I CSK 6309/22

Sygn. akt I CSK 6309/22 POSTANOWIENIE Dnia 1 lutego 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marcin Łochowski w sprawie z powództwa A. K. i M. S. przeciwko Bank w W. o ustalenie i zapłatę, na posiedzeniu niejawnym 1 lutego 2023 r. w Izbie Cywilnej w Warszawie, na skutek skarg kasacyjnych obu stron od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 25 maja 2022 r., sygn. akt VI ACa 872/20, 1. odmawia przyjęcia obu skarg kasacyjnych do rozpoznania; 2. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Powód A. K. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 25 maja 2022 r., zaskarżając ten wyrok w części, w jakiej Sąd Apelacyjny: 1) zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie przez oddalenie powództwa A. K. o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 108 119,15 zł za okres od 25 stycznia 2018 r. do 23 marca 2022 r., a także od 5 maja 2022 r. do dnia zapłaty, 2) oddalił apelację powoda A. K. odnoszącą się do rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego w Warszawie o oddaleniu powództwa o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 119 600,67 zł za okres od 25 stycznia 2018 r. do 23 marca 2022 r., a także od 5 maja 2022 r. do dnia zapłaty, 3) zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie przez zastrzeżenie, że stronie pozwanej przysługuje uprawnienie do zatrzymania świadczenia zasądzonego na rzecz 2 powoda A. K. do czasu, aż powód A. K. nie zaoferuje zwrotu kwoty 430 000 zł albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot tej kwoty. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tej części do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości oraz wywołujących rozbieżności w orzecznictwie, tj. art. 3851 § 1, art. 455, 481 § 1 i 2 k.c., a także art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2324 ze zm., dalej: „pr.bank.”) oraz art. 487 § 2 k.c. Ponadto skarżący powołał się na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne: 1) Czy obowiązek informacyjny sądu względem konsumenta odnoszący się do poinformowania konsumenta o możliwych skutkach abuzywności postanowień umownych (art. 3851 § 1 k.c.) ma wpływ na ustalenie daty wymagalności roszczenia konsumenta o zwrot świadczenia nienależnego, która wynika z doręczenia przedsiębiorcy odpisu pozwu zawierającego żądanie ustalenia nieważności umowy oraz żądanie zwrotu świadczenia nienależnego wynikającego z nieważności umowy, tj. czy obowiązek informacyjny sądu względem konsumenta opóźnia nastąpienie wymagalności roszczeń konsumenta w rozumieniu art. 455 k.c., zaś brak realizacji takiego obowiązku powoduje, że przedsiębiorca nie popada w opóźnienie ze spełnieniem świadczenia ze skutkami wynikającymi z art. 481 § 1 i 2 k.c.? 2) Czy konsument może skutecznie złożyć wobec przedsiębiorcy oświadczenie o braku zgody na związanie postanowieniami niedozwolonymi przez swojego pełnomocnika procesowego (art. 91 k.p.c.), który na mocy pełnomocnictwa został również umocowany do dokonywania w imieniu konsumenta czynności materialnoprawnych (art. 95 § 1 k.c.)? 3) Czy umowa kredytu bankowego (art. 69 ust. 1 pr.bank.) ma charakter umowy wzajemnej w rozumieniu art. 487 § 2 k.c., a w związku z tym, czy w przypadku uznania umowy kredytu za nieważną, możliwe jest skuteczne 3 skorzystanie przez stronę umowy z prawa zatrzymania na podstawie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.? 4) Czy w wypadku uznania, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, możliwe jest zastosowanie przepisów o prawie zatrzymania (art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.) do umów o niewzajemnym charakterze w drodze analogii? Natomiast pozwany Bank w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego zaskarżając ten wyrok w części, tj. co do pkt I.1, I.2, I.4, II i III, wnosząc o uchylenie wyroku w zaskarżonej części, jak również o uchylenie w części, tj. w zakresie pkt 1 wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie, i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa także w zaskarżonej części, ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części, jak również uchylenie w części, tj. co do pkt 1 wyroku Sądu Okręgowego, i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, względnie o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj. art. 4 ust. 2, art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L nr 95 z 21 kwietnia 1993 r., dalej: „dyrektywa 93/13”), art. 65, 354, 358 § 2, art. 3851 § 1 i 2, art. 3852 k.c., art. 69 ust. 3 pr.bank oraz art. 189 k.p.c. Ponadto skarżący powołał się na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne: 1) Czy w wypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o kredyt indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych nieokreślających głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne, prawidłowym jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro klauzule ryzyka walutowego, określające – zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej – główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych) warunków umownych? 4 2) Czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie art. 69 ust. 3 pr.bank., wziąwszy pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo-odsetkowej albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta krajowa? 3) Czy w wypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie się, jako do podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych wyrażonych w walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej strony stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów nieindeksowanych, wyrażonych w walucie polskiej? W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanego, powód wnosił o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, względnie o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. 5 W odpowiedzi na skargę kasacyjną powoda, pozwany wnosił o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, względnie o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na potrzebie wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w danej sprawie, jest przedmiotem rozbieżnej wykładni w orzecznictwie i na czym rozbieżność ta polega, co wymaga przytoczenia orzeczeń sądów wydanych w takich samych lub istotnie zbliżonych stanach faktycznych, względnie, jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w danej sprawie, wymaga interpretacji ze strony Sądu Najwyższego, z czego potrzeba ta wynika i z jakich powodów dotychczasowy dorobek doktryny i orzecznictwa jest w tej mierze niewystarczający. Nieodzowne jest ponadto, podobnie jak w wypadku przyczyny kasacyjnej określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., wykazanie związku między oczekiwaną od Sądu Najwyższego wykładnią prawa a wynikiem postępowania kasacyjnego (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r., II CZ 102/02; z 29 lipca 2015 r., I CSK 980/14; z 19 czerwca 2018 r., IV CSK 56/18). Przedstawione przez powoda w pkt 1, 3 i 4 wniosku zagadnienia prawne nie stanowią zagadnień nowych, ponieważ były już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego. Skarżący nie wykazał przy tym, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawiły się w tym zakresie rozbieżności. Przede wszystkim, w zakresie pierwszego zagadnienia prawnego, powód powołuje się na uchwałę Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, która wprost odnosi się do zadanego przez niego pytania. Odmienne stanowiska sądów powszechnych nie stanowią natomiast podstawy uzasadniającej konieczność ponownego odniesienia się przez Sąd Najwyższy do kwestii wymagalności roszczenia konsumenta o zwrot świadczenia nienależnego. Poza tym nie budzi wątpliwości, że skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie 6 w spełnieniu tego świadczenia, co wyklucza dochodzenie odsetek (wyroki Sądu Najwyższego: z 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00; z 6 lutego 2015 r., II CSK 359/14). Wynika to z charakteru zarzutu zatrzymania – jest to zarzut dylatoryjny, którego podniesienie powoduje, że roszczenie nim objęte nie staje się wymagalne. Wymagalność zobowiązania bowiem nie zachodzi, gdy dłużnik dysponuje zarzutem hamującym roszczenie wierzyciela, a takim zarzutem jest niewątpliwie zarzut zatrzymania (tak wyroki Sądu Najwyższego: z 7 stycznia 2005 r., IV CK 204/04; z 31 maja 2022 r., II CSKP 34/22). Skorzystanie przez bank z zarzutu zatrzymania determinuje więc rozstrzygnięcie o odsetkach od świadczenia dochodzonego przez drugą stronę. Natomiast co do charakteru umowy kredytu jako umowy wzajemnej stanowisko Sądu Najwyższego jest jednolite (zob. np. wyrok z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22, a także uchwałę z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, oraz wyroki: z 7 marca 2017 r., II CSK 281/16; z 7 marca 2014 r., IV CSK 440/13). Z kolei co do zagadnienia sformułowanego w pkt 2, to, jak wskazał skarżący, kwestia ta „nie została spostrzeżona przez Sąd Apelacyjny”. Nie jest więc jasne, w jaki sposób rozstrzygnięcie tego zagadnienia przekładałoby się na wynik sprawy, skoro Sąd drugiej instancji kwestii tej w ogóle nie rozważał. Co więcej, w tym zakresie powód również odwołuje się do orzecznictwa Sądu Najwyższego – postanowienia z 27 stycznia 2022 r. I CSK 277/22, w którym wprost zostało wskazane, że oświadczenie konsumenta co do tego, czy i jakie konsekwencje chce wyprowadzić ze stwierdzonej abuzywności klauzul umownych, a w szczególności czy potwierdza związanie nimi jest niewątpliwie oświadczeniem woli, tak ze względu na przyczyny (przesłanki) złożenia, jak i mające z niego wynikać skutki. Sąd Najwyższy uznał, że nie ma przeszkód, żeby takie oświadczenie złożyć przez należycie umocowanego do tego pełnomocnika. Ostatecznie także do innych oświadczeń stosuje się odpowiednio przepisy o oświadczeniach woli (art. 651 k.c.), a oświadczenie, o którym mowa trudno uznać za na tyle osobiste, by wykluczone było jego złożenie przez pełnomocnika. Prezentowane zagadnienie nie jest więc ani nowe, ani wywołujące rozbieżności w orzecznictwie. 7 Odnosząc się do skargi kasacyjnej pozwanego należy stwierdzić, że skarżący nie sporządził w sposób prawidłowy uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania w zakresie potrzeby wykładni wskazanych w skardze przepisów. Pomimo bowiem wskazania szeregu przepisów, które zdaniem skarżącego, wymagają dokonania wykładni, co powinno wiązać się z odrębnym uzasadnieniem dla każdego z nich, skarżący sporządził tylko jedno wspólne uzasadnienie, z którego dodatkowo wynika, że TSUE wypowiedział się już obszernie odnośnie do wykładni tych przepisów. Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest natomiast zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno, przede wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (postanowienie Sądu Najwyższego z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02; z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08). Sformułowane przez pozwanego zagadnienia prawne nie czynią zadość tym wymaganiom. Po pierwsze, wszystkie zagadnienie prawne zostały sformułowane w związku z wykładnią wskazanych w skardze przepisów prawa. Nie jest natomiast możliwe, aby ten sam przepis stanowił podstawę dla przesłanek kasacyjnych z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. oraz art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Skarżący w sposób nieuprawniony połączył obie przesłanki. Jeżeli dane zagadnienie wywołuje wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), to nie jest to zagadnienie nowe (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.). Po drugie, pozwany nie wskazał argumentów prawnych, które prowadziłyby do rozbieżnych ocen w zakresie sformułowanych na tle wskazanych wyżej przepisów zagadnień prawnych. Nie wykazał również, dlaczego dotychczasowy 8 dorobek orzecznictwa Sądu Najwyższego jest niewystarczający do ich rozstrzygnięcia. Po trzecie, wskazane w skardze pozwanego przepisy były – w powołanym w skardze kontekście – w ostatnim czasie przedmiotem wielu wypowiedzi Sądu Najwyższego. Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień, w których możliwość ustalania kursu (a zatem również wysokości świadczeń) zależy od arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest już ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. m.in. następujące wyroki: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18; z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 28 września 2021 r., I CSKP 74/21). Wykładnia art. 3851 § 1 k.c. w kontekście pojęcia „głównych świadczeń stron” w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego też nie budzi wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej wyroku określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22). Na takim stanowisku stoi też TSUE (zob. np. wyroki: z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank Nyrt. i OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44). Co do skutków usunięcia z umowy klauzuli abuzywnej Sąd Najwyższy również wypowiadał się już wielokrotnie. Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. 9 jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in uchwałę Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, a także wyroki Sądu Najwyższego: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17). TSUE wyjaśnił przy tym, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku (wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15, Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María Palacios Martínez przeciwko Cajasur Banco i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (BBVA), pkt 61-62). TSUE wykluczył też, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach (wyrok TSUE z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi Salamance Santosowi i Bankia SA przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i Verónice Yulianie Rodríguez Ramírez, pkt 54). Oznacza to, że nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych. Natomiast wejście w życie ustawy antyspreadowej w żaden sposób nie wpływa na ocenę abuzywności postanowień we wcześniej zawartych umowach kredytu i ich konsekwencji dla bytu tych umów (zob. w szczególności wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18). 10 Również art. 189 k.p.c. był przedmiotem licznych wypowiedzi Sądu Najwyższego (zob. np. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 15 marca 2006 r., III CZP 106/05; uchwałę z 14 marca 2014 r., III CZP 121/13; wyroki: z 18 marca 2011 r., III CSK 127/10; z 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14; z 2 lutego 2017 r., I CSK 137/16). Poza tym możliwość domagania się ustalenia braku związania umową kredytu (nieważności umowy) w sytuacji jednoczesnego dochodzenia roszczeń pieniężnych nie budzi w orzecznictwie Sądu Najwyższego wątpliwości (zob. m.in. wyroki: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22). Według Sądu Najwyższego, nie ma przy tym innych przyczyn uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.). Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 1 k.p.c. odmówił przyjęcia obu skarg kasacyjnych do rozpoznania, zaś w oparciu o art. 100 k.p.c. zniósł wzajemnie między stronami koszty postępowania kasacyjnego.