III UZP 3/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Szymańska.Sędziowie SN: J. Bała, B. Błachowska (spr.).Protokolant: E. Jagiełło.Prokurator Prokuratury Generalnej PRL: B. Skirzyński.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie z wniosku Bogusławy H. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o wypłatę wstrzymanej renty rodzinnej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 9 lutego 1989 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie postanowieniem z dnia 22 grudnia 1988 r., sygn. akt IV WU 1193/88, do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy przez pojęcie "ostatniego roku studiów" w rozumieniu art. 39 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin z 14 grudnia 1982 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 267) należy rozumieć rok akademicki rozpoczynający się 1 października, czy też okres po zdaniu egzaminów na przedostatnim roku studiów i otrzymaniu wpisu na ostatni rok studiów?podjął następującą uchwałę:Studentka, która na przedostatnim roku studiów zdała wszystkie wymagane egzaminy w czerwcu i która ukończyła 25 lat życia przed rozpoczęciem zajęć w nowym roku akademickim, zachowuje prawo do renty rodzinnej do zakończenia ostatniego roku studiów (art. 39 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.)).Uzasadnienie faktyczneBogusława H., ur. 19 sierpnia 1963 r., pobierała rentę rodzinną po ojcu zmarłym 4 grudnia 1986 r., przyznaną decyzją z dnia 14 stycznia 1987 r. przez ZUS Oddział w O.Decyzją z dnia 4 listopada 1988 r. Oddział ZUS wstrzymał wypłatę renty od listopada 1988 r., ponieważ Bogusława H. ukończyła 25 lat życia. Organ rentowy dysponował zaświadczeniem z dnia 7 października 1988 r. wydanym przez Akademię Medyczną w B., z którego wynika, że Bogusława H. - studentka V roku jest studentem w roku szkolnym 1988/1989 trwającym od 1 października 1988 r. do dnia 30 września 1989 r. i że planowany termin ukończenia studiów to 30 czerwca 1989 r.Bogusława H. odwołała się od tej decyzji do Sądu, podnosząc, że w chwili ukończenia 25 lat życia była studentką V roku (ostatniego) stomatologii Akademii Medycznej w B. Ostatni egzamin z roku IV zdała 7 czerwca 1988 r., nie powtarzała żadnego roku i wszystkie egzaminy zaliczała w określonych terminach. W jej przekonaniu, z dniem zdania egzaminów na IV roku stała się studentką następnego roku, czyli V.Przy rozpoznawaniu odwołania nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie wątpliwości prawne ujęte w pytaniu przetoczonym na wstępie.Z uzasadnienia pytania wynika, że Sąd uważa, iż odpowiedzi należy poszukiwać w celu unormowania zawartego w art. 39 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Sąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały, miał na uwadze, co następuje:Ma rację Sąd Wojewódzki, że przy wykładni przepisu należy kierować się m.in. jego funkcją (celem), jaką ma spełniać, tym bardziej w sytuacji, gdy metoda wykładni gramatycznej jest niewystarczająca.Artykuł 39 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267) przewiduje, że dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej:1)do ukończenia 16 lat życia;2)do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo3)bez wzglądu na wiek, jeżeli stały się inwalidami I lub II grupy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2.W ust. 2 przepisu rozszerzona została w sposób pośredni granica wieku dzieci przewidziana w art. 39 ust. 1 pkt 2, gdyż przepis stwierdza, że jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat życia będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty rodzinnej przedłuża się do zakończenia tego roku studiów. Treść przepisu oznacza, że mimo ukończenia 25 lat życia dziecko zachowuje prawo do renty rodzinnej, ale tylko do zakończenia tego, ostatniego roku studiów. Warunkiem jednak jest, by dziecko studiujące w szkole wyższej ukończyło 25 lat życia, będąc na ostatnim roku studiów.Zarówno art. 39, jak i inne przepisy u.z.e.p. nie zawierają wykładni pojęcia "ostatni rok studiów". Nie wyjaśniają tego pojęcia również przepisy ustawy z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym (tekst jedn.: Dz. U. z 1985 r. Nr 45, poz. 201).Tym niemniej, sformułowanie art. 39 ust. 2 pozwala na wyprowadzenie pewnych wniosków. Przepis bowiem mówi o dziecku będącym na ostatnim roku studiów.Powstaje pytanie, od kiedy student jest na ostatnim roku studiów. Na pytanie to należy odpowiedzieć uwzględniając sytuację studenta, "będącego na ostatnim roku studiów", a nie z punktu widzenia potrzeb organizacyjnych szkoły wyższej. Data rozpoczęcia zajęć w nowym roku akademickimi nie przez wszystkie szkoły wyższe jest ustalona na dzień 1 października, a ponadto jest ona ustalona dla celów organizacyjnych szkoły. Natomiast w sytuacji studenta, będącego na przedostatnim roku studiów, nowy rok akademicki, a ściśle - możliwość uznania się za studenta ostatniego roku studiów, rozpoczyna się z datą, w której zdał wszystkie wymagane na przedostatnim roku studiów egzaminy i zaliczył inne wymagane zajęcia, co dało podstawę do wpisania go przez władze uczelni na ostatni rok studiów. Studenci zdyscyplinowani mają prawo uważać się za "będących na ostatnim roku studiów" z reguły przed datą rozpoczęcia zajęć w szkole wyższej w nowym roku akademickim, albowiem zdają oni wymagane egzaminy i zaliczają inne obowiązujące ich zajęcia na przedostatnim roku studiów do końca czerwca roku akademickiego, w którym byli na przedostatnim roku studiów, a najpóźniej do rozpoczęcia zajęć w nowym roku akademickim.Studenci przedostatniego roku studiów, którzy "przełożyli sobie" egzaminy na terminy po rozpoczęciu nowego roku akademickiego, nie mogą być uznani za "będących na ostatnim roku studiów", chociażby nawet uczęszczali na zajęcia przewidziane programem ostatniego roku studiów. Nie mają oni bowiem zakończonego przedostatniego roku studiów.Jak wynika z dotychczasowych rozważań, Sąd Najwyższy przy wykładni zwrotu użytego w art. 39 ust. 2 u.z.e.p. "Jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat życia będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej" uwzględnia faktyczne i formalne zakończenie przez studenta przedostatniego roku studiów przed datą rozpoczęcia nowego roku akademickiego, niezależnie od tego, kiedy faktycznie rozpoczęły się zajęcia w nowym roku akademickim. Jeżeli więc student uprawniony do renty rodzinnej ukończy 25 lat życia po zdaniu wszystkich egzaminów i zaliczeniu innych obowiązkowych zajęć na przedostatnim roku studiów (ukończenie faktycznie przedostatniego roku studiów), co stanowi podstawę do wpisu na ostatni rok studiów (ukończenie formalne przedostatniego roku studiów), zachowuje on prawo do renty rodzinnej do czasu zakończenia w planowanym przez uczelnię terminie ostatniego roku studiów. Osiągnął bowiem 25 lat życia, będąc już na ostatnim roku studiów, chociaż zajęcia w nowym roku akademickim, w którym będzie kontynuował studia "na ostatnim roku", rozpoczynają się pierwszego czy innego dnia października, w zależności od potrzeb organizacyjnych szkoły.Za powyższym poglądem przemawia również wykładnia funkcjonalna.Jest niewątpliwe, że celem przepisu art. 39 ust. 2 u.z.e.p. jest umożliwienie dobrym studentom uprawnionym do renty rodzinnej dokończenia nauki w szkole wyższej, bez troski o zdobycie środków niezbędnych do zaspokojenia minimalnych potrzeb materialnych. Ustawodawca uwzględnił, że z uwagi na stosunkowo długi obowiązujący w Polsce cykl nauczania w szkole podstawowej, średniej i wyższej, student do 25 lat życia może nie ukończyć studiów w szkole wyższej, mimo że będzie w pełni wykorzystywał możliwości kształcenia się, jakie stwarza mu szkoła (art. 102 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym), i w obowiązujących terminach zdawał egzaminy. Jak wiadomo, ostatni rok studiów z reguły maksymalnie absorbuje czas studenta, toteż nie powinien on utracić prawa do pobieranej renty rodzinnej, dającej mu możliwość utrzymania się w tym trudnym okresie ostatniego roku studiów.Z tych względów, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, dostosowując odpowiedź do stanu faktycznego występującego w sprawie oraz do treści art. 39 u.z.e.p. Uchwała zbieżna jest z poglądem Prokuratora Generalnego PRL.