III UK 112/19

Sygn. akt III UK 112/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 10 września 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dawid Miąsik (przewodniczący) SSN Krzysztof Rączka SSN Romualda Spyt (sprawozdawca) w sprawie z odwołania Z. K. od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o prawo do renty rolniczej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 10 września 2020 r., skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 25 października 2018 r., sygn. akt III AUa (…), 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w (…) na rzecz radcy prawnego J. S. kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni w postępowaniu kasacyjnym, powiększoną o stawkę podatku od towarów i usług. UZASADNIENIE 2 Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2018 r. Sąd Okręgowy w R. oddalił odwołanie Z. K. od decyzji Prezesa KRUS odmawiającej prawa do emerytury rolniczej. Sąd Apelacyjny w (…) wyrokiem z dnia 25 października 2018 r. oddalił apelację ubezpieczonej od powyższego wyroku. W sprawie ustalono, że Z. K. , urodzona 22 lutego 1961 r., była uprzednio uprawniona do renty rolniczej od 16 grudnia 2015 r. do 30 czerwca 2016 r. Decyzją z dnia 26 lipca 2016 r. oraz decyzją z dnia 22 września 2016 r. (zaskarżoną w niniejszym postępowaniu) Prezes KRUS odmówił przyznania ubezpieczonej prawa do renty rolniczej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie na dalszy okres. Biegli specjaliści z zakresu psychiatrii, neurologii oraz kardiologii, w opinii łącznej, wydanej po analizie dostępnej dokumentacji medycznej, akt sprawy oraz przeprowadzonym badaniu, rozpoznali u Z. K. zaburzenia depresyjne nawracające - obecnie łagodne, śladowy niedowład lewostronny po lokalnym niedokrwieniu mózgu, nadciśnienie tętnicze II stopnia, cukrzycę typu 2 bez powikłań narządowych oraz otyłość. Opiniujący wskazali, że w trakcie badania neurologicznego stwierdzono u ubezpieczonej chód prawidłowy, nerwy czaszkowe bez zmian, osłabioną dyskretnie siłę kończyn lewych, ujemny objaw Babińskiego, brak zaburzeń zdolności, ujemną próbę Romberga, brak zaburzeń czucia oraz zaników mięśniowych oraz symetryczne odruchy. W badaniu psychiatrycznym stwierdzono spokojne zachowanie, prawidłowe zorientowanie auto i allopsychiczne, nieco obniżony nastrój, brak psychotycznych objawów wytwórczych, negowanie myśli samobójczych, zaś w trakcie badania kardiologicznego stwierdzono wartość ciśnienia około 160/100 mmHg oraz brak istotnych patologii w badaniach EKG, fizykalnym serca oraz płuc. W konkluzji opinii biegli podnieśli, iż stwierdzone zaburzenia i stopień ich zaawansowania nie powodują całkowitej niezdolności ubezpieczonej do pracy w gospodarstwie rolnym, zaś od czasu odmowy przyznania świadczenia nie nastąpiła istotna zmiana jej stanu zdrowia. Biegła z zakresu diabetologii, również nie stwierdziła u ubezpieczonej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Wskazała, że rozpoznała u opinii o cukrzycę typu 2, leczoną jednym doustnym lekiem przeciwcukrzycowym, nadciśnienie tętnicze oraz stan po przebytym w 2011 r. udarze mózgu. Z.K. wymaga stałej kontroli diabetologicznej, systematycznego przyjmowania leków przeciwcukrzycowych, 3 okresowej weryfikacji ich dawek, przestrzegania diety oraz kontroli poziomów glikemii, jednak przebieg choroby jest stabilny i bez potwierdzonych ciężkich niedocukrzeń, w związku z czym stopień zaawansowania choroby nie naruszył i nadal nie narusza jej sprawności organizmu w stopniu dającym podstawę do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. W uzupełniających opiniach z dnia 13 lipca 2017 r. i z dnia 30 sierpnia 2017 r. biegła neurolog wskazała, że badanie rezonansem magnetycznym wykryło u ubezpieczonej wielopoziomową dyskopatię lędźwiową ze stenozą kanału kręgowego z wydzieleniem sekwestru przepukliny L5/S1 oraz naczyniaka Th 12, jednakże wynik tego badania nie wpływa na jej zdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, bowiem badanie co prawda wykazało istotną patologię wymagającą ewentualnej konsultacji neurochirurgicznej w celu zakwalifikowania do zabiegu neurochirurgicznego, natomiast nie wykazało zespołu bólowego korzeniowego, zaś w trakcie dania fizykalnego biegła nie stwierdziła zaburzeń chodu oraz istotnych zaburzeń sprawności ruchowej, a badana nie przyjmuje dużej ilości leków przeciwbólowych. Z kolei biegła z zakresu neurochirurgii wskazała, że rozpoznała u skarżącej chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa w odcinku lędźwiowo - krzyżowym bez istotnych zmian ubytków w stanie neurologicznych oraz niewielkiego naczyniaka trzonu Th 12 do obserwacji. Podniosła, iż w przeprowadzonym badaniu neurologicznym stwierdziła dobry stan ogólny oraz logiczny kontakt słowny, brak ewidentnych cech uszkodzenia nerwów czaszkowych, prawidłową ruchomość kręgosłupa w odcinku szyjnym i demonstrowanie ograniczonej ruchomości odcinka lędźwiowo-krzyżowego, natomiast poza badaniem ruchomość ta była prawidłowa. Także napięcie mięśniowe oraz odruchy kończyn dolnych i górnych były prawidłowe, zaś objawy korzeniowe w odcinku szyjnym i lędźwiowo-krzyżowym ujemne. Wskazując na powyższe, biegła stwierdziła, iż stan neurologiczny Z.K. nie powoduje u niej całkowitej niezdolności do pracy w rolnictwie, bowiem istnienie cech choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa nie jest jednoznaczne z długotrwałą niezdolnością do pracy w ramach świadczenia rentowego, zaś decydujący jest stan neurologiczny i przebieg schorzenia. U opiniowanej natomiast nie występują nasilenia zespołu korzeniowego wymagające intensywnego leczenia 4 neurologicznego, natomiast naczyniak trzonu Th 12 wymaga co prawda okresowej oceny radiologicznej, jednak nie wymaga leczenia. Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do zanegowania powyższych opinii w oparciu o zarzuty apelującej i przyjął je za podstawę ustalenia, że ubezpieczona nie jest całkowicie niezdolna do pracy w gospodarstwie rolnym. Podkreślił, że ubezpieczona rzeczywiście cierpi na liczne schorzenia, zapewne mogące utrudniać jej wykonywanie pracy w gospodarstwie rolnym ogólno-towarowym (charakterystyka: k - 36 akt KRUS), jednakże stopień nasilenia tych schorzeń nie uzasadnia przyznania prawa do renty na podstawie art. 21 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2020 r., poz. 174). Ubezpieczona, reprezentowana przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu, zaskarżyła powyższy wyrok skargą kasacyjną, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 21 ust. 1 pkt 2 i ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez błędną wykładnię oraz naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 285 § 2 k.p.c. w związku z art. 286 k.p.c., przez niedopuszczenie i nieprzeprowadzenie dowodu z opinii łącznej biegłych lekarzy na okoliczność, czy wszystkie schorzenia ubezpieczonej, ocenianie łącznie, nie powodują niezdolności do pracy, gdy w okolicznościach sprawy było to konieczne. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. Pełnomocnik skarżącej wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej ubezpieczonej z urzędu według stawek maksymalnych (150% opłaty), powiększone o stawkę podatku od towarów i usług, oświadczając, że opłaty te nie zostały w całości ani w części uiszczone. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozstrzygając zasadność zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zauważyć należy, że kwestia dotycząca zasady zasięgania przez sąd łącznej opinii specjalistów w przypadku wielu schorzeń ubezpieczonego ubiegającego się o świadczenie z ubezpieczenia społecznego (prawo do renty z tytułu niezdolności do 5 pracy) była już przedmiotem wypowiedzi orzecznictwa, które jednolicie przyjmuje, że co do zasady w przypadku stwierdzenia różnych schorzeń przez biegłych różnych specjalności istnieje potrzeba sporządzenia przez nich opinii łącznej bądź konieczność powołania biegłego z zakresu medycyny pracy, który dokona całościowej oceny wpływu wszystkich zidentyfikowanych schorzeń oraz stopnia ich nasilenia i wpływu na niezdolność do wykonywania pracy. Uzasadnione wątpliwości skutkujące koniecznością zasięgnięcia dodatkowych bądź nowych opinii biegłych albo opinii łącznej, powstają nie tylko wówczas gdy zastrzeżenia budzi treść i wnioski poszczególnych opinii, ale także wtedy, gdy każda opinia stwierdza u ubezpieczonego określone schorzenia, a nie zostanie wydana opinia łączna (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 kwietnia 1994 r., II URN 12/94, OSNAPiUS 1994 nr 4, poz. 71; z dnia 3 października 1997 r., II UKN 288/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 459; z dnia 10 lutego 2000 r., II UKN 399/99, OSNAPiUS 2001 nr 15, poz. 497; z dnia 20 stycznia 2005 r., I UK 149/04, LEX nr 602672; z dnia 21 maja 2009 r., I UK 3/09, LEX nr 509029; z dnia 26 lipca 2011 r., LEX nr 1026622; z dnia 20 listopada 2014 r., I UK 134/14, LEX nr 1642865; z dnia 27 listopada 2014 r., III UK 37/14, LEX nr 1628946; z dnia 25 kwietnia 2017 r., II UK 192/16, LEX nr 2312023; z dnia 21 listopada 2017 r., I UK 465/16, LEX nr 2428813). Jednak zasada ta nie ma bezwzględnego charakteru, gdyż jej zastosowanie uzależnione jest od okoliczności faktycznych konkretnej sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2015 r., I UK 430/14, LEX nr 1809930 czy z dnia 25 kwietnia 2017 r., II UK 192/16, LEX nr 2312023). Dlatego, aby zarzut nieprzeprowadzenia dowodu z łącznej opinii biegłych wszystkich specjalności był zasadny, konieczne jest stwierdzenie występowania w stanie faktycznym sprawy okoliczności przemawiających za uznaniem, że niewykorzystanie takiego środka dowodowego miało istotny wpływ na wynik sprawy. Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego nie wymagają bowiem, by biegli zawsze składali w takich przypadkach jedną wspólną opinię. W sprawie wydano opinię łączną biegłych: psychiatry, neurologa i kardiologa (z dnia 5 stycznia 2017 r. ), która była uzupełniana przez tego samego biegłego neurologa w odniesieniu schorzeń neurologicznych ze względu na dostarczone przez skarżącą, po wydaniu opinii, wyniki badania rezonansem magnetycznymi. 6 Biegła podtrzymała wspólne stanowisko z opinii łącznej o braku całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, gdyż stwierdzane w powyższym badaniu zmiany odcinka lędźwiowego kręgosłupa nie wykazało ani zespołu bólowego, ani zaburzeń chodu, ani istotnych zaburzeń sprawności ruchowej. Potwierdzone to zostało w kolejnym badaniu biegłej neurochirurga (nowej biegłej). Oddzielną opinię wydała jedynie biegła diabetolog, (rozpoznała cukrzycę typu 2 leczoną jednym doustnym lekiem przeciwcukrzycowym, wymagającą stałej kontroli diabetologicznej, systematycznego przyjmowania leków przeciwcukrzycowych, okresowej weryfikacji ich dawek, przestrzegania diety oraz kontroli poziomów glikemii; podkreśliła, że przebieg choroby jest stabilny i bez potwierdzonych ciężkich niedocukrzeń, w związku z czym stopień zaawansowania choroby nie naruszył i nadal nie narusza jej sprawności organizmu w stopniu dającym podstawę do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym). Z przedstawionych opinii biegłych wynika, że z punktu widzenia schorzeń ortopedycznych i neurologicznych nie stwierdza się innych zburzeń sprawności ruchowej poza osłabioną dyskretnie siłą kończyn lewych. Jeśli zaś chodzi o stan psychiczny, to nie ujawniono żadnych patologii poza nieco obniżonym nastrojem. Również rozpoznana cukrzyca nie daje objawów upośledzających sprawność organizmu. W tych okolicznościach nie można uznać, że przeprowadzone postępowanie dowodowe nie było wystarczające i że konieczna była ponowna i wspólna ocena zdolności ubezpieczonej do pracy w gospodarstwie rolnym wszystkich biegłych, aby stwierdzić, czy skarżąca całkowicie utraciła zdolność do wykonywania pracy odpowiadającej potrzebom danego gospodarstwa rolnego. Skarżąca stawia zarzut niewłaściwego zastosowania art. 21 ust. 1 pkt 2 i ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, wiążąc go z tym, że ocena całkowitej niezdolności do pracy nie została odniesiona do konkretnego gospodarstwa rolnego, tj. gospodarstwa skarżącej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego istotnie utrwalony jest pogląd, iż niezdolność do pracy ubezpieczonego rolnika powinna być oceniana z uwzględnieniem możliwości jej wykonywania w konkretnym gospodarstwie rolnym (por. np. wyroki: z dnia 20 maja 1997 r., II UKN 121/97, OSNAPiUS 1998 nr 6, poz. 188; z dnia 7 października 1998 r., II UKN 250/98, OSNAPiUS 1999 nr 20, poz. 667; z dnia 12 kwietnia 2000 r., 7 II UKN 498/99, OSNAPiUS 2001 nr 19, poz. 597, czy też z 12 lutego 2009 r., III UK 71/08, LEX nr 725063). Oznacza to, że w przypadku dokonywania oceny stanu zdrowia ubezpieczonego rolnika ubiegającego się o rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym konieczne jest wzięcie pod uwagę wielkości gospodarstwa rolnego i jego położenia, struktury owego gospodarstwa, poziomu zmechanizowania, a także specyfiki prowadzonej w tym gospodarstwie produkcji rolniczej (uprawy, hodowla), która będzie z kolei określać rodzaje czynności niezbędnych do tego, aby to konkretne gospodarstwo rolne mogło być prowadzone, w tym czynności o charakterze nadzorczym, jeśli w gospodarstwie ze względu na jego wielkość są zatrudniani pracownicy bądź większa liczba członków rodziny. Zarzut ten jest bezzasadny, gdyż z pisemnych motywów rozstrzygnięcia wynika, że Sąd drugiej instancji miał na uwadze gospodarstwo rolne skarżącej opisane w aktach rentowych na karcie 36. Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 stycznia 2017 r., III UK 41/16 (LEX nr 2209097), jeżeli biegli lekarze wyraźnie wypunktują wszelkie przeciwskazania zdrowotne, które dodatkowo nie są skomplikowane medycznie, to ustalenie, czy te przeciwskazania powodują całkowitą niezdolność rolnika do pracy w typowym gospodarstwie rolnym może być dokonane przez sąd bez zasięgania w tym zakresie opinii biegłych lekarzy, bo nie wymaga żadnych wiadomości specjalnych. Wystarcza w tym zakresie wiedza ogólna. Skoro w niniejszej sprawie stwierdzono jedynie osłabioną dyskretnie siłę kończyn lewych oraz nieco obniżony nastrój, to ocena Sądu drugiej instancji w tej kwestii nie budzi wątpliwości. Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli § 4 ust. 2 w związku z § 16 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (jednolity tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 68).