VI SA/Wa 247/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Borowiecki Sędziowie Sędzia WSA Aneta Lemiesz (spr.) Sędzia WSA Sławomir Kozik Protokolant st. sekr. sąd. Jan Czarnacki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 maja 2016 r. sprawy ze skargi K. N. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską oddala skargę w całości Minister Sprawiedliwości decyzją z [...] listopada 2015 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 267, z późn. zm.), dalej: "k.p.a.", w zw. z art. 3310 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 507, z późn. zm.), dalej: "u.r.p.", po rozpatrzeniu odwołania K.N. (dalej: "Zdająca" lub "skarżąca") od uchwały nr [...] z [...] września 2015 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w O. (dalej: "Komisja Kwalifikacyjna") w sprawie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską, utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę. Do wydania powyższej decyzji doszło na podstawie następujących ustaleń: 26 września 2015 r. Zdająca przystąpiła do egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. Po sprawdzeniu testu Zdającej Komisja Kwalifikacyjna ustaliła, że udzieliła ona 99 prawidłowych odpowiedzi, otrzymując z egzaminu 99 pkt. W związku z powyższym uchwałą z 26 września 2015 r. Komisja Kwalifikacyjna ustaliła negatywny wynik egzaminu wstępnego na aplikację radcowską Zdającej. Pismem z [...] października 2015 r. Zdająca złożyła odwołanie od ww. uchwały, w którym zakwestionowała prawidłowość pytania nr 27 i wniosła o uchylenie zaskarżonej uchwały i orzeczenie o uzyskaniu pozytywnego wyniku z egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. Przywołaną na wstępie decyzją z [...] listopada 2015 r. Minister Sprawiedliwości utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ przedstawił zasady przeprowadzania egzaminu wstępnego na aplikację radcowską i stwierdził, że egzamin, w którym uczestniczyła Zdająca, został przeprowadzony zgodnie z wymogami ustawy o radcach prawnych oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 czerwca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej oraz przeprowadzania egzaminu wstępnego (Dz.U. z 2014 r., poz. 1234, z późn. zm.). Minister Sprawiedliwości podkreślił także, że z protokołu przebiegu egzaminu nie wynika, aby w jego trakcie doszło do nieprawidłowości mogących mieć wpływ na wynik egzaminu. W ocenie Ministra Sprawiedliwości wszystkie pytania testowe zostały sformułowane jednoznacznie, a wśród propozycji odpowiedzi była wyłącznie jedna poprawna odpowiedź, oparta na przepisach prawa obowiązujących w dniu przeprowadzenia egzaminu. Pytania testowe nie dotyczyły kwestii spornych w orzecznictwie i doktrynie. Organ zaznaczył, że w wyniku ponownego sprawdzenia karty odpowiedzi Zdającej i przeliczenia uzyskanych przez nią punktów stwierdzono, że odpowiedziała ona prawidłowo na 99 pytań, uzyskując z egzaminu 99 punktów. Minister Sprawiedliwości wskazał, że zakwestionowane przez Zdającą pytanie nr 27 oparte zostało na treści art. 18 § 2 ustawy z dnia 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy (Dz.U. z 2013 r., poz. 186, z późn. zm.), dalej także: "k.k.s.", a prawidłową odpowiedzią była odpowiedź "B", podczas gdy Zdająca udzieliła odpowiedzi "C". Organ wyjaśnił przy tym, że istotą pytania było wskazanie następstw prawomocnego wyroku o zezwoleniu na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności. W ocenie Ministra Sprawiedliwości znajomość powołanego powyżej przepisu pozwalała udzielić odpowiedzi na postawione pytanie egzaminacyjne, bez konieczności odwoływania się do jakichkolwiek form wykładni norm prawnych, analizy stanowisk doktrynalnych, czy też orzecznictwa Sądu Najwyższego. Rozpatrując złożone odwołanie, organ stwierdził, że Zdająca błędnie utożsamia instytucje zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, odstąpienia od wymierzenia kary lub środka karnego oraz instytucję zatarcia skazania Minister Sprawiedliwości powołując się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 8 stycznia 2008 r., sygn. akt P 35/06, wskazał, że dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, oprócz uproszczenia postępowania, pozwala również sprawcy uniknąć statusu i piętna skazanego oraz recydywisty skarbowego, a także wynikających z tego konsekwencji. Wyrok taki nie jest wpisany do Krajowego Rejestru Karnego, ale także wyłączone jest ewentualne stosowanie przepisów o recydywie skarbowej. Zgodnie z art. 18 § 2 i 3 k.k.s. prawomocny wyrok o zezwoleniu na poddanie się odpowiedzialności nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Karnego, a uiszczenie określonej kwoty tytułem kary grzywny za przestępstwo skarbowe w drodze poddania się odpowiedzialności nie stanowi recydywy skarbowej. Instytucja dobrowolnego poddania się odpowiedzialności stanowi w istocie zaniechanie ukarania sprawcy przestępstwa lub wykroczenia skarbowego, a wyrok, którym sąd zezwala na zastosowanie powyższej instytucji, nie jest wyrokiem skazującym. Minister Sprawiedliwości uzasadniając wydane rozstrzygnięcie, podniósł, że jakkolwiek orzeczenie w przedmiocie dobrowolnego poddania się odpowiedzialności pociąga za sobą skutek w postaci stanu rzeczy osądzonej, to pomimo formy wyroku nie jest wpisywane do Krajowego Rejestru Karnego, a uiszczona tytułem grzywny kwota nie stanowi przesłanki do ustalenia recydywy skarbowej. Zdaniem organu, pomimo że w przypadku dobrowolnego poddania się odpowiedzialności nie następuje orzeczenie przez sąd kary, to nie ma tu także zastosowania instytucja odstąpienia od wymierzenia kary, gdyż stosowana jest w tym przypadku szczególna forma odpowiedzialności prawnej związanej nie z wymierzaniem kar, ale z zastosowaniem środków represyjnych. Środek ten zastępuje wymierzenie kary za przestępstwo lub wykroczenie skarbowe, pełniąc przede wszystkim funkcję egzekucyjno-kompensacyjną wraz z dolegliwością majątkową. Organ wyjaśnił także, że w przypadku instytucji odstąpienia od wymierzenia kary w stosunku do sprawcy przeprowadzone zostaje postępowanie karne w typowym kształcie, zakończone wydaniem wyroku skazującego, a jedynie z uwagi na zaistnienie dodatkowych przesłanek uzasadniających wypełnienie funkcji procesu karnego skarbowego bez wymierzenia kary, sąd odstępuje od ukarania sprawcy. Wyrok, w którym odstąpiono od wymierzenia sprawcy kary, jest wyrokiem skazującym z wszelkimi tego konsekwencjami. Odstąpienie od wymierzenia kary następuje w związku z uznaniem danej osoby za winną zarzucanego w akcie oskarżenia czynu, w związku z czym osoba objęta wyrokiem jest uważana za skazaną i informacja o tym fakcie widnieje w jej karcie karnej, a zatarcie skazania wobec osoby, co której sąd odstąpił od wymierzenia kary, następuje z mocy prawa z upływem roku od wydania prawomocne orzeczenia w sprawie. Minister Sprawiedliwości wskazał także, że instytucja zatarcia skazania prowadzi do uznania skazania za niebyłe, tj. oznacza przyjęcie swoistej fikcji niekaralności skazanego. Dzieje się to jednakże, dopiero z momentem ziszczenia się ustawowej przesłanki statuującej możliwość dokonania materialno-technicznej czynności wykreślenia skazania z Krajowego Rejestru Karnego. Odnosząc się do przytoczonego przez Zdającą art. 52 § 2 k.k.s., Minister Sprawiedliwości wskazał, że analiza brzmienia tego przepisu nasuwa wniosek, iż swym zakresem odsyła on do instytucji odstąpienia od wymierzenia kary, która jest instytucją odrębną od unormowanej w art. 18 k.k.s. instytucji zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, zarówno w zakresie przesłanek stosowania, jak i skutków. W ocenie organu Zdająca pomyliła instytucje zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności i odstąpienia od wymierzenia kary na gruncie skutków dla osoby skazanej i nie dostrzegła, że w wyniku zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności sprawca funkcjonuje nadal jako osoba niekarana, wobec czego nie ma potrzeby zastosowania instytucji zatarcia skazania. Minister Sprawiedliwości nie zgodził się również ze stwierdzeniem, że zasadny jest zarzut, iż ogólna treść pytania, powoduje, że poprawna jest zarówno wskazana w kluczu odpowiedzi odpowiedź "B", jak i wybrana przez Zdającą odpowiedź "C". Organ wskazał przy tym, że w każdym pytaniu testowym wymieniony jest akt prawny, do którego konkretne pytanie się odnosi i oczywiste jest, iż udzielenie na nie odpowiedzi wymaga znajomości właściwej regulacji zawartej we wskazanym w treści pytania akcie prawnym, która odpowiada przedmiotowi pytania. Minister Sprawiedliwości podniósł, że prawidłowa odpowiedź na kwestionowane pytanie wynika z jednoznacznie brzmiącego przepisu prawnego, wskazanego jako podstawa prawna pytania, natomiast pozostałe dwie propozycje odpowiedzi są jednoznacznie fałszywe. Rozpatrując złożone odwołanie, Minister Sprawiedliwości wskazał ponadto, że decyzja dotycząca ustalenia wyniku egzaminu wstępnego nie jest decyzją uznaniową, w której organ ma możliwość wyboru i swobodnej oceny, jaki wynik kandydata może uznać za pozytywny. Minister Sprawiedliwości zauważył, że art. 339 ust. 3 u.r.p. jednoznacznie przesądza, że pozytywny wynik z egzaminu uzyskuje kandydat, który otrzymał co najmniej 100 pkt, w związku z czym przyjęcie przez organ w decyzji, że kandydat uzyskał wynik pozytywny, możliwe jest tylko wówczas, jeśli po analizie rozwiązanego przez kandydata testu można ustalić, że uzyskał on co najmniej 100 pkt. Na wskazane powyżej orzeczenie pismem z [...] grudnia 2015 r. Zdająca złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę, w której wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi II instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi Zdająca zakwestionowała nieuwzględnienie przez Ministra Sprawiedliwości pozytywnie udzielonej odpowiedzi na pytanie numer 27 i wskazała, że brak wpisu do Krajowego Rejestru Karnego jest oczywistym odstąpieniem od wymierzenia kary lub środka karnego. Skarżąca podniosła, że brak wpisu do Krajowego Rejestru Karnego nie jest jedynym następstwem dobrowolnego poddania się odpowiedzialności i jest nim również zatarcie wyroku. Zdająca wyjaśniła, że udzielając odpowiedzi, nie kierowała się wykładnią norm prawnych, analizą stanowisk doktrynalnych czy orzecznictwem Sądu Najwyższego, a powołanie powyższych okoliczności przez skarżącą w odwołaniu miało na celu jedynie uargumentowanie tezy podnoszonej w treści odwołania. Odpowiadając na pytanie zawarte w teście egzaminacyjnym Skarżąca, zgodnie z wymogami egzaminu kierowała się wyłącznie brzmieniem art. 52 Kodeksu Karnego Skarbowego. Skarżąca zakwestionowała również uzasadnienie o mylnym rozumieniu instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności, odstąpienia od wymierzenia kary lub środka karnego oraz instytucji zatarcia skazania i wskazała, że sądowe ustalenie sprawstwa i winy danej osoby ma charakter pierwotny w stosunku do odpowiedzialności karnej za popełniony czyn zabroniony. Daje ono możliwość sprawcy skorzystania z przywileju dobrowolnego poddania się odpowiedzialności, niepociągającego za sobą m.in. wpisu do Krajowego Rejestru Karnego. Możliwość dobrowolnego poddania się karze nie jest jednoznaczna z brakiem winy, która bezspornie nastąpił. Skarżąca zauważyła, że jedynie okoliczności i przesłanki wymienione przez ustawodawcę pozwalają na zakwalifikowanie sprawcy do możliwości skorzystania z przywileju dobrowolnego poddania się odpowiedzialności. W tym przedmiocie sąd, odstępując od wymierzenia kary, orzeka wyrokiem. Zdająca podkreśliła przy tym, że dobrowolne poddanie się odpowiedzialności określa się jako szczególną formę zaniechania ukarania i wymierzenia kary sprawcy przestępstwa lub wykroczenia skarbowego i jest to postępowanie, które nie kończy się formalnym skazaniem, w związku z czym nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Karnego. Skarżąca wskazała, że sąd po przeprowadzeniu postępowania dowodowego i zbadaniu okoliczności sprawy, wskazujących, że niewątpliwie czyn zabroniony popełniono, wydaje wyrok zezwalający na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności kamo-skarbowej, uznaje niewątpliwą winę sprawcy, odstępuje jednak od wymierzenia kary oraz odstępuje od dokonania wpisu w Krajowym Rejestrze Karnym. Zdająca wywiodła, że trudności z ustaleniem charakteru instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności wynikają z uznania tej instytucji za formę zaniechania ukarania. Zdaniem skarżącej w związku z błędnie sformułowaną treścią pytania nr 27, poprawna odpowiedź na przedmiotowe pytanie mieści zarówno kwestie uznane przez Komisję związane z niedokonywaniem wpisów w Krajowym Rejestrze Karnym (odpowiedź B), jak i kwestie dotyczące zatarcia wyroku z mocy prawa z upływem roku od jego wydania (odpowiedź C). W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Chodzi więc o kontrolę aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywaną pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności. Rozpoznając skargę w świetle powołanych wyżej kryteriów należy uznać, iż jest ona niezasadna. W myśl art. 339 ust. 1, ust. 1a oraz ust. 3 u.r.p. egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa oraz z karty odpowiedzi. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt. Wybór odpowiedzi polega na zakreśleniu na karcie odpowiedzi jednej z trzech propozycji odpowiedzi (A albo B, albo C). Pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje zaś kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów. Skarżąca - która uczestniczyła w egzaminie wstępnym na aplikacje radcowską - zakwestionowała sposób oceny jednej z odpowiedzi udzielonej na pytanie testu. Zakwestionowane przez skarżącą pytanie nr 27 brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem karnym skarbowym, prawomocny wyrok o zezwoleniu na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności: podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Karnego, nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Karnego, ulega zatarciu z mocy prawa z upływem roku od jego wydania." I tak, według skarżącej treść spornego pytania egzaminacyjnego uzasadniała udzielenie zarówno odpowiedzi "B", jak i "C", nie zaś - jak przyjęła to Komisja Kwalifikacyjna - wyłącznie odpowiedzi "B". Zdaniem Sądu pogląd skarżącej jest błędny. Pytanie, którego dotyczy sprawa, zostało sformułowane w sposób prawidłowy, tj. było jasne i jednoznaczne; zostało oparte na jednym konkretnym przepisie. Także odpowiedź na nie była sformułowana precyzyjnie. Dla udzielenia prawidłowej odpowiedzi na omawiane pytanie wystarczającą była znajomość przepisów Kodeksu karnego skarbowego, w szczególności jego art. 18 § 2 (odpowiedź "B" była wiernym cytatem tego przepisu), a na pewno sprawę ułatwiłaby znajomość i właściwe rozumienie instytucji, której przepis ten dotyczy, mianowicie dobrowolnego poddania się odpowiedzialności. Stąd należy uznać, że na wskazane w teście pytanie można było udzielić tylko jednej prawidłowej odpowiedzi - "B". Przepis art. 18 § 2 k.k.s wprost bowiem eliminował - jako poprawne - odpowiedzi podane w pkt "A" i "C". Odpowiedź A stoi bowiem w jawnej sprzeczności z treścią art. 18 § 2 k.k.s., a odpowiedź z pkt C nie uwzględnia istoty instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności. Faktycznie jest tak jak wskazuje to w skardze skarżąca, że dobrowolne poddanie się odpowiedzialności to szczególna forma zaniechania ukarania sprawcy przestępstwa lub wykroczenia skarbowego, w tym jednak sensie, że przy zastosowaniu tej instytucji nie dochodzi do formalnego jego skazania. W takim przypadku sprawca przestępstwa lub wykroczenia skarbowego unika skutków skazania, a mianowicie nie tylko wyrok nie jest wpisany do Krajowego Rejestru Karnego, ale także wyłączone jest ewentualne stosowanie przepisów o recydywie skarbowej. Zgodnie z art. 18 § 2 i 3 k.k.s. prawomocny wyrok o zezwoleniu na poddanie się odpowiedzialności nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Karnego, a uiszczenie określonej kwoty tytułem kary grzywny za przestępstwo skarbowe w drodze poddania się odpowiedzialności nie stanowi recydywy skarbowej. Jak wskazuje się w doktrynie dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, oprócz uproszczenia postępowania, pozwala również "sprawcy uniknąć statusu i piętna skazanego oraz recydywisty skarbowego, a także wynikających z tego konsekwencji" (L. Wilk, [w:] L. Wilk, J. Zagrodnik, Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Warszawa 2007, s. 93). Skoro więc wyrok zezwalający na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności nie jest wyrokiem skazującym i nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Karnego, to nie może być w tym przypadku mowy o zatarciu skazania, którego sensem przecież jest uznanie skazania za niebyłe. Organ dostrzegł tę nieprawidłowość w rozumowaniu skarżącej i szczegółowo wyjaśnił różnice pomiędzy trzema odrębnymi - a nieprawidłowo przez skarżącą na tle pytania nr 27 utożsamianymi (łączonymi) - instytucjami z Kodeksu karnego skarbowego, tj. zezwoleniem na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, odstąpieniem od wymierzenia kary lub środka karnego oraz zatarciem skazania. Wskazać należy, że sporne pytanie testu to pytanie zamknięte pozwalało na szybką weryfikację wiedzy zdającego, odpowiedź na nie nie wymagała bowiem przeprowadzenia wykładni przepisów prawa, których pytanie to dotyczyło. Dlatego teoretycznoprawne wywody skarżącej nie mogły odnieść oczekiwanego przez nią skutku ani w postępowaniu administracyjnym, ani przed Sądem, nie mogły bowiem zastąpić znajomości konkretnego przepisu k.k.s., którego dotyczyło pytanie nr 27. Fakt, że organ w zaskarżonej decyzji - tłumacząc sens dobrowolnego poddania się odpowiedzialności - odwoływał się do wypowiedzi z orzecznictwa i doktryny w ww. zakresie nie świadczy o tym, że znajomość samego przepisu nie wystarczała żeby odpowiedzieć na to pytanie prawidłowo. Otóż, uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie tylko ujawnia motywy działania organu, ale pełni także rolę edukacyjną i w szerokim kontekście pokazuje problem, którego dotyczyło sporne pytanie. W tym miejscu wskazać należy, że skarga odtwarza wprost argumentację skarżącej z postępowania administracyjnego; argumentacja ta nie została zmodyfikowana po wyjaśnieniach organu zawartych w zaskarżonej decyzji. Zatem Sąd uznaje, że nadal zasadne pozostaje stanowisko organu o tym, że skarżąca nieprawidłowo rozpoznaje skutki (następstwa) prawomocnego wyroku o zezwoleniu na poddanie się odpowiedzialności. Uznanie zatem prawidłowej konstrukcji spornego pytania, tj. zgodnego z wymogiem art. 339 ust. 1 u.r.p., oraz okoliczność, że skarżąca udzieliła na nie błędnej odpowiedzi uzasadniało przyjęcie przez organ, że skarżąca nie zdała egzaminu wstępnego na aplikacje radcowską. Reasumując powyższe należało stwierdzić, że ustalony przez komisję egzaminacyjną wynik egzaminu skarżącej na 99 punktów, a więc poniżej 100 punktów, prawidłowo skutkował nieuzyskaniem pozytywnego wyniku z egzaminu wstępnego określonego w art. 339 ust. 3 u.r.p. Mając powyższe na względzie Sąd uznał, że organy administracyjne nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, a zatem Sąd - nie znajdując podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) orzekł - jak w wyroku.