IV CSK 330/11

Sygn. akt IV CSK 330/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 marca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak SSN Iwona Koper (sprawozdawca) w sprawie z powództwa S. W. przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie X. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 marca 2012 r., skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 6 kwietnia 2011 r., uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego z dnia 15 października 2010 r. i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie 2 Sąd Okręgowy oddalił powództwo S. W., który domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody odszkodowania w kwocie 78.200 zł. Na kwotę tę składają się kwoty: 50.500 zł tytułem odszkodowania odpowiadającego równowartości 1/10 udziału w nieruchomości i 27.700 zł tytułem odszkodowania za utracone pożytki za okres od 31 lipca 2000 r. do 15 października 2010 r. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym. W 1928 r. J. T., M. M., M. W., K. I. i ojciec powoda W. W. nabyli na współwłasność nieruchomość położoną w B. przy ul. 3-go Maja oznaczoną nr 236 o pow. 2.473 m2. Na nieruchomości tej J. T. prowadził przedsiębiorstwo „Warsztaty Stolarsko – Mechaniczne T. i S-ka”. Zarządzeniem Ministra Przemysłu Drobnego i Handlu z dnia 10 sierpnia 1951 r. przedsiębiorstwo poddane zostało pod przymusowy zarząd na podstawie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. Orzeczeniem z dnia 25 kwietnia 1963 r. Przewodniczący Komitetu Drobnej Wytwórczości stwierdził przejście na własność Państwa przedsiębiorstwa „Warsztaty Stolarsko-Mechaniczne T. i S-ka” wraz z nieruchomością nr 236 jako składnikiem przedsiębiorstwa. Obecnie nieruchomość stanowi część działki oznaczonej nr 23 o pow. 2.886 m2. Decyzją z dnia 31 lipca 2000 r. Wojewoda stwierdził nabycie z mocy prawa przez Powiat B. z dniem 1 stycznia 1999 r. mienia Skarbu Państwa będącego we władaniu Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej, w skład którego wchodzi przedmiotowa działka. Decyzją z dnia 29 stycznia 2007r. Minister Gospodarki stwierdził nieważność zarządzenia z 10 sierpnia 1951 r. oraz orzeczenia 25 kwietnia 1963 r. Orzeczeniem z dnia 16 marca 2009 r Wojewoda stwierdził wydanie z naruszeniem prawa decyzji z 31 lipca 2000 r. w sprawie nabycia własności nieruchomości przez powiat B. W dniu 2 stycznia 1978 r. zmarł W. W., spadek po nim nabyła żona M., która zmarła 9 lutego 1995 r., a spadek po niej nabyli synowie E. W. i S. W. – powód w niniejszej sprawie. Przyczyną oddalenia powództwa było nieudowodnienie przez powoda dochodzonych roszczeń. Sąd Okręgowy wskazał, że powód na skutek decyzji z dnia 31 maja 2000 r. został pozbawiony prawa współwłasności nieruchomości 3 i korzystania z niej, w tym pobierania pożytków. Powód nie udowodnił jednak w jakiej części obecnej działki nr 23 jej właścicielem był W. W., do czego konieczne było przedłożenie mapy nieruchomości nabytej w 1928 r. i obecnie istniejącej działki nr 23 lub złożenie wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety celem ustalenia granic nieruchomości. Nie udowodnił również wysokości pożytków, jakie mógłby uzyskać w okresie objętym pozwem. Apelacja powoda od wyroku Sądu Okręgowego, oparta na zarzutach naruszenia art. 224 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 k.p.c. i art. 210 § 3 k.p.c. została oddalona obecnie zaskarżonym wyrokiem Sądu Apelacyjnego. Sąd ten nie podzielił stanowiska skarżącego, że na skutek przedwczesnego zamknięcia rozprawy w dniu 15 października 2010 r. przez Sąd Okręgowy został on pozbawiony możliwości złożenia wniosków dowodowych. Z protokołu rozprawy wynika bowiem, że pełnomocnik powoda, będący adwokatem, nie zgłosił wniosków dowodowych mimo uprzedzenia stron przez przewodniczącego o zamiarze zamknięcia rozprawy, jak też nie wnosił o zakreślenie terminu do ich zgłoszenia. Dowody te pełnomocnik mógł dołączyć już do pozwu albo pisma procesowego tym bardziej, że między złożeniem pozwu a rozprawą upłynęły trzy miesiące. W takiej sytuacji Sąd Okręgowy nie miał obowiązku przeprowadzania dowodów z urzędu i zastępowania w tym zakresie powoda. W skardze kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego skarżący zarzucił: 1/ w ramach podstawy naruszenia przepisów prawa materialnego: - naruszenie art. 21 pkt 1 i 2 Konstytucji, przez skupienie się przez oba sądy na kwestiach proceduralnych i rozstrzygnięcie sprawy co do meritum pozbawiając powoda praw chronionych Konstytucją, - naruszenie art. 2 Konstytucji przez niewłaściwą i niezgodną z zasadami sprawiedliwości społecznej wykładnię przepisów art. 417 oraz 232 zd. 2 k.p.c., a także – z tego samego względu - pominięcie i wypaczenie istoty postępowania cywilnego; 2/ w ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania: 4 - naruszenie art. 278 § 1 w zw. z art. 232 zd. 2 k.p.c. przez powielenie przez Sąd Apelacyjny popełnionego przez Sąd pierwszej instancji uchybienia przepisom postępowania dowodowego i nie przeprowadzenie z urzędu dowodu z opinii biegłego, niezbędnego do prawidłowej oceny zasadności roszczenia powoda, mimo dostrzeżenia przez oba Sądy potrzeby przeprowadzenia tego dowodu. Wnosił o uchylenie wyroków obu sądów i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepisy Konstytucji mogą stanowić bezpośrednią podstawę orzekania przez sądy wyjątkowo wówczas mianowicie, gdy ustawy zwykłe nie zawierają w ogóle unormowania odnoszącego się do określonego stanu faktycznego. W okolicznościach przedmiotowej sprawy stan faktyczny przytoczony w podstawie dochodzonych od Skarbu Państwa roszczeń odszkodowawczych znalazł unormowanie w Kodeksie cywilnym i na jego gruncie został przez samego skarżącego zakwalifikowany jako odpowiadający art. 417 k.c., którego naruszenie zarzuca on obecnie w skardze kasacyjnej. Istnieje natomiast pośredni skutek przepisów Konstytucji polegający na wykładni obowiązujących przepisów w zgodzie z Konstytucją. Stosując prawo sądy powinny interpretować je zgodnie z podstawowymi wzorcami konstytucyjnymi. Nieuzasadniony jest nawiązujący do tej kwestii zarzut pominięcia przez Sąd Apelacyjny przy wykładni art. 417 k.c., wskazania wynikającego z treści art. 2 Konstytucji, a przez to naruszenie obu tych przepisów w sytuacji, gdy z uwagi na nie wykazanie przez powoda faktów koniecznych do zastosowania art. 417 k.c. zagadnienie jego wykładni, nie było w ogóle przedmiotem rozważań Sądów orzekających. Powód nie podnosił w apelacji zarzutu naruszenia art. 278 § 1 w zw. z art. 232 zd. 2 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie z urzędu przez Sąd Okręgowy dowodu z opinii biegłego, nie wnosił też o jego przeprowadzenie w postępowaniu apelacyjnym. Zdaniem skarżącego Sąd Apelacyjny miał mimo to obowiązek dopuszczenia tego dowodu, bowiem bez tego nie była możliwa ocena zasadności jego roszczeń. 5 Kwestia wykładni art. 232 zd. 2 k.p.c. wiąże się w sposób ścisły z szerszym zagadnieniem ukształtowania zasad procesowych w obecnym modelu postępowania cywilnego. Przed gruntowną reformą prawa postępowania cywilnego (w latach 1996 i 2000) zasada prawdy materialnej, określanej wówczas prawdą obiektywną uważana była za najważniejszą zasadę procesową w katalogu naczelnych zasad postępowania. Obowiązujący wcześniej przepis art. 3 § 2 k.p.c. czynił sąd orzekający odpowiedzialnym za wynik postępowania dowodowego. Zgodnie natomiast z dawnym brzmieniem art. 232 k.p.c. sąd mógł w każdej sprawie nie tylko dopuścić dowody nie wskazane przez strony, ale także dla ustalenia koniecznych dowodów zarządzić odpowiednie dochodzenie. Mógł także zgodnie z d. art. 213 § 1 zarządzić odpowiednie dochodzenie w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron. Z tych i innych unormowań (np. 381 § 1 k.p.c.) wynikało, że jeżeli strony nie dostarczyły sądowi potrzebnych dowodów lub w sposób niejasny sformułowały swoje twierdzenia i mimo wezwania sądu nie uzupełniły tego materiału procesowego sąd, jeśli było to konieczne dla ustalenia okoliczności niezbędnych dla rozstrzygnięcia był zobowiązany do uczynienia tego z własnej inicjatywy. W praktyce ten model postępowania stawał się nierzadko niezamierzonym źródłem lekceważenia obowiązków w zakresie zbierania dowodów przez strony czy pełnomocników i przenoszenia ich na sąd. Osłabiał też znacznie przepisów procesowych o charakterze dyscyplinującym takich jak art. 217 czy 233 § 2 k.p.c. Także w obecnym stanie prawym, sąd nie jest całkowicie zwolniony z powinności czuwania nad przestrzeganiem form postępowania cywilnego, tak by doprowadziły one do prawidłowych ustaleń faktycznych. Przy istotnym wzmocnieniu zasady kontradyktoryjności zachowany został cel postępowania w postaci wydania orzeczenia zgodnego z zastosowaną normą prawną, to jest odpowiadającego rzeczywistym okolicznościom sprawy. Tylko bowiem przy takim założeniu może być zrealizowany postulat sprawiedliwego rozstrzygnięcia. Nie można przy tym nie dostrzegać, że w sporze sądowym o określone prawa stron w grę wchodzi najczęściej ochrona ich prywatnego interesu, a strony mogą tymi prawami swobodnie dysponować podejmując lub nie podejmują ich obrony. 6 Treść przepisów art. 3, 210 § 2, 232 k.p.c., a także art. 6 k.c. nie pozostawia wątpliwości co do tego, że trzon materiału procesowego stanowią twierdzenia faktyczne stron i dowody przez nie wskazane, zaś działanie sądu z urzędu w zakresie powoływania dowodów ma charakter subsydiarny i ograniczony w stosunku do działania stron. Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa przede wszystkim na stronach, zaś udowodnienia faktów mających istotne znacznie spoczywa na tej stronie, która wywodzi z nich skutki prawne. Sąd nie jest pozbawiony inicjatywy dowodowej, która oparta jest obecnie na jego uznaniu, a nie obowiązku ustawnym. Trafnie podkreśla się przy tym w doktrynie, że każdemu uprawnieniu sądu, którego wykorzystanie pozostawione jest uznaniu odpowiada równoległy obowiązek postąpienia w każdym przypadku zgodnie z głównym celem procesu i przyjętymi przez ustawę zasadami postępowania zmierzającymi do tego celu. Dopuszczenie przez sąd dowodu z urzędu nie może być uznane co do zasady za działanie naruszające bezstronność sądu i zasadę równości stron. Nie można też sądowi zarzucać, naruszenia przepisów postępowania jedynie przez dopuszczenie dowodu z urzędu tj. wytykać mu, że skorzystał z przysługującego mu uprawienia. Natomiast ewentualne naruszenie z tego powodu równowagi stron, zasady kontradyktoryjności, czy obowiązku bezstronności podlega na zarzut strony badaniu indywidualnie w okolicznościach każdego przypadku. W utrwalonym orzecznictwie i piśmiennictwie przyjmuje się, że sąd zobowiązany jest podjąć inicjatywę procesową w następujących szczególnych sytuacjach: gdy strony zmierzają do obejścia prawa, w wypadku procesów fikcyjnych, oraz w razie nieporadności strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika, która nie jest w stanie przedstawić środków dowodowych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK 24/03, OSNC 2005/3/45 oraz dalsze orzeczenia powołane w jego uzasadnieniu). W tym ostatnim przypadku można rozważać dopuszczenie dowodu z urzędu w kategoriach zapobieżenia uchybieniu zasadzie równości stron. Jak wskazał jednak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 lutego 2006 r., III CK 341/05, (OSNC 2006, nr 10, poz. 174), nie ma podstaw prawnych, by to uprawnienie sądu ograniczać tylko do określonych wcześniej sytuacji wyjątkowych. Ocena wyjątkowości sytuacji pod tym kątem 7 zawsze musi odbywać się na bazie konkretnych okoliczności danej sprawy i pozostawać w związku z celem i zasadami procesu. Pogląd ten Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela. W tym zakresie przytoczyć można opisujące takie sytuacje następujące orzeczenia Sądu Najwyższego: - wyroki z dnia 24 listopada 1999 r., I CKN 223/98 (nie publ.), z dnia 20 marca 2009 r., II CSK 602/08, (Lex nr 677751), z dnia 15 stycznia 2010 r., I CSK 199/09, (Lex nr 570114) wskazujące, że jeżeli uzyskanie wiadomości specjalnych zapewnia wyłącznie opinia biegłego, a dowód ten jest niezbędny dla miarodajnej oceny zasadności wytoczonego powództwa, to przy braku odpowiedniej inicjatywy dowodowej samej strony, niedopuszczenie dowodu z takiej opinii stanowi naruszenie art. 232 zd. 2 k.p.c.; - wyrok z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK 377/06, (Lex nr 277303) upatrujący naruszenia art. 232 zd. 2 k.p.c. w sytuacji procesowej, w której nieprzeprowadzenie przez sąd z urzędu dowodu stanowiłoby pogwałcenie elementarnych zasad, jakimi kieruje się sąd przy wymierzaniu sprawiedliwości; wówczas dyskrecjonalne uprawienie sadu przekształca się obowiązek z uwagi na interes publiczny; - wyrok z 23 października 2007 r., III CSK 108/07, (Lex nr 358857), zgodnie z którym, dochodzenie prawdy nie zostaje pozostawione tylko stronom w sprawach, w których dominuje pierwiastek publicznoprawny; - wyrok z 5 września 2008 r., I CSK 117/08 (nie publ.) wskazujący, że dopuszczenie przez sąd dowodu z urzędu może być uzasadnione w sytuacji wysokiego uprawdopodobnienia zasadności dochodzonego powództwa, gdy w ocenie sądu stanowcze ustalenie spornego faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga przeprowadzenia dodatkowego dowodu z opinii biegłego, niewskazanego przez strony. W sytuacjach kwalifikowanych na użytek wykładni art. 232 zd. drugie k.p.c. jako wyjątkowe mieści się sytuacja, jaka wystąpiła w niniejszej sprawie, w której jedynie przeprowadzenie przez sąd z urzędu dowodu z opinii biegłego geodety może zapobiec pozbawieniu powoda ochrony prawnej w zakresie słusznego co do zasady - w ocenie Sądów orzekających - roszczenia odszkodowawczego. 8 W takim stanie rzeczy, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 stycznia 2010 r., I CSK 199/09, (Lex nr 570114) sąd nie jest zwolniony od badania, czy nie zachodzą wyjątkowe okoliczności uzasadniające odstąpienie od ścisłego respektowania zasady kontradyktoryjności, także w razie korzystania przez stronę z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, który takiego wniosku dowodowego nie zgłasza. Powyższe względy uzasadniały uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zgodnie z wnioskiem skarżącego także poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.). jw