I CSK 430/08

Sygn. akt I CSK 430/08 POSTANOWIENIE Dnia 5 czerwca 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski w sprawie z wniosku S.K. przy uczestnictwie Miasta Stołecznego Warszawy o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 czerwca 2009 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...], uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Wnioskodawca S.K. w dniu 18 listopada 2005 r. wniósł o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie własności działki o nr ewidencyjnym [...]1, powierzchni 311 m2, położonej w obrębie [...] przy ul. W. w W., dla której Sąd Rejonowy w W. prowadzi księgę wieczystą nr [...]. Wskazał, że działka nr [...]1 jest trwale złączona z działką nr [...]7, do której przysługuje mu prawo własności oraz, że obie działki są ogrodzone i traktowane jako jedna nieruchomość. Postanowieniem z dnia 25 września 2007 r. Sąd Rejonowy w W. oddalił wniosek. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania. W 1935 r. dziadkowie wnioskodawcy nabyli działkę przy ul. W. 3 w W. o pow. 1032,5 m2, składającą się z działek [...]1 i [...]7. Na działce nr [...]7 wznieśli w 1939 r. budynek mieszkalny. W 1945 r. własność całej nieruchomości przeszła na Skarb Państwa na mocy dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy, jednak od roku 1951 zamieszkiwali na niej dziadkowie wnioskodawcy i jego ojciec H.K. Wyprowadzili się z nieruchomości w 1959 r., pozostawiając tam siostrę H.K. W 1962 r. ojciec wnioskodawcy ponownie zamieszkał, wraz z żoną i wnioskodawcą, w części domu położonego na działce nr [...]7. Nieruchomość została podzielona pomiędzy ojca wnioskodawcy oraz jego siostrę. H.K. był użytkownikiem wieczystym działki nr [...]7, zaś przyległą działkę nr [...]1 używał jako ogród mając świadomość, że należy ona do Skarbu Państwa. Małżonkowie H. i B.K. uzyskali przekształcenie użytkowania wieczystego działki nr [...]7 w prawo własności, zaś własność działki nr [...]1 przeszła w dniu 3 lutego 1992 r. ze Skarbu Państwa na Dzielnicę Gminę W. na mocy decyzji Wojewody Mazowieckiego, a z dniem 15 marca 2002 r. działka stała się własnością m. st. Warszawy. W dniu 10 listopada 2000 r. małżonkowie H. i B.K. umową darowizny przekazali własność działki nr [...]7 na rzecz wnioskodawcy i jego żony E.K. Od tego czasu S.K., tak jak jego ojciec, użytkuje całą działkę zabudowaną oraz jako ogród działkę nr [...]1. Ma jednak świadomość, że nie jest ona jego własnością i nie opłaca od niej podatku. Działki nr [...]7 i [...]1 są fizycznie połączone i ogrodzone jednym ogrodzeniem. 3 Sąd Rejonowy stwierdził, że nastąpiło przejście posiadania działki nr [...]1 z H.K. na S.K., a w świetle art. 172 § 2 k.c. zasiedzenie prawa własności wskazanej działki przez wnioskodawcę mogło nastąpić najwcześniej w dniu 1 października 2005 r. Jednak, w ocenie Sądu, posiadanie działki nr [...]1 przez wnioskodawcę i jego ojca nie miało charakteru posiadania samoistnego. Wiedzieli oni bowiem, że nie są jej właścicielami i nie opłacali za nią podatku. Ponadto ojciec wnioskodawcy, chcąc powiększyć swoją działkę o pięć metrów wystąpił o zgodę do władz, co wyłączało w jego posiadaniu element animus rem sibi habendi. Zdaniem Sądu nie przesądzały o samoistności posiadania okoliczności, że działka [...]1 jest funkcjonalnie złączona z działką nr [....]7, że mają one wspólne ogrodzenie, że wnioskodawca kosił trawę na obu działkach oraz sadził na nich rośliny. Wzruszenie domniemania z art. 339 k.c. wynikało z samych wypowiedzi wnioskodawcy i jego ojca. Wskazali oni, że nie podejmowali żadnych decyzji o inwestowaniu w działkę z uwagi na świadomość, iż nie są jej właścicielami. Posiadanie jak właściciel charakteryzuje się, w ocenie Sądu tym, że posiadacz dokonuje czynności właścicielskich na gruncie bez względu na to czy wie o tym, że de iure nie jest jego właścicielem. Tymczasem wnioskodawca i jego ojciec czuli się ograniczeni w swoim posiadaniu, nie chcieli podejmować żadnych inwestycji, a co za tym idzie zachowywali się jak posiadacze zależni działki nr [...]1. Sąd Okręgowy w W., rozpoznając sprawę na skutek apelacji wnioskodawcy, w pełni podzielił i przyjął za własne dokonane przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne oraz ich ocenę prawną i w konsekwencji postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2008 r. oddalił apelację. Od powyższego postanowienia skargę kasacyjną wniósł wnioskodawca, S.K. W skardze, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c., zarzucał naruszenie przepisów prawa materialnego: 1) art. 172 k.c. w związku z art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) poprzez jego bezpodstawne niezastosowanie polegające na oddaleniu wniosku o zasiedzenie w sytuacji, kiedy istniały ku temu podstawy i zostały spełnione przesłanki niezbędne do zasiedzenia; 2) art. 336 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że posiadanie wnioskodawcy i jego poprzednika prawnego nie było posiadaniem 4 samoistnym, lecz posiadaniem zależnym; 3) art. 339 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wzruszenie domniemania samoistności posiadania powoduje niepłacenie podatków oraz świadomość o braku możliwości inwestowania wtedy, kiedy posiadanie wnioskodawcy nie doznało żadnych ograniczeń, przez cały okres władanie było spokojne i nieprzerwane. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucał naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy: 1) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez naruszenie granic swobodnej oceny polegającej na nieuwzględnieniu wniosku dowodowego załączonego do apelacji a dotyczącego powiększenia działki przez ojca wnioskodawcy i przyjęciu, że wystąpienie o powiększenia działki przesądza o posiadaniu zależnym; 2) art. 328 § 2 k.p.c. poprzez pozbawienie mocy dowodowej dowodu załączonego do apelacji dotyczącego uzupełnienia umowy użytkowania wieczystego z 4 czerwca 1975 r., w wyniku którego ojciec wnioskodawcy H.K. powiększył działkę nr [...]7, której wspólnie z żoną był użytkownikiem wieczystym; 3) art. 385 k.p.c. poprzez oddalenie apelacji, pomimo że apelacja była zasadna. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W. wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Nie są zasadne zarzuty podnoszone w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę, że podstawą skargi nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, z uwagi na wyraźny zakaz zawarty w art. 3981 § 3 k.p.c. Zakaz ten naruszają zarzuty obrazy art. 233 § 1 k.p.c., dotyczący oceny dowodów, oraz art. 328 § 2 k.p.c. Przepis ten określa elementy uzasadnienia wyroku i – poprzez odesłanie z art. 391 § 1 k.p.c. – ma również zastosowanie do postępowania drugoinstancyjnego. Skarżący upatruje jednak jego naruszenie w tym, że Sąd Okręgowy pozbawił mocy dowodowej określonego środka dowodowego. Ocena mocy dowodów mieści się w hipotezie art. 233 § 1 k.p.c., a nie art. 328 §2 k.p.c., a jak wskazano wyżej, zarzuty dotyczące oceny dowodów nie mogą stanowić podstawy skargi kasacyjnej. Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 385 k.p.c. Sąd Okręgowy uznał apelację za niezasadną, 5 wobec czego oddalił ją, prawidłowo powołując jako podstawę takiego rozstrzygnięcia art. 385 k.p.c. Naruszyłby ten przepis, gdyby uznał apelację za zasadną, a mimo tego ją oddalił. Natomiast kwestia, czy oddalenie apelacji było merytorycznie zasadne, nie podlega ocenie w ramach kontroli prawidłowości zastosowania art. 385 k.p.c. Nie można natomiast odmówić skarżącemu racji odnośnie do zarzutów podnoszonych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej. Oddalając apelację Sąd Okręgowy podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji, że upłynął okres niezbędny do nabycia własności przez zasiedzenie (art. 172 k.c. w związku z art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321). Uchylając z dniem 1 października 1990 r. przepis art. 177 k.c., ustawodawca unormował, iż jeżeli przed dniem wejścia w życie tej ustawy istniał stan rzeczy, który według przepisów dotychczasowych wyłączał zasiedzenie nieruchomości, a według przepisów obowiązujących po jej wejściu w życie prowadzi do zasiedzenia, zasiedzenie biegnie od dnia wejścia ustawy w życie, z tym że termin ten ulega skróceniu o czas, w którym powyższy stan istniał przed wejściem w życie ustawy, lecz nie więcej niż o połowę. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało wyjaśnione, że skróceniu najwyżej o połowę ulega ustawowy termin zasiedzenia (por. np. uchwałę z dnia 9 września 1995 r., III CZP 104/95, OSNC 1996, nr 1, poz. 2, czy postanowienie z dnia 27 czerwca 2000 r., I CKN 796/00, OSNC 2000, nr 12, poz. 234). W sytuacji zatem, w której przed dniem utraty mocy przez art. 177 k.c. nie nastąpiła jej komunalizacja, albo też nieruchomość nie została zbyta przez Skarb Państwa innej osobie, okres zasiedzenia biegnie od dna 1 października 1990 r. i ulega skróceniu o połowę, to jest o 15 lat. Ta trafna konstatacja Sądu nie oznacza jednak, że ostatecznie rozstrzygnięcie jest prawidłowe. Orzekające w sprawie Sądy uznały bowiem, że posiadanie wnioskodawcy i jego poprzednika prawnego nie było posiadaniem samoistnym dlatego, że mieli oni świadomość, że nie są właścicielami tej części działki i z tej przyczyny w nią nie inwestowali. Takiej wykładni art. 172 k.c. w związku z art. 336 i 339 k.c. nie można podzielić. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że posiadacz nieruchomości może korzystać z zasiedzenia, choćby przez cały czas posiadania był świadomy tego, że wykonywane prawo mu nie przysługuje (por. postanowienie 6 z dnia 28 maja 1997 r., III CKN 79/97, niepubl.). Świadomość bowiem posiadacza, że wykonywane wobec rzeczy prawo nie przysługuje (albo przysługuje) ma znaczenie jedynie dla oceny jego złej lub dobrej wiary i w związku z tym decyduje o tym, jaki okres potrzebny jest do zasiedzenia (gdy chodzi o rzecz ruchomą rozstrzyga także o tym, czy zasiedzenie w ogóle może nastąpić). O tym natomiast, czy posiadanie jest samoistne (bowiem tylko takie może prowadzić do zasiedzenia), rozstrzyga stan woli posiadacza i jej uzewnętrznienie. Posiadacz, który wie, że nie jest właścicielem, ale chce posiadać nieruchomość tak jak właściciel i wolę swoją manifestuje, jest posiadaczem samoistnym. Skarżący i jego poprzednicy prawni od 1935 roku posiadali działkę nr [....]1 razem z działką [....]7 i użytkowali je obie jako całość, ogrodzoną jednym ogrodzeniem. Użytkowana była jako ogród. Fakt zaś, że wnioskodawca nie opłacał za tę część podatków i występował do władz o zgodę na powiększenie działki nie świadczy jeszcze o braku woli posiadania jej dla siebie, zwłaszcza w ówczesnych realiach. Z ustaleń faktycznych nie wynika przy tym, aby poprzednicy prawni wnioskodawcy i on sam płacił czynsz bądź inne opłaty za użytkowanie tej części ogrodzonej działki, albo zwracali się o pozwolenie na jej użytkowanie czy też na podział pomiędzy ojca wnioskodawcy i jego siostrę, co mogłoby świadczyć o woli posiadania jako posiadacz zależny. Podkreślić należy, że cała nieruchomość, w tym przedmiotowa działka, przed dniem 24 listopada 1945 r. była własnością dziadków wnioskodawcy i cały czas pozostawała w posiadaniu rodziny K. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że właściciel nieruchomości, który utracił własność z chwilą wejścia w życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. ST. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 275), pozostaje jej posiadaczem samoistnym w złej wierze (por. postanowienie z dnia 5 grudnia 2007 r., I CSK 300/07, OSNC-ZD 2008, nr 3, poz. 391). W postanowieniu z dnia 28 kwietnia 1999 r., I CKN 430/98 (OSNC 1999, nr 11, poz. 198) Sąd Najwyższy wskazał także, iż nawet w sytuacji, w której samoistny posiadacz w złej wierze zwraca się do właściciela lub innej osoby, którą uważa za właściciela, z ofertą nabycia własności tej rzeczy w drodze umowy, jego posiadanie nie jest pozbawione przymiotu samoistności, chyba ze z innych okoliczności wynika, ze rezygnuje z samodzielnego i niezależnego od woli innej osoby władania rzeczą. 7 W świetle przywołanego orzecznictwa i zawartych w tych orzeczeniach poglądów, które Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela, należało uznać, że zaskarżone postanowienie narusza powołane w skardze kasacyjne art. 172, 336 i 339 k.c. Jeżeli zatem nie zostało wykazane w sprawie, że stan woli skarżącego, gdy chodzi o posiadanie działki nr 94/1 był taki, że można mówić o posiadaniu jedynie zależnym, nie było podstaw do oddalenia wniosku o stwierdzenie nabycia jej własności przez zasiedzenia. Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, na podstawie art. 39815 k.p.c.