III CZP 109/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Ciepła.Sędziowie SN: J. Niejadlik, Z. Świeboda (spr.).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Urzędu Miejskiego w Piotrkowie Trybunalskim z udziałem Eugenii i Włodzimierza małż. C. o zezwolenie na wypłacenie z depozytu sądowego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 17 stycznia 1939 r., zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Piotrkowie Trybunalskim postanowieniem z dnia 14 lipca 1988 r., sygn. akt I Cz 16/88, do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy na postanowienie Sądu orzekającego przepadek na rzecz Skarbu Państwa - kwoty odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, wpłaconej do depozytu sądowego na podstawie art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jednolity Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64), obecnie art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1985 r. Nr 22, poz. 99), przysługuje środek zaskarżenia i jeśli tak to: rewizja czy zażalenie?" podjął następującą uchwałę:Od postanowienia sądu pierwszej instancji o przejściu na własność Państwa sumy pieniężnej złożonej do depozytu sądowego, a niepodjętej mimo wezwania, przysługuje rewizja.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 4 maja 1981 r. Sąd Rejonowy w Piotrkowie Tryb. zezwolił Urzędowi Miejskiemu w Piotrkowie Tryb. na wpłacenie do depozytu sądowego kwoty 65.158,10 zł odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość i zastrzegł, że może być ona podjęta przez Eugenię i Włodzimierza małż. C na ich wniosek. Zarządzeniem z dnia 17 sierpnia 1982 r. przewodniczący Wydziału Sądu Rejonowego wezwał uczestników małż. C. do złożenia wniosku o wypłacenie z depozytu sądowego wyżej wymienionej kwoty z pouczeniem, że po upływie 5 lat depozyt ulegnie przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa. Wobec niezłożenia przez małż. C. wniosku o wypłatę depozytu we wskazanym terminie Sąd Rejonowy w Piotrkowie Tryb. postanowieniem z dnia 6 listopada 1987 r. orzekł o przejściu na rzecz Skarbu Państwa powyższego depozytu w kwocie 65.158,10 zł. Odpis tego postanowienia doręczony został uczestnikom w dniu 11 listopada 1987 r., którzy jednak złożyli w dniu 16 listopada 1987 r. w Sądzie Rejonowym pismo potraktowane jako rewizja i wraz z aktami sprawy przesłane Sądowi Wojewódzkiemu w Piotrkowie Tryb.Na tle powyższego stanu faktycznego Sądowi Wojewódzkiemu nasunęło się zagadnienie prawne ujęte w sentencji uchwały, które przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia (art. 391 k.p.c.). Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje: Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 5 grudnia 1986 r., III CZP 62/86 (OSNCP 1987, z. 10, poz. 146), złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego może nastąpić tylko wtedy, gdy złożenie do depozytu przewiduje przepis prawa materialnego, ze skutkami materialnoprawnymi, polegającymi na zwolnieniu się dłużnika z zobowiązania, oraz gdy przewiduje przepis prawa procesowego ze skutkami o charakterze wyłącznie procesowym.Złożenie na podstawie postanowienia Sądu przez Urząd Miejski w Piotrkowie Tryb. do depozytu sądowego kwoty 65.158,10 zł jako odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość nastąpiło na zasadzie przepisu art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64) ze skutkami materialnoprawnymi. Według ust. 3 art. 27 cyt. ustawy suma odszkodowania złożona do depozytu sądowego przechodzi na własność Państwa, jeżeli osoby uprawnione do odbioru nie podejmą jej w ciągu 5 lat od dnia doręczenia im wezwania do odbioru ze wskazaniem skutków niepodjęcia. Przepis powołany jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 4 ust. 1 dekretu z dnia 18 września 1954 r. o likwidacji nie podjętych depozytów i nie odebranych rzeczy (Dz. U. Nr 41, poz. 184), który ustanawia termin 2 lat do odbioru depozytów liczony od dnia doręczenia wezwania osobie uprawnionej.Rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu jednak poszukiwać należy w przepisach kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 marca 1971 r. w sprawie orzekania o przejściu depozytów na własność Państwa (Dz. U. Nr 7, poz. 78; zm. Dz. U. z 1984 r. Nr 14, poz. 61) oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 1965 r. o zasadach i trybie postępowania w sprawach o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego (Dz. U. Nr 42, poz. 261).We wskazanej na wstępie uchwale składu siedmiu sędziów Sąd Najwyższy wyjaśnił, że o przejściu na własność Państwa przedmiotów niepodjętych z depozytu sądowego orzeka sąd jako organ sprawujący wymiar sprawiedliwości. Swe orzeczenie sąd wydaje w takim trybie postępowania, w jakim doszło do złożenia przedmiotu do depozytu, czyli w konkretnym wypadku w postępowaniu nieprocesowym. O tym, czy i jaki środek zaskarżenia przysługuje od postanowień sądu pierwszej instancji wydanych w postępowaniu nieprocesowym, decyduje okoliczność, czy jest to postanowienie orzekające co do istoty sprawy, czy też inne postanowienie (art. 518 k.p.c.). Jeżeli sąd pierwszej instancji wydał postanowienie orzekające co do istoty sprawy, to od takiego postanowienia przysługuje rewizja, natomiast od innego postanowienia służy zażalenie w wypadkach wskazanych w ustawie (art. 518 k.p.c.). Wypadki dopuszczalności zażalenia na postanowienie sądu określone są przez przepisy szczególne, normujące postępowanie nieprocesowe w poszczególnych kategoriach spraw. Ponadto w postępowaniu nieprocesowym należy stosować odpowiednio przepis art. 394 § 1 k.p.c. wymieniający wypadki dopuszczalności zażalenia w procesie (w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Nie wszystkie jednak wypadki dopuszczalności zażalenia wymienione w tym przepisie są aktualne także w postępowaniu nieprocesowym.Zasady i tryb postępowania w sprawach o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego oraz zwrot depozytu dłużnikowi lub wydanie wierzycielowi reguluje powołane rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 1965 r. wydane na podstawie art. 494 k.p.c. W postanowieniu z dnia 17 marca 1970 r., II CR 159/70 (OSNCP 1970, z. 11, poz. 209) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że na postanowienie sądu pierwszej instancji uwzględniające lub oddalające wniosek o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego przysługuje rewizja, skoro postanowienie takie jest postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy (art. 518 k.p.c.).Postępowanie w sprawie przejścia depozytów na własność Państwa jest swoistym postępowaniem m.in. związanym z postępowaniem w sprawie złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego i może ono być wszczęte z urzędu (§ 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 marca 1971 r.) albo na wniosek organu administracji skarbowej (§ 1 ust. 2 cyt. rozporządzenia). Ponieważ chodzi o depozyt złożony w sądzie, przeto omawiane postępowanie może być wszczęte tylko z urzędu przez sąd (§ 1 ust. 1 cyt. rozporządzenia). Wydane zatem przez sąd w tym postępowaniu postanowienia o przejęciu depozytu na własność Państwa jest postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy i od takiego postanowienia przysługuje rewizja (art. 518 k.p.c.).Jak o tym była już mowa, ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości przewidywała okres do 5 lat do odbioru sumy odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Ustawa ta jednak uchylona została ustawą z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99 z późn. zm.), która dopuszcza możliwość złożenia sumy odszkodowania do depozytu sądowego (art. 68 ust. 2), ale już nie ustanawia okresu, w jakim uprawniony mógłby podjąć tę sumę, nie narażając się na orzeczenie przepadku jej na własność Państwa. W takim razie stosować należy w tych wypadkach ogólny termin do odbioru depozytu określony art. 4 dekretu z dnia 10 września 1954 r., mając przy tym na uwadze treść art. 7 dekretu regulującego zagadnienia międzyczasowe. Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.