reguluje przepis art. 30 ustawy o pomocy (...). W ustępie 1 przewiduje on możliwość umorzenia należności z funduszu i należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej w zależności od okresu skutecznej egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego przez 3, 5 albo 7 lat. Przy tym właściwym do orzekania jest organ dłużnika. Organy w niniejszej sprawie stwierdziły, że strona skarżąca nie spełnia warunków na podstawie tej regulacji do umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Przy czym, co istotne, organ I instancji, będący jednocześnie organem dłużnika i wierzyciela uznał, że tylko w oparciu o ten przepis mógł rozstrzygać w kwestii wniosku skarżącego o umorzenie przedmiotowych należności, skoro tylko ten przepis zastosował. W tym miejscu wskazać należy, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych zaistniała rozbieżność w zakresie możliwości zastosowania art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy (...) do umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, a więc wynikających z decyzji wydanych na podstawie starej ustawy. Wedle pierwszego stanowiska przepis, zgodnie z wykładnią językową, należy odczytywać literalnie tj. dosłownie z jego brzmieniem. Skoro zatem ustawodawca uznał, iż prawo do umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego, z uwagi na ciężką sytuację dochodową i rodzinną, obejmuje wyłącznie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a nie obejmuje należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, to w związku z tym jedyną i konieczną przesłanką umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych jest skuteczna egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, prowadzona przez okres minimum 3 lat, o czym mowa w art. 30 ust. 1 nowej ustawy. Oznacza to, że nawet bardzo trudna sytuacja materialna dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych (por. wyrok NSA z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt I OSK 1426/11, publik. Lex nr 1126266, czy też powołany przez organ wyrok tut. Sądu). Jednakże taka literalna wykładnia przepisu art. 30 ust. 2 cyt. ustawy spowodowałaby pozbawienie możliwości ubiegania się o umorzenie powstałych należności z uwagi na sytuację życiową i dochodową tych dłużników alimentacyjnych, których należności powstały w związku z wypłatą zaliczek alimentacyjnych w sytuacji, w której pozostali dłużnicy alimentacyjni, których należności powstały pod rządami ustawy z 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych) albo pod rządami obecnej ustawy o pomocy (...) – art. 30 ust. 2 nadal taką możliwość posiadają. Takie zróżnicowanie sytuacji dłużników objętych ustawą o zaliczce alimentacyjnej i ich znacznie słabsza pozycja w stosunku do dłużników alimentacyjnych sprzed 2005 i po 2008 roku nie znajduje racjonalnego uzasadnienia. Dodatkowo wskazać należy, że ustawa o zaliczce alimentacyjnej w art. 16 (podobnie jak ustawa o pomocy ...) przewidywała możliwość umorzenia należności wobec Skarbu Państwa z uwagi na trudną sytuację rodzinną i dochodową dłużnika. Tym bardziej zatem hipotezą zarówno ust. 1, jak i ust. 2 art. 30 ustawy objęte są również należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2011r., sygn. akt I OSK 1095/11 (orzeczenie dostępne w CBOSA) wskazano, że nieprawidłowe jest stanowisko, że w przypadku umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych zastosowanie znaleźć może wyłącznie regulacja zawarta w art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, bowiem użycie przez ustawodawcę w art. 30 ust. 2 tej ustawy określenia "świadczenia z funduszu alimentacyjnego", nie oznacza możliwości umorzenia w tym trybie jedynie należności wypłaconych wierzycielowi alimentacyjnemu w oparciu o przepisy obowiązującej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Tego rodzaju interpretacja w sposób nieuzasadniony dyskryminowałaby jedną kategorię dłużników alimentacyjnych, co z kolei sprzeciwiałoby się określonej w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej zasadzie demokratycznego państwa prawnego (art. 2) oraz zasadzie równości wobec prawa (art. 32). Ponadto stosowanie przepisów nowego prawa do należności powstałych pod rządami przepisów obowiązujących poprzednio, wymaga konsekwentnego uznania, że regulacja wspomniana obejmuje określone stany faktyczne w swym całokształcie. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów należy zatem stosować mając na uwadze nie tylko wykładnię językową, ale również jego wykładnię funkcjonalną i systemową, zwłaszcza wtedy, gdy wykładnia językowa sprzeciwiałby się podstawowym konstytucyjnym zasadom. Brak takiej prokonstytucyjnej wykładni art. 30 ust. 2 tej ustawy spowodowałby, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nieuzasadnione pozbawienie dłużników alimentacyjnych, których należności powstały w związku z wypłatą zaliczek alimentacyjnych, możliwości ubiegania się o umorzenie powstałych należności z uwagi na sytuację dochodową i rodzinną dłużnika w sytuacji, w której pozostali dłużnicy alimentacyjni nadal taką możliwość posiadają ( por. też wyrok NSA z dnia 6 sierpnia 2013 r. sygn. akt I OSK 534/12). Przychylając się zatem do drugiego z wyżej zaprezentowanych poglądów stwierdzić należy, iż w świetle art. 30 ustawy dopuszczalne jest umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych zarówno z uwzględnieniem przesłanki skuteczności egzekucji (ust. 1), jak również z uwzględnieniem przesłanki trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego (ust. 2). Natomiast organy obu instancji na skutek wadliwej wykładni art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy (...) nie zbadały, czy w sprawie zaistniały określone w tym przepisie przesłanki umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych pomimo, że skarżący na te właśnie przesłanki powoływał się w toku całego postępowania. Z tych wszystkich względów zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja pierwszoinstancyjna podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi podlegały uchyleniu, co orzeczono w sentencji. Ponownie rozpatrując sprawę organ administracji uwzględni ocenę prawną oraz wskazania zawarte w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Organ będzie miał zatem na względzie prawomocny wyrok Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w C. z dnia [...]r., nadto oceni czy zachodzą przesłanki do wnioskowanego przez K.L. umorzenia obciążającej go należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej zarówno w oparciu art. 30 ust. 1 jak i art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, dokonując w tym zakresie, z udziałem strony, ustaleń faktycznych oraz ich wnikliwej oceny, co pozwoli na wydanie rozstrzygnięcia, które organ uzasadni zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Jednocześnie organ I instancji wydając decyzję powinien wskazać nie tylko wysokość zadłużenia z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej o umorzenie którego strona występuje, ale również osobę uprawnioną, której to świadczenie wypłacono oraz okres za jaki należności z tego tytułu zostały wypłacone, czego zabrakło w objętej kontrolą decyzji tego organu. Organ odniesie się również do podnoszonych przez skarżącego kwestii dotyczących wpłat przez niego dokonywanych na konto Komornika Sądowego oraz MOPS, w tym przedłożonych dowodów wpłat uwzględniając przy tym wyroki Sądu Rejonowego w C. w sprawie wysokości alimentów na rzecz córki M.L. oraz uchylenia obowiązku alimentacyjnego z dniem 5 listopada 2012 r., których kopie znajdują się w aktach sprawy.