V CSK 343/10

Sygn. akt V CSK 343/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 maja 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) SSN Marta Romańska w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Barbary W. przeciwko Mieczysławowi P. o ustalenie ewentualnie o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną oraz o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 13 maja 2011 r., skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 23 kwietnia 2010 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Syndyk masy upadłości Barbary W. wniósł o stwierdzenie, że umowa sprzedaży samochodu marki Renault Midlum 180.12/C, nr nadwozia [...], zawarta w dniu 12 kwietnia 2007 r. pomiędzy Barbarą W. a pozwanym Mieczysławem P., jest bezskuteczna wobec powoda, ewentualnie o uznanie tej umowy za bezskuteczną w stosunku do powoda, a także o zasądzenie na swoją rzecz od pozwanego kwoty 98.500 zł z ustawowymi odsetkami do dnia doręczenia pozwu oraz kosztów procesu. Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 grudnia 2009 r. uznał zaskarżoną umowę za bezskuteczną wobec powoda, zasądził na jego rzecz od pozwanego kwotę 83.500 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 10 lutego 2009 r., oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną. W dniu 28 marca 2007 r. Barbara W. prowadząca Zakład Przetwórstwa Mięsnego w P. złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości. Sąd Rejonowy w B. postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2007 r. ustanowił nadzorcę sądowego, a postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2008 r. ogłosił upadłość przedsiębiorcy Barbary W. w celu likwidacji majątku. W dniu 12 kwietnia 2007 r. Barbara W. sprzedała pozwanemu samochód ciężarowy marki Renault Midlum 180.12/C, nr nadwozia [...], za cenę 15.006 zł Na poczet ceny została zaliczona kwota 15.000 zł, którą pozwany wcześniej pożyczył Barbarze W. Wartość rynkowa samochodu w dacie zawarcia umowy wynosiła 98.500 zł. Pozwany w dniu 20 sierpnia 2007 r. sprzedał przedmiotowy samochód Grzegorzowi D. za cenę 69.000 zł, a ten w dniu 2 września 2008 r. – Piotrkowi B. za 70.000 zł. Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Okręgowy uznał umowę sprzedaży samochodu zawartą w dniu 12 kwietnia 2007 r. miedzy Barbarą W. a pozwanym za bezskuteczną w stosunku do powoda na podstawie art. 127 ust. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.: dalej: „u.p.u.n.”). Wskazał przy tym, że cena samochodu ustalona w 3 zaskarżonej umowie była rażąco zaniżona w stosunku do jego rzeczywistej wartości. W konsekwencji, uwzględniając fakt dalszego zbycia pojazdu - na podstawie art. 134 ust. 1 u.p.u.n. - zasądził od pozwanego na rzecz powoda równowartość zbytego pojazdu (98.500 zł), pomniejszoną o kwotę pożyczki udzielonej Barbarze W. (15.000 zł), zaś w pozostałej części powództwo oddalił. Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji pozwanego, wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo o ustalenie, ewentualnie o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, obniżył koszty procesu zasądzone od pozwanego na rzecz powoda za pierwszą instancję do kwoty 7.247 zł, oddalił apelację w pozostałej części i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny, aprobując ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę zaskarżonego wyroku, uznał - odmiennie niż Sąd Okręgowy - że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające zastosowanie art. 127 ust. 1 u.p.u.n. Stwierdził, że skoro umowa sprzedaży samochodu została zawarta po złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości, a nawet po wydaniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości, to jest ona - z mocy art. 77 ust. 1 u.p.u.n. - nieważna, co wyklucza możliwość uwzględnienia powództwa w zakresie żądania ustalenia, ewentualnie uznania czynności prawnej za bezskuteczną. Przyjął, że pozwany w chwili zawarcia umowy wiedział o ogłoszeniu upadłości Barbary W. i ustanowieniu syndyka masy upadłości, zaś w takiej sytuacji powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu uzyskanej korzyści lub jej równowartości. W konsekwencji stanął na stanowisku, że żądanie zapłaty uzasadnia art. 409 zdanie drugie k.c. W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c pozwany zarzucił naruszenie: - art. 382 i art. 391 § 1 w związku z art. 233 § 1 k.p.c., art. 252, art. 244 § 1 k.p.c. w związku z art. 52 u.p.u.n. oraz art. 328 § 2 k.p.c., art. 2 i art. 7 Konstytucji przez dokonanie ustalenia daty ogłoszenia upadłości Barbary W. oraz świadomości tego faktu po stronie pozwanego w sposób dowolny, wbrew treści postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 4 kwietnia 2008 4 r., co doprowadziło do bezzasadnego zastosowania art. 77 ust. 1 u.p.u.n. i art. 409 zdanie drugie k.c., - art. 382 i art. 391 § 1 w związku z art. 233§ 1, art. 245, art. 278 i art. 328 § 2 k.p.c. przez dokonanie niepełnej oceny materiału dowodowego i niepełne jej uzasadnienie pod kątem przesłanek przewidzianych w art. 127 ust. 1 u.p.u.n., nieustosunkowanie się do wyceny samochodu sporządzonej - na zlecenie powoda - przez rzeczoznawcę Jacka P. i nadanie tej wycenie waloru opinii biegłego, - art. 77 ust. 1 u.p.u.n., art. 410 § 1 i 2 w związku z art. 405 i art. 409 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, - art. 406 w związku z art. 410 § 1 i k.c. przez błędną wykładnię, - art. 6 k.c. w związku z art. 134 ust. 1 u.p.u.n. przez wadliwe przyjęcie, że powód wykazał wysokość żądanego świadczenia. Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sadowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że jeżeli sąd drugiej instancji czyni nowe lub odmienne ustalenia opierając się na materiale dowodowym zebranym w pierwszej instancji, to może to uczynić w wyniku odmiennej oceny dowodów. W takiej sytuacji sąd odwoławczy winien w pierwszej kolejności wskazać wadliwości w ocenie dowodów i ustaleniach sądu pierwszej instancji, a następnie przeprowadzić własną, pełną ocenę dowodów zebranych w postępowaniu pierwszoinstancyjnym i na niej oprzeć zmienione (nowe) ustalenia faktyczne (zob. wyrok z dnia 24 września 2010 r., IV CSK 72/10, niepubl.). Powinien przy tym swoje stanowisko uzasadnić w taki sposób, aby możliwa była ocena, czy zmiana ta była usprawiedliwiona, a więc dokonać własnych ustaleń i własnej oceny wszystkich zgromadzonych w sprawie dowodów. W takim przypadku nieuprawnione jest z jednej strony akceptowanie w całości poczynionych w pierwszej instancji ustaleń i jednoczesne ich kwestionowanie w związku z oceną tylko niektórych przeprowadzonych dowodów. Pierwsze z tych uchybień stanowi 5 naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., drugie - uchybienie treści art. 382 k.p.c. (zob. wyrok z dnia 18 czerwca 2010 r., V CSK 422/09, niepubl.). Wskazuje się również, że wydanie przez sąd drugiej instancji orzeczenia merytorycznego, w szczególności orzeczenia reformatoryjnego, z pominięciem części materiału dowodowego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, stanowi naruszenie art. 382 k.p.c. (zob. wyrok z dnia 22 lipca 2010 r., I CSK 511/09 nie publ. i z dnia 7 października 2010 r., IV CSK 149/10 niepubl.). W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że akceptuje ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji i przyjmuje je za własne. Z ustaleń tych wynika jednoznacznie, że Barbara W. złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości w dniu 28 marca 2007 r., zaś samochód sprzedała pozwanemu w dniu 12 kwietnia 2007 r., tj. przed wydaniem przez Sąd Rejonowy w B. postanowienia o ogłoszeniu upadłości (4 kwietnia 2008 r.). Tymczasem Sąd Apelacyjny, aprobując te ustalenia, jednocześnie przyjął, że zbycie pojazdu przez Barbarę W. nastąpiło po ogłoszeniu upadłości, co wyłącza zastosowanie w sprawie art. 127 u.p.u.n., gdyż w takiej sytuacji czynność ta jest nieważna z mocy art. 77 ust. 1 u.p.u.n. W istocie zatem Sąd ten dokonał ustalenia istotnej w sprawie okoliczności faktycznej odmiennego od przyjętego w wyroku Sądu pierwszej instancji. Brak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przesłanek dokonania takiego odmiennego ustalenia usprawiedliwia – ze wskazanych wyżej przyczyn –zarzuty naruszenia art. 382 i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutów obrazy wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego. Uznanie przez Sąd Apelacyjny - w sposób nieuprawniony - że zaskarżona umowa jest nieważna z mocy art. 77 ust. 1 u.p.u.n., nie mogło zatem stanowić podstawy do zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa w zakresie żądań ustalenia, ewentualnie uznania tej czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości, jak również oddalenia apelacji co do rozstrzygnięcia uwzględniającego żądanie zasądzenia równowartości tego, co wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego albo do niego nie weszło. Zastosowanie wymienionego przepisu, a konsekwencji również art. 409 k.c., wchodziłoby w rachubę w przypadku jednoznacznego, prawidłowego ustalenia, że sprzedaż 6 samochodu dokonana została po ogłoszeniu upadłości dłużnika. Gdyby okazało się, że umowa sprzedaży samochodu została dokonana przed tą datą, rozważenia wymaga kwestia dopuszczalności powiązania żądania ustalenia bezskuteczności tej umowy z żądaniem zasądzenia świadczenia pieniężnego wyrównującego uszczerbek w masie upadłości, wynikły z dokonania tej czynności, w płaszczyźnie art. 189 k.p.c., w szczególności przesłanki interesu prawnego w żądaniu takiego ustalenia (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2010 r., IV CSK 424/09, niepubl.). W razie zaś uznania, że kwestionowana umowa nie jest z mocy prawa nieważna (art. 77 ust. 1 u.p.u.n.), ani bezskuteczna (art. 127 ust. 1 u.p.u.n.), zastosowanie znajdzie art. 527 i nast. k.c. w związku z art. 132 u.p.u.n. Zgodnie z art. 127. ust. 1 u.p.u.n., bezskuteczne w stosunku do masy upadłości są czynności prawne dokonane przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, którymi rozporządził on swoim majątkiem, jeżeli dokonane zostały nieodpłatnie albo odpłatnie, ale wartość świadczenia upadłego przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia otrzymanego przez upadłego lub zastrzeżonego dla upadłego lub dla osoby trzeciej. Oczywiste jest jednak, że bezskuteczność czynności odnosi się nie tylko do czynności dokonanych w okresie rocznym przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, ale również do czynności dokonanych między datą złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości a datą upadłości. Zwrócenie uwagi na taki sens unormowania zawartego w przytoczonym przepisie jest istotne dlatego, że w przypadku uznania niedopuszczalności jednoczesnego wytoczenie powództwa o ustalenie, że czynność prawna jest bezskuteczna z mocy samego prawa (art. 127 ust. 1 u.p.u.n.) i o zasądzenie równowartości tego, co wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego albo do niego nie weszło, ocena zasadności tego drugiego roszczenia musi być dokonana z uwzględnieniem przesłanek bezskuteczności ex lege (art. 134 u.p.u.n.). Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.