III CZP 97/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Marmaj. Sędziowie SN: G. Bieniek (sprawozdawca), T. Bukowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Włodzimierza S. przeciwko Mieczysławowi T. o 450.000 zł po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 13 listopada 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przy umowie sprzedaży rzeczy używanej, zawartej między osobami fizycznymi, można przez analogię stosować zarządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 7 maja 1986 r. w sprawie jednolitych warunków gwarancyjnych dotyczących towarów niepełnowartościowych i używanych, wydane na podstawie uchwały nr 71 Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1983 r. w sprawie ogólnych warunków umów sprzedaży detalicznej towarów i ogólnych warunków gwarancji towarów trwałego użytku sprzedawanych przez jednostki handlu uspołecznionego, a także na podstawie art. 384 k.c.?"podjął następującą uchwałę:Przepisy zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 7 maja 1986 r. w sprawie jednolitych warunków gwarancyjnych dotyczących towarów niepełnowartościowych i używanych (M. P. Nr 15, poz. 101) nie mają zastosowania - także w drodze analogii - do umów sprzedaży zawieranych między osobami fizycznymi, obejmujących używane ruchomości.Uzasadnienie faktyczneW dniu 13 października 1985 r. strony zawarły umowę zamiany, na mocy której powód Włodzimierz S. przeniósł na pozwanego Mieczysława T. własność samochodu marki Fiat 126p, rok produkcji 1982, pozwany Mieczysław T. zaś przeniósł na powoda własność samochodu marki Volvo, rok produkcji 1977, bez żadnych dopłat. Przed zawarciem umowy powód dokonał oględzin samochodu marki Volvo i odbył próbną jazdę. Po zawarciu umowy powód - ujawniając nieprawidłową pracę silnika - udał się nabytym samochodem Volvo do mechanika. Ten stwierdził, że samochód pochodzi z 1973 r. i ma liczne wady uniemożliwiające jego prawidłową eksploatację. Te ustalenia potwierdził biegły PZM-otu, a następnie biegły sądowy. W tej sytuacji powód odstąpił od umowy i zażądał nakazania pozwanemu zwrotu samochodu Fiat 126p, z jednoczesnym wydaniem pozwanemu samochodu Volvo lub zasądzenie od pozwanego kwoty 450.000 zł.Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 20 maja 1986 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 450.000 zł z jednoczesnym zwrotem pozwanemu samochodu marki Volvo przez powoda.Rozpoznając rewizję pozwanego od tego wyroku Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości o treści przytoczonej w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneRozstrzygając to zagadnienie Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne sprowadza się w istocie do udzielenia odpowiedzi na ogólniejsze pytanie, które można sformułować następująco: czy i o ile przepisy o rękojmi i gwarancji znajdują zastosowanie przy sprzedaży rzeczy używanych, a w szczególności przy sprzedaży używanych samochodów?Udzielając odpowiedzi na tak postawione pytanie należy wstępnie rozróżnić dwie sytuacje faktyczne. Pierwsza z nich dotyczy sprzedaży rzeczy używanych między osobami fizycznymi, przy czym nie ma istotnego znaczenia, czy przedmiotem sprzedaży jest samochód lub inna rzecz ruchoma; druga dotyczy sprzedaży towarów trwałego użytku niepełnowartościowych lub używanych, wprowadzonych do obrotu rynkowego w uspołecznionym handlu detalicznym, z wyjątkiem samochodów, motocykli, maszyn i sprzętu rolniczego, broni myśliwskiej i sportowej, akcesoriów do tej broni oraz mebli.Odnośnie tej drugiej sytuacji przy sprzedaży towarów niepełnowartościowych i używanych (z wyjątkiem samochodów, motocykli, maszyn i sprzętu rolniczego, mebli oraz broni myśliwskiej i sportowej) stosuje się przepisy zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 7 maja 1986 r. w sprawie jednolitych warunków gwarancyjnych dotyczących towarów niepełnowartościowych i używanych, wprowadzonych do obrotu rynkowego po obniżonej cenie (M.P. Nr 15, poz. 101). W zarządzeniu tym ustalono jednolite warunki gwarancyjne dotyczące niepełnowartościowych i używanych towarów trwałego użytku wprowadzonych do obrotu rynkowego po obniżonej cenie w uspołecznionym handlu detalicznym. W szczególności przy sprzedaży towaru używanego sprzedawca (w uspołecznionym handlu detalicznym) udziela gwarancji - nie obejmującej wad, których istnienie wykazał w dokumencie gwarancyjnym - na okres:- nie krótszy niż 2/3 terminu gwarancji przewidzianego dla pełnowartościowego towaru tego samego rodzaju - jeżeli obniżenie ceny wynosi do 25%;- nie krótszy niż połowa terminu gwarancji przewidzianego dla pełnowartościowego towaru tego samego rodzaju - jeżeli obniżenie ceny wynosi ponad 25% do 50%.Jeżeli cena towaru używanego została obniżona o ponad 50%, sprzedawca nie ma obowiązku udzielenia gwarancji.Należy przy tym dodać, że za towar używany uważa się wyrób należący do grupy wyrobów objętych obowiązkową gwarancją, którego wygląd zewnętrzny lub cechy użytkowe uległy pogorszeniu w stosunku do właściwego wyrobu nowego i pełnowartościowego w wyniku normalnego używania oraz ewentualnych uszkodzeń i który pochodzi ze zwrotu do jednostki handlu uspołecznionego w związku z realizacją uprawnień z tytułu gwarancji lub rękojmi pogwarancyjnej.Omówione zarządzenie zostało wydane na podstawie art. 384 k.c. i § 8 pkt 1 uchwały nr 71 Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1983 r. w sprawie ogólnych warunków umów sprzedaży detalicznej towarów oraz ogólnych warunków gwarancyjnych dotyczących towarów trwałego użytku sprzedawanych przez jednostki handlu uspołecznionego (M.P. Nr 21, poz. 118). Biorąc zatem pod uwagę treść powołanego zarządzenia Minister Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 7 maja 1986 r. oraz treść uchwały nr 71 Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1983 r., w której zawarto upoważnienie do wydania tego zarządzenia, stwierdzić należy, że zakres stosowania przepisów zarządzenia MHWiU z dnia 7 maja 1986 r. jest ograniczony pod względem podmiotowym i przedmiotowym. Ograniczenia podmiotowe wyznaczają przepisy wskazujące jednoznacznie, iż uregulowania prawne zawarte w tym zarządzeniu dotyczą jedynie sprzedaży niepełnowartościowych i używanych towarów trwałego użytku wprowadzonych do obrotu towarowego w uspołecznionym handlu detalicznym. Ograniczenia przedmiotowe wynikają z § 3 ust. 2 i § 8 uchwały nr 71 Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1983 r. Zgodnie bowiem z § 3 ust. 2 tej uchwały przepisów jej nie stosuje się do mebli, samochodów, motocykli, maszyn i sprzętu rolniczego, broni myśliwskiej i sportowej oraz akcesoriów do tej broni, przy czym na podstawie § 8 tej uchwały Minister Handlu Wewnętrznego został upoważniony do ustalenia jednolitych warunków gwarancyjnych dotyczących mebli, broni myśliwskiej i sportowej, akcesoriów do tej broni, towarów niepełnowartościowych i używanych oraz samochodów, motocykli, maszyn i sprzętu rolniczego. Jeśli zatem wyżej wymienione rzeczy zostały wyłączone spod przepisów uchwały nr 71 Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1983 r., a jednocześnie upoważniono Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług do odmiennego uregulowania warunków gwarancji dotyczących mebli, broni myśliwskiej i sportowej, samochodów, motocykli, maszyn rolniczych i sprzętu rolniczego, obok równoległego upoważnienia do uregulowania warunków gwarancji dotyczących towarów niepełnowartościowych i używanych, to wypływa stąd wniosek, iż przepisy zarządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 7 maja 1986 r. nie dotyczą wyżej wymienionych rzeczy (m.in. samochodów). Ograniczenia przedmiotowe zakresu stosowania powołanego zarządzenia z dnia 7 maja 1986 r. wynikają także z faktu zdefiniowania w jego przepisach pojęcia towaru używanego i niepełnowartościowego. W szczególności w zakresie istotnej dla niniejszej sprawy kwestii pojęcia towaru używanego przyjęto, że przepisom zarządzenia podlega jedynie taki towar używany, który łącznie spełnia następujące wymagania:- należy do grupy wyrobów objętych obowiązkową gwarancją;- jego wygląd zewnętrzny lub cechy użytkowe uległy pogorszeniu w stosunku do wyrobu nowego i pełnowartościowego w wyniku normalnego używania oraz ewentualnych uszkodzeń;- pochodzi ze zwrotu do jednostki handlu uspołecznionego w związku z realizacją uprawnień z tytułu gwarancji lub rękojmi pogwarancyjnej.Z powyższego wynika, że aczkolwiek zarządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 7 maja 1986 r. wydane zostało w interesie konsumenta i miało na celu wzmożenie ochrony kupującego poprzez nałożenie na sprzedawcę obowiązku udzielenia gwarancji (wprawdzie na krótszy okres i bez prawa do żądania wymiany rzeczy) na towary niepełnowartościowe i używane, to jednak zakres stosowania przepisów tego zarządzenia został wyraźnie ograniczony, zarówno pod względem podmiotowym, jak i przedmiotowym. Ta konstatacja jest istotna dla poszukiwania odpowiedzi na pytanie, czy w drodze analogii przepisy te mogą być stosowane do innego zakresu odniesienia, a w szczególności do pierwszej, z wymienionych na wstępie sytuacji, tj. do umów sprzedaży używanych ruchomości, zawieranych między osobami fizycznymi?Na tak postawione pytanie należy udzielić jednoznacznie przeczącej odpowiedzi.Wstępnie należy zauważyć, że używając pojęcia analogii myślimy o sposobie wypełniania luki w prawie. Konieczne jednak są tu pewne uściślenia, gdyż w prawoznawstwie z pojęciem analogii łączy się co najmniej tyle znaczeń, co z terminem "luka w prawie". Mówiąc potocznie o "luce w prawie" ma się na myśli niejasności rozstrzygnięcia, np. czy norma wyrażona w danym przepisie lub zespole przepisów odnosi się tylko do wymienionych w niej sytuacji faktycznych, czy również do sytuacji do nich podobnych. W tym przypadku dyskusja toczyć się musi nad zinterpretowaniem przepisu przy zastosowaniu dyrektywy językowej i funkcjonalnej. Jeżeli wynikiem tej interpretacji będzie stwierdzenie. że przepis ustala np. nakaz postępowania w takich przypadkach, jak wymienione, i pod określonym względem do nich podobne, to wówczas oczywiste staje się wnioskowanie według argumentów a simili (analogia legis), gdy uzna się, że rozważany przypadek jest pod istotnym względem podobny do wymienionego w przepisie. Tak samo jeżeli ktoś stwierdzając brak wyraźnie wyrażonej normy nakazowej lub zakazującej czegoś twierdzi, że jednak taka norma obowiązuje, argumentując a fortiori albo analogia iuris, to wnioskuje z obowiązywania jednych norm o obowiązywaniu innych. W tych jednak przypadkach nie jest uzasadnione twierdzenie o luce w prawie, skoro rozstrzygnięcie uzyskuje się w drodze wykładni bądź wnioskowania z norm o normach. W rezultacie należy przyjąć, że wypełnienie luki w prawie za pomocą analogii należy ograniczyć do wypadków luki konstrukcyjnej, stosownie zaś analogii ma charakter prawotwórczy. Oznacza to, że organ stosujący prawo przyjmuje za obowiązujące takie reguły konstruujące czynności konwencjonalne, których niewątpliwie ustawodawca nie przewidywał, a jedyną legitymacją takiego braku jest w tym przypadku założenie, że ustawodawca nie chciałby dopuścić do luki konstrukcyjnej w ustawie. Jeśli tak rozumieć lukę w prawie oraz stosowanie analogii, to staje się oczywiste, że w omawianej sytuacji, tj. umów sprzedaży używanych ruchomości zawieranych przez osoby fizyczne, nie mamy do czynienia z luką w ustawie, zważywszy, że przepisy kodeksu cywilnego - jako regulujące te stosunku - dotyczące rękojmi i gwarancji nie zawierają wyłączeń, co do rzeczy używanej. Z uprawnień wynikających z rękojmi nie korzysta jedynie nabywca rzeczy zakupionej na licytacji (art. 879 k.p.c.), jak również w toku postępowania upadłościowego (art. 120 ustawy z dnia 24 października 1934 r. - Dz. U. Nr 93, poz. 834).Specyfiką odpowiedzialności z tytułu rękojmi przy sprzedaży rzeczy używanej jest jedynie to, że często przy umowach zawieranych między osobami fizycznymi strony - na podstawie art. 558 § 1 k.c. - odpowiedzialność z tytułu rękojmi wyłączają. Taka jednak jest tylko praktyka kształtowana swobodą stron przy zawieraniu umowy. Nie oznacza to wszakże, aby przepis art. 558 § 1 k.c. mógł być stosowany tylko przy sprzedaży rzeczy używanych. Przeciwnie, przepisy odnoszące się do rękojmi mają charakter dyspozytywny, z wyjątkiem przypadków wyraźnie w ustawie przewidzianych. Reasumując, przepisy kodeksu cywilnego dotyczące rękojmi znajdują zastosowanie do umów sprzedaży używanych ruchomości zawartych między osobami fizycznymi, chyba że strony w umowie zastosowanie tych przepisów wyłączyły. W każdym razie nie ma tu luki w ustawie.Gdy chodzi o gwarancję, to może ona wynikać z ustawy lub umowy, przy czym gwarancja - w świetle przepisów kodeksu cywilnego - jest umową zawartą między sprzedawcą a kupującym. Nie ma zatem przeszkód, aby w drodze umowy sprzedawca udzielił kupującemu ograniczonej gwarancji także na używane ruchomości będące przedmiotem sprzedaży. Nie sposób natomiast przyjąć, aby w sferze obrotu nieprofesjonalnego wprowadzić ustawą obowiązek udzielenia gwarancji przy sprzedaży używanych ruchomości. Godziłoby to ewidentnie w zasadę swobody zawierania umów oraz swobody stron w kształtowaniu wzajemnych praw i obowiązków. W rezultacie takich unormowań nie można utrzymywać, aby występowała tu luka w ustawie. Reasumując, przepisy kodeksu cywilnego preferują, w sferze obrotu nieprofesjonalnego, unormowanie o charakterze dyspozytywnym. W tych unormowaniach znajdujemy regulację odpowiedzialności za wady rzeczy używanej. Jeśli tak, to nie ma podstaw do twierdzenia, aby w tym zakresie występowała luka w ustawie, a tym samym nie ma uzasadnienia w sięganiu do analogii.Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.