IV SA/Gl 404/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga – Gajewska (spr.) Sędzia WSA Stanisław Nitecki Protokolant st. sekr. sąd. Agnieszka Rogowska-Bil po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2015 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia oraz spłata nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T., decyzją nr [...] z dnia [...] odmówił umorzenia kwoty nienależnie pobranych przez M. K. świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami w łącznej kwocie 5 471,24 -zł., w tym należność główna w kwocie 2 590,00 -zł. i odsetki w kwocie 2 881,24 -zł. (pkt 1), oraz orzekł o rozłożeniu spłaty powyższej kwoty na 36 rat w okresie 3 lat, według ustalonego harmonogramu (pkt 2). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ zaznaczył, że przeprowadził po raz kolejny postępowanie i ustalił aktualną sytuację osobistą, dochodową i rodzinną M. K., celem rozpoznania jej wniosku z dnia 24.04.2013 r. o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami oraz wobec złożenia przez nią w dniu 9.05.2013 r. oświadczenia, iż w przypadku odmowy prosi o umorzenie odsetek od należności głównej, bądź części należności głównej albo rozłożenie jej na raty z jak najdłuższym okresem spłaty. W oparciu o kartę informacyjną z dnia 3 grudnia 2013 r. organ wykazał, że łączne wydatki rodziny M. K. wynoszą 1 690,25- zł. i przewyższają jej dochód (wykazany bez alimentów), to jednak nie umożliwia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, ale pozwala na rozłożenie jej na 36 rat. Od powyższej decyzji M. K. wniosła odwołanie podnosząc, że jej sytuacja finansowa nie pozwala na spłatę ustalonych przez organ rat. Zaznaczyła, że przebywa na świadczeniu rehabilitacyjnym do miesiąca kwietnia 2014 r. Od ojca dwóch córek otrzymuje kwotę 1 000,- zł., z której opłaca internet do czasu wygaśnięcia zawartej wcześniej umowy i przedszkole młodszej córki, aż pójdzie do szkoły. Potem będzie otrzymywać tytułem alimentów kwotę po 250- zł. na każdą z córek i nie będzie w stanie regulować spłaty wyznaczonych harmonogramem rat, bowiem jej dochód nie będzie wystarczał na podstawowe potrzeby i opłaty. Nie pewne jest również, czy jej sytuacja zdrowotna pozwoli na podjęcie jakiejkolwiek pracy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] Nr[...], utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] uznając, że to rozstrzygnięcie jest prawidłowe. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r. poz. 1456 z późn. zm., zwanej dalej w skrócie jako: "ustawa o świadczeniach rodzinnych"), osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W niniejszej sprawie fakt nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych został stwierdzony ostateczną decyzją Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. z dnia [...] nr [...] w której orzeczono, że kwota 2 590,00 -zł. wypłacona M. K. z tytułu świadczeń rodzinnych w okresie od 1-30 września 2006 r. i od 1 kwietnia do 31 lipca 2007 r., była nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym i zobowiązał ją do spłaty tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzja ta została odebrana przez stronę w dniu 26 czerwca 2012 r. i stała się ostateczna (k. 56 akt administracyjnych). Zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ustawodawca do uznania administracyjnego organu pozostawił takie rozstrzygnięcie pod warunkiem wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności, dotyczących sytuacji rodziny. Uznanie administracyjne rozumiane jest w teorii jako " przewidziana przez prawo możliwość wyboru rozstrzygnięcia prawnego przez organ administracji". Upoważnienie do uznania zawiera się najczęściej w zwrocie "może" zawartym w przepisie. Ustawa nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", tym samym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych będzie decydował, czy w danym, indywidualnym przypadku wnioskodawcy taka sytuacja występuje. Z akt sprawy wynika, że M. K. zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwójką dzieci, na które otrzymuje dobrowolne alimenty po 500 zł miesięcznie. Od 01.01.2013 r. przebywa na świadczeniu rehabilitacyjnym i z tego tytułu otrzymuje kwotę 873,45 -zł. miesięcznie. Łączny dochód rodziny to kwota 1873,45 zł, a jej stałe obciążenia to: czynsz - 435,98 zł., gaz - 271,89 zł., prąd -112,70 zł., telefon -30 zł., internet -126,79 zł., lekarstwa-150 zł., opłata za przedszkole - 473 zł., obiady szkolne -76 zł., podatek od nieruchomości -13,89 zł., wyżywienie i odzież - 400 zł. Łączne wydatki strony wynoszą 2 090,25 -zł., zatem przewyższają jej dochód. Strona dołączyła także do akt sprawy zaświadczenie lekarskie potwierdzające, iż od miesiąca kwietnia 2013 r. do nadal pozostaje w leczeniu psychiatrycznym. Z akt sprawy wynika także, iż w wyniku gradobicia w czerwcu 2013 r. uległo zniszczeniu mieszkanie, w którym przebywa jej rodzina i dach budynku wymagał naprawy. Obciążenie finansowe strony z tytułu remontu dachu wynosi 10 191,80 zł. Strona z tego tytułu przez 10 lat jest zobowiązana do spłaty 120 rat po 103,19 zł. każda z nich. Jak wynika z akt sprawy M. K. otrzymała wsparcie z pomocy społecznej w wysokości 1 500 -zł. na pokrycie szkód powstałych w budynku mieszkalnym w związku z tym gradobiciem. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, iż jego decyzja podjęta w ramach uznania administracyjnego nie narusza granic tego uznania. Aktualnie sytuacja materialna strony jest trudna i uniemożliwia spłatę powstałego zobowiązania (podane przez stronę wydatki przewyższają uzyskiwane przez rodzinę dochody), jednakże może w przyszłości podjąć zatrudnienie odpowiednie do jej stanu zdrowia. Ponadto, otrzymuje na dzieci dobrowolne alimenty w kwocie po 500 zł, a zatem ma możliwość wystąpienia do sądu o ustalenie alimentów na dzieci w wyższej wysokości, z uwagi na występujące potrzeby. Nie można zatem wykluczyć, iż w przyszłości nie ulegnie poprawie sytuacja materialna jej rodziny i zaistnieje możliwość spłaty przedmiotowego długu. Zaistniałej sytuacji nie można uznać za wyjątkową czy szczególną, która uzasadniałaby już teraz podjęcie decyzji o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a wobec rozłożenia ich na 36 rat, odmowa umorzenia ustawowych odsetek nie budzi wątpliwości. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniosła M. K., reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru adwokata B. W. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie przepisu art. 7 i art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przekraczającą uznanie administracyjne odmowę umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami w łącznej kwocie 5 471,24 -zł., w tym należność główną w kwocie 2 590,00 -zł. i odsetki w kwocie 2 881,24 -zł. W świetle powyższego wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o przyznanie kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. Organy orzekające w sprawie, zdaniem pełnomocnika skarżącej błędnie nie uwzględniły jej trudnej sytuacji życiowej, finansowej i rodzinnej. Zsumowanie kwot osiągniętego dochodu i wydatków stałych pozwala na stwierdzenie istnienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny skarżącej. Powiązanie ich z uszkodzeniem dachu w miejscu zamieszkania, w wyniku gradobicia w miesiącu czerwcu 2013 r., wskazuje na pogorszenie jej sytuacji finansowej i materialnej wskutek działania siły wyższej. Nie uwzględnienie tych okoliczności przekracza granice uznania administracyjnego oraz narusza interes społeczny i słuszny interes obywateli wywiedziony z art. 7 K.p.a. Zdaniem pełnomocnika skarżącej, już przy wydaniu wcześniejszych decyzji przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. doszło do licznych naruszeń prawa w zakresie przyjęcia, iż skarżąca wychowuje córkę – D. L. F. wspólnie z jej ojcem oraz nie uwzględniono, że uznanie przez ojca dziecka nastąpiło dopiero w dniu 6 marca 2007 r. Tymczasem data ta jest istotna z uwagi na pobieranie zasiłku rodzinnego przez skarżącą od dnia 1 kwietnia do 31 lipca 2007 r. oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka. W związku z powyższymi uchybieniami również wydane w niniejszym postępowaniu decyzje są dotknięte wadami, gdyż nie dotyczą kwot "nienależnie pobranych", zatem powinny podlegać w całości umorzeniu podobnie jak odsetki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie akcentując, iż niewątpliwie trudna sytuacja rodziny skarżącej (wydatki przewyższały dochody) nie jest skutkuje umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, ale jedynie ich rozłożeniem na raty, tym samym uwzględniono prośbę wyrażoną przez skarżącą w jej oświadczeniu z dnia 9 maja 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2014 r. poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Stosownie do treści art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm., zwanej dalej w skrócie jako: "p.p.s.a."), Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto, stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. lub w innych przepisach, albo stwierdza ich wydanie z naruszeniem prawa. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W ocenie składu orzekającego skarga jest niezasadna, bowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji nie naruszają prawa. Na wstępie wskazać należy, że podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 30 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl natomiast jej art. 30 ust. 2 pkt 1 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi z kolei, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z powyższego przepisu wynika zatem, że decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest podejmowana w ramach uznania administracyjnego. Ponadto, stanowi wyjątek od zasady wyrażonej w art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, że osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wobec tego umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może mieć miejsce wyjątkowo wyłącznie w razie wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. W rozpoznawanej sprawie organy administracji uznały, że skarżąca pobrała nienależne jej świadczenia rodzinne i zobowiązał ją do ich spłaty wraz z ustawowymi odsetkami, co zostało rozstrzygnięte ostateczną decyzją Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. z dnia [...]. Jak również organ rozważał, czy skarżąca znajduje się w szczególnej sytuacji, w rozumieniu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uzasadniającej rozłożenie nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami na 36 rat (według harmonogramu) oraz odmówił umorzenia ustawowych odsetek. Zaprezentowane stanowisko jest zdaniem Sądu prawidłowe. Dodatkowo w niniejszym postępowaniu przedmiotem kontroli była jedynie zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzji organu pierwszej instancji, a nie inne wydane na rzecz skarżącej wcześniejsze decyzje, w tym również przywołana ostateczna decyzja z dnia [...]. Podkreślić należy, że decyzja wydana w trybie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych ma charakter tzw. "decyzji uznaniowej". Kontrola Sądu w przypadku rozstrzygnięć organów administracji publicznej wydanych w ramach takiego uznania, co już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, ogranicza się do badania, czy granice uznania w danym przypadku nie zostały przekroczone. Innymi słowy sądowa kontrola legalności decyzji uznaniowej obejmuje zbadanie, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Jeżeli zaś stanowisko organu ma oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, jest przekonywująco, jasno i logicznie umotywowane, to nie można mu zarzucić cech dowolności. Nie ulega wątpliwości, że organy administracji uznały, iż skarżąca znajduje się w szczególnej sytuacji, w rozumieniu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, bowiem orzekły o rozłożeniu na raty nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu rozstrzygnięć organów obu instancji, w oparciu o przeprowadzony wywiad środowiskowy, przedstawiono sytuację materialną i zdrowotną skarżącej podkreślając, że nie jest ona w stanie spłacić jednorazowo całej kwoty zadłużenia. Wskazano m.in., że samodzielnie prowadzi wraz z córkami gospodarstwo domowe i uzyskuje dochód nie przekraczający ponoszonych przez nią wydatków. Prawidłowa jest zatem dokonana przez organy ocena sytuacji skarżącej i możliwości spłaty w ratach zadłużenia wraz z ustawowymi odsetkami. Wbrew podnoszonym w skardze twierdzeniom, orzekając o wysokości miesięcznej raty organy obu instancji wzięły pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanego przez skarżącą dochodu, ale także jej stan zdrowia oraz konieczne wydatki, co wynika z treści wydanych w sprawie rozstrzygnięć. Zauważyć przy tym trzeba, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych stanowi wyjątek od wynikającej z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasady, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Oczywiste zatem jest, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może mieć miejsce wyjątkowo. Nie zawsze więc, nawet w przypadku trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej strony, nastąpi umorzenie nienależnie pobranego świadczenia. Ocena sytuacji należy do organów administracji i to organ decyduje, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie bowiem z utrwaloną linią orzecznictwa, jak podkreślił również organ w zaskarżonej decyzji, użyty w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Nawet zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich rodzin (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 24 listopada 2011 r. o sygn. akt II SA/Lu 687/11, dostępny w internetowej bazie orzeczeń NSA). W świetle powyższego stwierdzić należy, że odmawiając skarżącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami i rozkładając na je raty organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego, bowiem wydając decyzje organy obu instancji miały na względzie zarówno jej trudną sytuację materialną i zdrowotną oraz wysokość uzyskiwanego przez nią dochodu oraz ponoszonych przez nią wydatków Zdaniem Sądu, ustalenia stanowiące podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego i kompletnego materiału dowodowego, zgodnie z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. W związku z tym nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty skargi dotyczące niewłaściwego zastosowania przez organ art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz naruszenia przepisów postępowania, zwłaszcza art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. W podsumowaniu stwierdzić przyjdzie, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów i zastosowaniu trafnej wykładni prawa materialnego. Na marginesie zaznaczyć przyjdzie, że na skarżącej spoczywa obowiązek wystąpienia do sądu powszechnego z pozwem o ustalenie kwoty miesięcznych alimentów na rzecz jej córek, celem zaspokojenia ich niezbędnych potrzeb i wykorzystania przysługujących im uprawnień. Podnoszone w odwołaniu okoliczności nie są wystarczające aby uznać, że skarżąca przedsięwzięła jakiekolwiek kroki w tym kierunku, bowiem godzi się na uiszczanie różnych kwot tytułem alimentów (250,- i 500,- zł. na każdą z córek). Wątpliwości dotyczą również ponoszonych przez skarżącą wydatków na internet w wysokości 125,99- zł., które są nieproporcjonalnie duże z uwagi na możliwość zakupu tej usługi w znacznie niższej cenie. Dodatkowo, ponoszenie deklarowanej przez skarżącą kwoty opłaty za przedszkole córki w miesiącu sierpniu w wysokości 430,- zł. nie jest możliwe do zaakceptowania z uwagi na okres wakacji (por. k. 25 akt administracyjnych, karta informacyjna z dnia 1 sierpnia 2013 r.). W tym stanie rzeczy, Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.