II UKN 376/99

Wyrok z dnia 8 lutego 2000 r. II UKN 376/99 Nabycie prawa do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) powinno być oceniane według stanu prawnego istniejącego w da-cie złożenia wniosku. Przewodniczący SSN Roman Kuczyński , Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 lutego 2000 r. sprawy z powództwa Czesława B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o emeryturę nauczycielską, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apela-cyjnego w Białymstoku z dnia 5 maja 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. decyzją z dnia 13 grudnia 1996 r. odmówił Czesławowi B. prawa do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela po ustaleniu, że zamiast 30 lat okresów zatrudnienia, wnioskodawca udowodnił jedynie 27 lat, 11 miesięcy i 16 dni, a także zamiast wymaganych 20 lat pracy w szczególnym charakterze - udowodnił jedynie 5 lat i 2 miesiące. Organ rentowy nie zaliczył wnioskodawcy do okresu jego zatrudnienia: 1) pracy w gospodarstwie rolnym dziadka od 2 października 1961 r. do 31 sierpnia 1964 r.; 2) pracy w Zarządzie Wojewódzkim ZSMP w B. od 1 września 1969 r. do 31 grudnia 1976 r.; 3) pracy w Komitecie Wojewódzkim PZPR w B. od 1 stycznia 1977 r. do 28 lutego 1987 r. jako pracy wykonywanej w szczególnym cha-rakterze, gdyż nie wymagała ona kwalifikacji pedagogicznych. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-kiem z dnia 8 października 1997 r. zmienił częściowo wymienioną decyzję, gdyż zali- 2 czył wnioskodawcy na poczet jego uprawnień emerytalnych okres pracy w gospo-darstwie dziadka od 2 października 1961 r. do 31 sierpnia 1964 r., jednak odmówił mu przyznania wcześniejszej emerytury. Co do pozostałych spornych okresów Sąd Wojewódzki uznał bowiem, że praca wnioskodawcy w ruchu młodzieżowym w latach 1969-87, mimo wykonywania jej w okresie urlopu udzielonego przez ówczesnego pracodawcę, tj. Wydział Oświaty Prezydium PRN w Z., nie miała charakteru pracy pedagogicznej. Sąd Apelacyjny w Białymstoku, rozpoznając apelację wnioskodawcy, wyro-kiem z dnia 17 grudnia 1997 r. uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego w części odma-wiającej zaliczenia wnioskodawcy do okresu zatrudnienia jego pracy w latach 1969-87 w organizacjach młodzieżowych oraz polecił wyjaśnić, czy praca ta wymagała kwalifikacji pedagogicznych i czy była wykonywana w wymiarze nie niższym niż po-łowa obowiązującego wymiaru zajęć. Sąd Wojewódzki, rozpoznając ponownie sprawę ustalił, że od 1 września 1969 r. do 28 lutego 1987 r. wnioskodawca był oddelegowany ze Szkoły Przysposobienia Rolniczego w O., w której pracował jako nauczyciel, do pracy w ruchu młodzieżowym i w organizacjach politycznych, pełniąc tam funkcję przewodniczącego Zarządu Po-wiatowego ZMW w Z. oraz sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR i starszego ins-pektora Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Od dnia 1 stycznia 1997 r. wnioskodawca pełnił funkcję sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR w I., z którą było związane prowadzenie zajęć dydaktyczno-szkoleniowych w formie wykładów i seminariów. Następnie pracował w Komitecie Wojewódzkim PZPR jako sekretarz i jednocześnie starszy inspektor do spraw szkolnictwa rolniczego ponadpodstawowego. W latach 1981-86 prowadził zajęcia szkoleniowe – kursy w Jednostce Wojsk Ochrony Pogra-nicza w B. W ocenie Sądu Wojewódzkiego, praca wnioskodawcy miała charakter pracy pedagogicznej i wymagała kwalifikacji pedagogicznych, o czym przekonują nie tylko zeznania świadków, ale także dokumenty w postaci świadectwa pracy i zaś-wiadczenia Rady Wojewódzkiej Socjaldemokracji RP w B. z dnia 10 grudnia 1989 r., stwierdzającego, że do pełnienia z wyboru między innymi funkcji przewodniczącego Zarządu Powiatowego ZMW i I sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR wymagane były kwalifikacje pedagogiczne. Również Biuro Prawne Ministerstwa Edukacji Naro-dowej wyraziło pogląd, że okresy pracy wykonywanej przez nauczyciela w organiza-cjach politycznych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych, przypadające przed wejściem w życie ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie 3 oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425), która zmieniła przepisy ustawy Karta Nauczyciela, powinny być uwzględnione także po wejściu w życie tych zmian. Na podstawie powyższych ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że wniosko-dawca przepracował w zawodzie nauczyciela 21 lat 6 miesięcy i 3 dni oraz udoku-mentował ponad 30 lat zatrudnienia, a zważywszy, że od 1 sierpnia 1990 r. do 5 października 1992 r. pracował w Zakładzie Poprawczym i Schronisku dla Nieletnich w Białymstoku na stanowisku wychowawcy, zaś stosunek pracy rozwiązał się na mocy porozumienia stron z inicjatywy wnioskodawcy, należało stwierdzić, że spełniał warunki uprawniające go do przyznania wcześniejszej emerytury. Od powyższego wyroku złożyła apelację strona pozwana, kwestionując w niej jedynie zaliczenie do okresu pracy wnioskodawcy okresu od 1 stycznia 1977 r. do 28 lutego 1987 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 5 maja 1999 r. zmienił w ten sposób zaskarżony wyrok, że nie zaliczył wnioskodawcy Czesławowi B. do stażu pracy nauczycielskiej okresu pracy w Komitecie Wojewódzkim PZPR od 1 stycznia 1977 r. do 28 lutego 1987 r. i oddalił jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B. z dnia 13 grudnia 1996 r. w zakresie przyznania emery-tury. Sąd drugiej instancji uznał, że wnioskodawca nie spełnia warunku posiadania 20 lat zatrudnienia w charakterze nauczyciela. Jego prawo do emerytury należy oce-niać w dacie złożenia wniosku, tj. według stanu prawnego obowiązującego dnia 30 października 1996 r. W tym czasie ustawa Karta Nauczyciela nie przewidywała już możliwości zaliczenia do okresu pracy pedagogicznej pracy w organizacjach poli-tycznych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych, gdyż ustawą z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty został skreślony w art. 1 ust. 7 Karty Nauczyciela wyraz „politycznych”. Ponadto nowe brzmienie otrzymał art. 95 Karty Nauczyciela, przewidujący między innymi uprawnienia emerytalne z Karty Nauczy-ciela dla nauczycieli mianowanych zatrudnionych poza szkołami i placówkami oświatowo-wychowawczymi, opiekuńczo-wychowawczymi i innymi wymienionymi w art. 1 pkt 1-5 tej Karty. Zmiana art. 95 polegała na skreśleniu dwukrotnie użytego w tym przepisie wyrażenia „politycznych i”, co oznacza, że nauczycielom, którzy przeszli do pracy w organizacjach politycznych nie przysługują uprawnienia do eme-rytury nauczycielskiej. Zatem wnioskodawcy nie mogła być przyznana emerytura nauczycielska z powodu braku wymaganych 20 lat pracy pedagogicznej. 4 Od wyroku Sądu Apelacyjnego powód złożył kasację opartą na podstawie przewidzianej w art. 3931 pkt 2 KPC. Zarzucił w niej naruszenie prawa materialnego, polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, które doprowadziły do ustalenia, iż wnioskodawca nie posiada 20 lat pracy w szczególnym charakterze i wskutek tego nie spełnił warunku uzyskania tzw. emerytury nauczycielskiej. Zdaniem skarżącego, wykładnia przepisów ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, zmieniających art. 1 ust. 7 i art. 95 Karty Nauczyciela, narusza ra-żąco zasadę ochrony praw słusznie nabytych. Zmiana wymienionych przepisów nas-tąpiła bowiem w 1991 r., natomiast okresem spornym w sprawie jest okres od 1977 r. do 1987 r. Zatem dopiero od wejścia w życie omawianej nowelizacji można by przy-jąć, że z uprawnień emerytalnych przewidzianych w Karcie Nauczyciela nie mogą skorzystać osoby jeszcze zatrudnione lub podejmujące pracę w organizacjach poli-tycznych. Gdyby w 1991 r. intencją ustawodawcy było niezaliczenie nauczycielom okresu pracy w organizacjach politycznych, to niewątpliwie dałby temu wyraz w prze-pisach przejściowych lub wprost w art. 2 Karty Nauczyciela zawierającym wyłączenia podmiotowe w stosowaniu ustawy. Skarżący powołał się również na stanowiska za-jęte w jego sprawie przez Ministra Edukacji Narodowej, Departament Emerytur i Rent ZUS i Kuratorium Oświaty w B. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zaliczenie okresu jego pracy w Komitecie Wojewódzkim PZPR w B. od 1 stycznia 1977 r. do 28 lutego 1987 r. jako pracy w szczególnym charakterze i przyznanie mu prawa do eme-rytury nauczycielskiej albo o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, z zasądzeniem na jego rzecz w każdym przypadku kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwany organ rentowy pozostawił rozstrzygnięcie sprawy uznaniu Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie mogła być uwzględniona, gdyż - wbrew poglądowi skarżącego - zaskarżony wyrok nie naruszył art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.). Według tego przepisu nauczyciele mający trzydziestoleni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele klas, szkół, 5 placówek i zakładów specjalnych – dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, mogą – po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy – przejść na emeryturę. Jak z przytoczonej treści wynika, warunkiem nabycia uprawnienia do emerytury przewi-dzianej w Karcie Nauczyciela jest posiadanie statusu nauczyciela oraz wymaganego okresu zatrudnienia, który w wypadku wnioskodawcy powinien wynosić nie mniej niż 30 lat tzw. ogólnego zatrudnienia, w tym nie mniej niż 20 lat wykonywania pracy nau-czycielskiej lub pracy na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w jednostkach organizacyjnych określonych w tej Karcie. Wnioskodawca złożył wnio-sek o przyznanie mu emerytury nauczycielskiej dnia 30 października 1996 r., podając w nim, że jego zatrudnienie rozpoczęło się od pracy w gospodarstwie rolnym dnia 2 października 1961 r., a skończyło się dnia 5 października 1992 r. pracą w Zakładzie Poprawczym w B. w charakterze wychowawcy. Z ustaleń w sprawie wynika, że okres pracy w gospodarstwie rolnym został wnioskodawcy zaliczony do okresu zatrudnie-nia wyrokiem Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bia-łymstoku z dnia 8 października 1997 r. [...] w wymiarze 2 lat 10 miesięcy i 29 dni. Tym samym, łącznie z okresami uznanymi przez pozwany organ rentowy, wynoszą-cymi 27 lat 11 miesięcy o 16 dni, wnioskodawca posiada 30 lat 10 miesięcy i 15 dni zatrudnienia, czyli spełnił część wymagań przewidzianych w art. 88 ust. 1 Karty Nau-czyciela, tj. warunek trzydziestoletniego okresu zatrudnienia. Nie można jednak uznać, że spełnił on także dalszą część wymagań dotyczących zatrudnienia, to zna-czy warunek wykonywania pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu omawia-nej ustawy. Z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela wynika, że nauczyciele spełniający wskaza-ne wyżej warunki mogą – po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę. Jak nietrudno dostrzec, ustawodawca przyjął, że sam trzydziestoletni (lub dwudziestopięcioletni) okres zatrudnienia w sytuacjach opisanych w tym przepi-sie daje tylko nauczycielowi możliwość przejścia na emeryturę. Skorzystanie jednak z tej możliwości wymaga – według art. 88 ust. 1 ustawy – złożenia przez nauczyciela wniosku o rozwiązanie stosunku pracy. Wniosek taki złożył skarżący dnia 5 paź-dziernika 1992 r. i w tej dacie uległ też rozwiązaniu jego stosunek pracy. Natomiast wniosek o przyznanie emerytury na podstawie Karty Nauczyciela złożył dnia 30 paź-dziernika 1996 r. Zarówno według Sądu drugiej instancji, jak i samego skarżącego, jego prawo do emerytury powinno być oceniane według stanu prawnego istniejącego 6 w dacie złożenia wniosku, z tym wszakże zastrzeżeniem, że powinny być respekto-wane jego prawa słusznie nabyte dotyczące okresu 1977-87. W związku z tym przed oceną kasacji konieczne jest zwrócenie uwagi na następujące kwestie. Przed dniem 25 października 1991 r., tj. przed zmianą art. 1 ust. 7 i art. 95 Karty Nauczyciela, wprowadzonej ustawą z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425), przepisom ustawy – Karta Nauczyciela podlegali z mocy jej art. 1 między innymi nauczyciele zatrudnieni w organach administracji pańs-twowej na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w zakresie ustalonym ustawą (pkt 6) oraz nauczyciele zatrudnieni w organizacjach społecznych i politycznych oraz związkach zawodowych, także na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych, i także w zakresie ustalonym ustawą (pkt 7). Stosownie do art. 95 Karty Nauczyciela, nauczycielom mianowanym, przechodzącym do pracy w organach administracji państwowej lub w organizacjach politycznych i społecznych oraz w związkach zawodowych na stanowiska wymagające kwalifikacji pedagogicz-nych, przysługiwały między innymi uprawnienia emerytalne wynikające z art. 88 ustawy. Zatem w stanie prawnym obowiązującym przed 25 października 1991 r. skarżący mógłby nabyć uprawnienia emerytalne na podstawie przepisów art. 86-91, gdyby był nauczycielem mianowanym i gdyby przed tym dniem posiadał trzydziesto-letni okres zatrudnienia (w ogóle) oraz mieszczący się w tym okresie dwudziestoletni okres zatrudnienia – wówczas I kategorii, obecnie – wykonywania pracy w szczegól-nym charakterze. Tymczasem do wskazanej daty skarżący legitymował się zatrud-nieniem wynoszącym ogółem 29 lat 7 miesięcy i 22 dni, w którym praca w organiza-cjach politycznych wynosiła 19 lat 5 miesięcy i 28 dni. Poza tym ani z dokonanych ustaleń, ani z materiału znajdującego się w sprawie nie wynika, że wnioskodawca był nauczycielem mianowanym. Należy zatem stwierdzić, że przed zmianą art. 1 pkt 7 i art. 95 Karty Nauczyciela wnioskodawca nie mógł nabyć uprawnień do emerytury przewidzianej w tej ustawie. Z punktu widzenia prawa do spornego świadczenia sytuacja skarżącego nie stała się korzystniejsza po nowelizacji Karty Nauczyciela dokonanej ustawą z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (o której była już wzmianka we wcześniejszej części uzasadnienia). W art. 1 pkt 7 oraz w art. 95 tej Karty zostały bowiem skreślone wyrazy "politycznych", co oznacza po pierwsze, że od tej pory nie podlegają ustawie nauczyciele zatrudnieni w organizacjach politycznych oraz po wtóre, że nauczycie-lom tym nie przysługują uprawnienia wynikające z art. 86-91 ustawy. Należy jedno- 7 cześnie zauważyć, że zostało zachowane zdanie 2 art. 95 Karty Nauczyciela, według którego uprawnienia przewidziane w zdaniu 1 – a więc również uprawnienie do eme-rytury nauczycielskiej – przysługują, także nauczycielom, którzy przeszli do pracy w organach administracji państwowej lub w organizacjach społecznych oraz w związ-kach zawodowych na stanowiska wymagające kwalifikacji pedagogicznych przed dniem wejścia w życie ustawy. Tego rodzaju regulacja upoważnia do wniosku, że intencją ustawodawcy wyrażoną w zmienionych przepisach Karty Nauczyciela było zachowanie uprawnień w granicach określonych w art. 95 zdanie 1 tej Karty tylko przez tych nauczycieli mianowanych, którzy – bez względu na czas – przeszli do pracy w organach administracji państwowej lub w organizacjach społecznych oraz w związkach zawodowych, z pominięciem nauczycieli zatrudnionych w organizacjach politycznych. Tak więc w dniu rozwiązania stosunku pracy (tj. 5 października 1992 r.) skarżący nie mógł nabyć prawa do emerytury nauczycielskiej, gdyż nie pozwalał na to istniejący w owej dacie stan prawny. Również negatywnie należy ocenić możliwość nabycia przez skarżącego prawa do emerytury nauczycielskiej na podstawie przepisów obowiązujących w dniu złożenia wniosku o emeryturę (tj. 30 października 1996 r.). Na mocy ustawy z dnia 14 czerwca 1996 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 87, poz. 398) został wprawdzie skreślony art. 95, lecz jego treść, gdy chodzi o nauczycieli miano-wanych, przechodzących do pracy w organizacji społecznej lub do związku zawodo-wego, została zamieszczona w art. 91a ust. 2 Karty Nauczyciela, natomiast unor-mowanie dotyczące nauczycieli mianowanych, przechodzących do pracy do urzędu organu administracji państwowej lub do jednostki organizacyjnej powołanej przez ten organ, znalazło się w art. 91a ust. 1 tej Karty. W dalszym ciągu jednak ustawodawca utrzymał wyłączenie możliwości nabycia prawa do emerytury (i innych świadczeń przewidzianych dla nauczycieli w sytuacjach określonych w art. 91a)· przez nauczycieli mianowanych przechodzących do pracy w organizacjach politycznych. Tak samo przepis art.1 Karty Nauczyciela, ustalając zakres podmiotowy ustawy, nie objął nim nauczycieli zatrudnionych w organizacjach politycznych, natomiast wyraź-nie wymienił, że podlegają ustawie nauczyciele zatrudnieni w urzędach organów administracji państwowej oraz w jednostkach organizacyjnych powołanych przez te organy, a także zatrudnieni w organizacjach społecznych oraz w związkach zawo-dowych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w zakresie ustalonym ustawą. 8 Jak z przedstawionej analizy stanu prawnego dotyczącego nauczycieli zatrud-nionych w organizacjach politycznych wynika, przed dniem 25 października 1991 r. nauczyciele ci mogli nabyć uprawnienia do emerytury nauczycielskiej pod warun-kiem, że byli nauczycielami mianowanymi, natomiast po tej dacie możliwość taka została w ogóle wyłączona. Wbrew więc stanowisku skarżącego przedstawionemu w kasacji, zaskarżony wyrok nie naruszył przepisu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela. Z tego względu Sąd Najwyższy orzekł o oddaleniu kasacji (art. 39312 KPC). ========================================