III CZP 82/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: G. Bieniek, Ł. Grygołajtys, Z. Marmaj, T. Miłkowski, K. Piasecki (sprawozdawca), Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, P. Wiśniewskiego, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 października 1986 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:1) "Czy w sytuacji, gdy kupujący odstępuje od umowy z powodu wady rzeczy sprzedanej (art. 560 § 2 k.c.), jego uprawnienia określone w art. 494 k.c. obejmują również roszczenia o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania?2) W przypadku odpowiedzi pozytywnej na powyższe pytanie, czy obowiązek sprzedawcy naprawienia szkody obejmuje wyrównanie wzrostu cen, jaki nastąpił między sprzedażą rzeczy a odstąpieniem od umowy?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:1. W wypadku gdy kupujący odstępuje od umowy z powodu wady rzeczy sprzedanej (art. 560 § 2 k.c.) jego uprawnienia określone w art. 494 k.c. obejmują również roszczenia o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania w granicach dodatniego interesu umowy. Do zasad tej odpowiedzialności ma zastosowanie art. 471 k.c.2. Obowiązek sprzedawcy naprawienia szkody na podstawie art. 494 w związku z art. 560 § 2 i art. 471 k.c. obejmuje także stratę wynikającą ze wzrostu ceny w okresie od dnia zapłaty przez nabywcę ceny do dnia zastępczego zaspokojenia się w drodze nabycia innej rzeczy tego samego rodzaju.Uzasadnienie faktyczneI. Przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego pytania prawne dotyczą w istocie nowej problematyki prawnej w takiej postaci nie rozwiązanej ani w orzecznictwie Sądu Najwyższego, ani w piśmiennictwie prawniczym. Zagadnienie bowiem zostało sformułowane w warunkach wpływu inflacji i braku równowagi rynkowej na stosunki cywilnoprawne. Zasadniczym elementem tego problemu jest zjawisko wyrażające się w zachwianiu pod wpływem inflacji zasady ekwiwalentności świadczeń w pewnych sytuacjach, w których znajduje się często jeden z kontrahentów, między innymi w wypadku odstąpienia przez kupującego od umowy sprzedaży z powodu wad fizycznych rzeczy i wzajemnego zwrotu sobie świadczeń przez kupującego i sprzedającego. Istota przedstawionych do rozstrzygnięcia pytań prawnych sprowadza się zatem do rozważenia i oceny z punktu widzenia prawa cywilnego uprawnień kupującego wówczas, gdy w związku z odstąpieniem od umowy otrzymuje on zwrot tylko ceny nabytej rzeczy, podczas gdy w wypadku nabycia w terminie późniejszym takiej samej lub podobnej rzeczy ponosi on uszczerbek wynikający z różnicy cen w dacie zawarcia umowy sprzedaży (zapłaty ceny) i w dacie nabycia nowej rzeczy po upływie pewnego czasu od daty pierwotnej transakcji. Sytuacja nabywcy jest mniej korzystna ekonomicznie z powodu już samego faktu odstąpienia od umowy. Do tego dochodzi jeszcze całkiem wymierna strata w postaci zwiększonego wydatku na nabycie rzeczy po upływie pewnego czasu, co w normalnych, wolnych od inflacji warunkach nie wchodzi w grę.II. Założeniem rozważanego zagadnienia prawnego jest odstąpienie przez kupującego od umowy sprzedaży z powodu wady sprzedanej rzeczy. Odstąpienie od umowy jest jednym z uprawnień przysługujących w ramach rękojmi. Przepis art. 560 § 2 k.c. postanawia, że jeżeli kupujący odstępuje od umowy z powodu wady rzeczy sprzedanej, strony powinny sobie nawzajem zwrócić otrzymane świadczenia według przepisów o odstąpieniu od umowy wzajemnej. W związku z tym ma zastosowanie przede wszystkim art. 494 k.c., według którego strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, obowiązana jest zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy; może żądać nie tylko zwrotu tego, co świadczyła, lecz również naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania.Oprócz tego skutki prawne odstąpienia od umowy z powodu wady fizycznej rzeczy sprzedanej reguluje art. 566 § 1 k.c., stanowiąc, że kupujący może żądać naprawienia szkody poniesionej wskutek istnienia wady. W przepisie tym uregulowane są w zróżnicowany sposób dwie sytuacje. W wypadku gdy szkoda jest następstwem okoliczności, za które sprzedawca nie ponosi odpowiedzialności, kupujący może żądać tylko naprawienia szkody, którą poniósł przez to, że zawarł umowę, nie wiedząc o istnieniu wady; w szczególności może żądać zwrotu kosztów zawarcia umowy, kosztów odebrania, przewozu, przechowania i ubezpieczenia rzeczy oraz zwrotu dokonanych nakładów w takim zakresie, w jakim nie odniósł korzyści z tych nakładów. Odpowiedzialność w tym wypadku ma charakter obiektywny, oparta jest ona na zasadzie ryzyka. Naprawienie szkody w tym wypadku ogranicza się do tzw. negatywnego interesu umowy. Natomiast wówczas, gdy szkoda jest następstwem okoliczności, za które sprzedawca ponosi odpowiedzialność, odstępującemu od umowy przysługuje roszczenie o naprawienie szkody poniesionej wskutek istnienia wady. Niezależnie od tego, gdy chodzi zwłaszcza o szkody na osobie będące wynikiem istniejącej wady rzeczy, uzasadnione mogą być roszczenia na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych (art. 415 i nast. k.c.). Zagadnienie to jednak nie ma w zasadzie istotnego znaczenia z rozważanego punktu widzenia.Z zestawienia tych przepisów wynika, że w wypadu odstąpienia od umowy sprzedaży z powodu wady fizycznej rzeczy kupującemu mogą, stosownie do okoliczności, przysługiwać rozmaite roszczenia, opierające się na różnych konstrukcjach i podstawach prawnych. Należy zwrócić uwagę na to, że w przytoczonych przepisach występuje zarówno pojęcie naprawienia szkody powstałej wskutek istnienia wady (art. 566 § 1 k.c.), jak i pojęcie naprawienia szkody wynikłej "z niewykonania zobowiązania" (art. 494 w związku z art. 560 § 2 k.c.). Nie ma uzasadnionych podstaw do tego, aby te różnice terminologiczne uważać za pozbawione wszelkiego znaczenia.III. Na tle tego skomplikowanego pod względem techniki legislacyjnej stanu prawnego nasuwa się zasadnicza kwestia kwalifikacji prawnej wymieniona w pytaniu prawnym. Chodzi więc o to, czy i na jakiej podstawie prawnej kupujący może dochodzi swoich roszczeń z tego tytułu.Mając na względzie zaznaczone zróżnicowane sformułowanie naprawienia szkody powstałej wskutek "istnienia wady" i naprawienia szkody wynikłej "z niewykonania zobowiązania", można stwierdzić, że naprawienia szkody powstałej wskutek wzrostu cen, jaki nastąpił między datą sprzedaży rzeczy a datą odstąpienia od umowy i datą późniejszą, nie można kwalifikować jako szkody powstałej wskutek istnienia wady - na podstawie art. 566 § 1 k.c. Rozważany rodzaj szkody nie mieści się w rodzajach szkody, za które odpowiedzialność ponosi sprzedawca bez względu na swoją winę (art. 566 § 1 zdanie drugie k.c.). Dlatego z kolei nasuwa się zagadnienie, czy szkoda, o którą chodzi w rozważanym pytaniu, może być naprawiona w ramach szkody poniesionej wskutek istnienia wady na podstawie art. 566 § 1 zdanie pierwsze k.c., skoro w tym przepisie mowa jest o "naprawieniu szkody" bez bliższego jej określenia. W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy rozważyć w ogóle charakter prawny art. 566 § 1 k.c.IV. Przepis art. 566 § 1 k.c. jest interpretowany w różny sposób. Można przyjmować, że wszystkie roszczenia z art. 566 § 1 k.c. podlegają zasadom odnoszącym się do rękojmi. W związku z tym przepis ten uważa jest za lex specialis w stosunku do art. 471 i nast. k.c. W konsekwencji zatem art. 566 § 1 k.c. wyłączałby ogólny reżym odpowiedzialności kontraktowej.Według innej wykładni roszczenia odszkodowawcze z art. 566 § 1 k.c. podlegają zasadom ustanowionym dla rękojmi, z tym zastrzeżeniem, że roszczenia te zbiegają się z roszczeniami z art. 471 i nast. k.c., przy czym roszczenia te są niezależne od siebie. Jednakże, co jest istotne, przeważa wykładnia, stosownie do której art. 566 § 1 k.c. ma charakter normy kolizyjnej, wskazującej możliwość wykorzystania przez kupującego roszczeń odszkodowawczych na zasadach ogólnych z art. 471 i nast. k.c., niezależnie od tego, czy przysługują mu uprawnienia z rękojmi, czy też one już wygasły. Ten wariant wykładni należy uznać za uzasadniony.Tego rodzaju wykładnia art. 566 § 1 k.c. z punktu widzenia niniejszych rozważań ma istotne znaczenie, gdyż pozwala na rozszerzenie podstaw odpowiedzialności za szkodę na zasadach ogólnych nawet w wypadku niewykonania uprawnień z tytułu rękojmi. Najistotniejsze jednak znaczenie ma - wobec przyjęcia przeważającej wykładni art. 566 § 1 k.c. - stworzenie podstaw odpowiedzialności za szkodę w razie odstąpienia przez kupującego od umowy z powodu wad fizycznych rzeczy. Jest rzeczą oczywistą, że odpowiedzialność z tytułu rękojmi funkcjonuje w węższym zakresie niż odpowiedzialność z tytułu umowy na zasadach ogólnych. Odpowiedzialność kontraktowa na zasadach ogólnych ma charakter uniwersalny w tym znaczeniu, że obejmuje ona wszystkie wypadki niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, podczas gdy odpowiedzialność z tytułu rękojmi występuje w określonych stosunkach prawnych, zwłaszcza powstałych na podstawie umowy sprzedaży.Naprawienie szkody w węższym zakresie, poniesionej przez kupującego, na skutek tego, że zawarł umowę, nie wiedząc o istnieniu wady, podlega całkowicie zasadom reżymu prawnego rękojmi. Odszkodowanie sprowadza się wówczas do negatywnego interesu umowy. W przeciwieństwie do tego, roszczenie o naprawienie szkody w szerszym zakresie, obejmującym pełną szkodę, może być uzasadnione tylko na podstawie art. 471 i nast. k.c.V. Przytoczona jednak wykładnia art. 566 § 1 i art. 471 k.c. nie rozstrzyga jeszcze sama przez się najistotniejszego problemu kwalifikacji prawnej rozważanego roszczenia odszkodowawczego związanego ze zjawiskami inflacyjnymi w stosunkach cywilnoprawnych. Wymaga bowiem także rozwiązania kwestia dziedziny stosowania - jako podstawy prawnej roszczeń odszkodowawczych - art. 494 k.c., w którym jest mowa o naprawieniu szkody wynikłej "z niewykonania zobowiązania". Otóż przepisu art. 494 k.c., do którego odsyła art. 560 § 2 k.c., w istocie rzeczy, nie można interpretować w oderwaniu od art. 471 k.c., który reguluje zasadnicze skutki niewykonania zobowiązania i zasadę odpowiedzialności za szkodę wynikłą m.in. z "niewykonania zobowiązania". Wymaga przy tym podkreślenia, że art. 494 k.c., posługujący się zwrotem z "niewykonania zobowiązania", nie reguluje samych zasad odpowiedzialności w tych sytuacjach, które normuje art. 471 k.c.VI. Nasuwa się z kolei pytanie, czy w ramach przepisów art. 560 § 2, art. 494 i 471 k.c., a więc ogólnego reżymu odpowiedzialności kontraktowej, kupujący, który od umowy odstąpił z powodu wady fizycznej rzeczy, może dochodzić naprawienia szkody w zakresie tzw. pozytywnego interesu umowy. Przede wszystkim wypada podkreślić, że ani pojęcie "interesu negatywnego" umowy, ani też pojęcie "interesu pozytywnego" nie są pojęciami normatywnymi. Ogólnie można stwierdzić, pomijając zagadnienie stosunku obu tych pojęć i możliwości szerszego lub węższego ujmowania pojęcia "interesu negatywnego", że dodatni interes obejmuje roszczenia o pełne naprawienie wszelkiej szkody. W przeciwieństwie do negatywnego interesu umowy pełne odszkodowanie obejmuje to wszystko, co strona uzyskałaby, gdyby umowa doszła do skutku i była wykonana, a więc np. straty spowodowane wskutek konieczności zastępczego zaspokojenia się po wyższej cenie, lucrum cessans.W ostatecznym wyniku podobnie przedstawia się sprawa, gdy umowa sprzedaży była zawarta, ale kupujący od niej odstąpił z powodu wady rzeczy. Może mu przysługiwać także odszkodowanie w granicach pozytywnego interesu umowy obejmującego m.in. szkodę (stratę) spowodowaną koniecznością i faktem zastępczego zaspokojenia się następnie po wyższej cenie. Strata spowodowana zastępczym zaspokojeniem się kupującego, który od umowy odstąpił z powodu wady rzeczy, może też wiązać się ze wzrostem cen w okresie od daty zawarcia umowy i zapłaty ceny do czasu zastępczego zaspokojenia się w formie nabycia takiej samej lub podobnej rzeczy.VII. Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 494 k.c. sprzedawca obowiązany jest przede wszystkim zwrócić kupującemu zapłaconą przez niego cenę, sam zaś otrzymuje rzecz dotkniętą wadą fizyczną. W warunkach inflacji, wzrostu cen kwota zapłacona przez kupującego będzie miała z reguły niższą wartość nabywczą. Na skutek tego kupujący, który zaspokoił się zastępczo, kupując później rzecz na wyższą cenę, ponosi szkodę (stratę). Szkoda ta może i powinna być naprawiona na zasadach ogólnych (art. 471 w związku z art. 494 i 560 § 2 k.c.) w ramach pozytywnego interesu umowy pozwalającego na naprawienie wszelkiej szkody zgodnie z regułami odpowiedzialności odszkodowawczej.VIII. Istotne znaczenie z punktu widzenia przesłanki odpowiedzialności sprzedawcy w rozważanej sytuacji na podstawie art. 471 i 494 w związku z art. 560 § 1 k.c. ma już sam fakt odstąpienia przez kupującego od umowy z powodu wady fizycznej rzeczy. W tym wyraża się bezprawność zachowania sprzedawcy. Należy przy tym zaznaczyć, że okoliczność, iż sprzedawca sprzedaje towar wyprodukowany przez inny podmiot, sama przez się nie uzasadnia wniosku, że szkoda jest następstwem okoliczności, za które sprzedawca nie ponosi odpowiedzialności. Istnieje bowiem obowiązek sprzedawcy kontroli dostarczonego towaru pod tym względem, czy nie ma on wad fizycznych.IX. W tym kontekście nasuwa się problem, w jakich okolicznościach w poszczególnych wypadkach można mówić o rzeczywistej szkodzie i jak określać wysokość odszkodowania. Otóż kupujący, który od umowy odstąpił z powodu wady rzeczy, musi wykazać następujące okoliczności: zapłatę konkretnej ceny w określonej dacie, odstąpienie od umowy, fakt i datę nabycia podobnej rzeczy za wyższą cenę oraz niemożność wcześniejszego zastępczego zaspokojenia się. Z rozważanego punktu widzenia nie ma znaczenia sama data odstąpienia od umowy z powodu wady rzeczy, odstąpienie bowiem od umowy wywiera skutki ex tunc, sięgając do daty zawarcia umowy, zapłaty ceny. W tym celu kupujący powinien dowodzić faktu i wysokości poniesionej szkody za pomocą odpowiednich dokumentów: jak umowa, pokwitowanie zapłaty, oświadczenie o odstąpieniu od umowy, dowód nabycia innej rzeczy tego samego rodzaju.X. Z tych wszystkich względów na przedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego pytania należy odpowiedzieć jak na wstępie.