III UZP 38/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Rafacz-Krzyżanowska. Sędziowie SN: K. Michaluk, J. Myślicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, M. Bojarskiej, w sprawie z wniosku Wilhelminy F. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w S. o obciążenie odpowiedzialnością za dług z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 12 października 1987 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni postanowieniem z dnia 3 marca 1987 r. o rozstrzygnięcie w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy sprawy z zakresu ściągalności składek na ubezpieczenie społeczne należą do właściwości sądów ubezpieczeń społecznych w rozumieniu art. 476 § 2 k.p.c., czy też podlegają zaskarżeniu w trybie postępowania administracyjnego?"podjął następującą uchwałę:Sprawy z zakresu ustalania obowiązku ubezpieczenia społecznego, wymierzania i pobierania składek na ubezpieczenie społeczne (art. 11 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych - Dz. U. Nr 42, poz. 202), należą do właściwości sądów ubezpieczeń społecznych w rozumieniu art. 476 § 2 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 23 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy. Uzasadnienie faktyczneZakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. decyzją z dnia 6 września 1986 r. zobowiązał Wilhelminę F. do zapłacenia w terminie do dnia 10 października 1986 r. nie uregulowanych przez jej zmarłego w dniu 21 grudnia 1985 r. męża Józefa F. składek na ubezpieczenie społeczne w kwocie 12.984 zł, za okres od stycznia do grudnia 1979 r. Józef F. prowadząc działalność hodowlaną uchylał się od obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za zatrudnionych pracowników, czym dopuścił do zadłużenia wobec Skarbu Państwa.Decyzja zawiera pouczenie o możliwości odwołania się przez zainteresowaną do Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z siedzibą w Gdyni.W odwołaniu do sądu zainteresowana wskazała na fakt odrzucenia przez nią spadku po zmarłym mężu oraz przekazanie gospodarstwa rolnego synowi Ireneuszowi.Sąd Wojewódzki w Gdańsku - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z siedzibą w Gdyni na tle powyższego stanu faktycznego wystąpił do Sądu Najwyższego w trybie art. 391 § 1 k.p.c. o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przedstawionego w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uzasadniając przedstawienie pytania prawnego Sąd m.in. podniósł, że pojęcie "innych świadczeń w sprawach należących do właściwości ZUS" przewidziane w art. 476 § 2 pkt 3 k.p.c. odnosi się do świadczeń z ubezpieczenia społecznego należnych ubezpieczonym, a nie dochodzonych przez ZUS. Z zestawienia z innymi sprawami z zakresu ubezpieczeń społecznych wymienionymi w art. 476 § 2 k.p.c. należy wnosić, że nie obejmują one spraw dotyczących "poboru" składek na ubezpieczenie społeczne.Wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o utworzeniu Komitetu Pracy i Płac oraz o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych ... (Dz. U. Nr 20, poz. 119 ze zm.) rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 1960 r. o zakresie i trybie działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 23, poz. 134) przewidywało w § 1 pkt 5, że ZUS obejmuje swym zakresem działania także sprawy związane z "wymiarem" i "poborem" składek na ubezpieczenie społeczne. W ramach zaś obowiązujących przepisów Oddziały ZUS ustalają "obowiązek" ubezpieczenia (§ 2 pkt 1).Powzięta również na podstawie upoważnienia zawartego w art. 10 ust. 5 ustawy uchwała Rady Ministrów i CRZZ z dnia 27 kwietnia 1960 r. w sprawie organizacji, zasad i trybu działania rad nadzorczych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i jego oddziałów (M.P. Nr 58, poz. 272) przewidywała, że rady nadzorcze rozstrzygają odwołania od decyzji Zakładu w sprawach dotyczących "obowiązku ubezpieczenia" i "wymiaru" składek (§ 1 ust. 3 pkt 3). Analogiczne uregulowanie zawarte było w § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie organizacji i zakresu działania rad nadzorczych ... (Dz. U. Nr 49, poz. 302). To ostatnie rozporządzenie utraciło moc z dniem 16 września 1985 r. (§ 17 ust. 1 i § 18 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 sierpnia 1985 r. w sprawie organizacji, zasad i trybu działania rad nadzorczych - Dz. U. Nr 43, poz. 203). Od tej daty rady nadzorcze ZUS przestały być organami odwoławczymi od decyzji zakładu m.in. w sprawach związanych z ustalaniem obowiązku ubezpieczenia społecznego, wymiaru i poboru składek. Zachowały charakter organu opiniodawczego.Z dniem 1 lipca 1985 r. natomiast weszła w życie ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 20, poz. 85), która w art. 6, nadając inne brzmienie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych..., postanowiła, że od decyzji oddziału Zakładu: 1) w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia rodzinnego, 2) w sprawach świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz 3) w sprawach innych świadczeń należących do właściwości Zakładu - przysługuje odwołanie do właściwego sądu według zasad określonych w przepisach k.p.c.Ustawą z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 20, poz. 86) wprowadzony został do k.p.c. art. 476 § 2 pkt 1-4, który przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozumie sprawy, w których wniesiono odwołanie od decyzji organów rentowych dotyczących: ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia rodzinnego, emerytur i rent, świadczeń z funduszu alimentacyjnego, innych świadczeń w sprawach należących do właściwości ZUS. Natomiast przez ubezpieczonego rozumie osobę ubiegającą się o: a) świadczenie z ubezpieczeń społecznych lub z ubezpieczenia rodzinnego albo o emeryturę lub rentę, b) ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru składek, z tego tytułu (art. 476 § 5 pkt 2 lit. a i b).Z dniem 1 stycznia 1987 r. utraciła moc ustawa z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzeń i opieki społecznej. Weszła zaś w życie ustawa z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 42, poz. 202), która w art. 11 ust. 1 pkt 1 i 3 przyjęła, że do zakresu działania Zakładu należy: stwierdzenie i ustalanie obowiązku ubezpieczenia społecznego oraz - wymierzanie i pobieranie składek na ubezpieczenie społeczne.W zakresie określonym w art. 14-17, 20, 21, 23-29, 30 ust. 4 oraz w art. 40-49 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (Dz. U. Nr 27, poz. 111) przepisy te stosuje się też do należności ZUS z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (§ 1 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 sierpnia 1981 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych ... - Dz. U. Nr 23, poz. 119).Powołane przepisy wskazują, że postępowanie w sprawach z zakresu składek na ubezpieczenie społeczne wiąże się z trzema podstawowymi kierunkami organów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych: 1) ustalaniem obowiązku ubezpieczenia społecznego, 2) wymierzaniem składek i 3) pobieraniem składek.Z treści pytania prawnego wynika, że wątpliwości Sądu w przeważającej mierze odnoszą się do ostatniej (pkt 3) kategorii działalności Zakładu, którą - w kontekście rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych - trudno powiązać z unormowaniem wskazującym na właściwość rzeczową sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, a nie sądu administracyjnego."Pobieranie" składek nie jest czynnością identyczną z ich egzekwowaniem, składki bowiem nie opłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r.). "Pobieranie" składek jest czynnością poprzedzającą egzekucję. Polega ono głównie na wskazaniu podmiotu zobowiązaniowego i zakreśleniu mu terminu uregulowania należności. Podmiotem może być małżonek lub inny członek rodziny osoby zobowiązanej, jak też spadkobiercy lub nawet osoby trzecie (art. 40-44 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych).Przez wymienione w art. 476 § 2 pkt 1 k.p.c. odwołania od decyzji organów rentowych w sprawach "ubezpieczeń społecznych" należy rozumieć wśród innych przypadków, z którymi ustawa wiąże taką możliwość, także odwołanie od decyzji dotyczących wymienionych trzech rodzajów działalności organów ZUS w zakresie składek na ubezpieczenie społeczne. Za taką bowiem wykładnią tego przepisu przemawia treść art. 23 ust. 1 w związku z art. 11 ust. 1 pkt. 1 i 3 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r., który odwołania z zakresu ubezpieczeń społecznych, a zatem również ustalenie obowiązku ubezpieczenia społecznego, wymiaru i pobierania składek, odsyła do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach k.p.c., z uwzględnieniem przepisów tejże ustawy z dnia 25 listopada 1986 r.Artykuł 23 ust. 1 tej ostatniej ustawy jako przepis szczególny w zakresie ubezpieczeń społecznych w rozumieniu art. 180 k.p.a. wyłącza również możliwość stosowania art. 196 § 2 pkt 11 k.p.a. w sprawach z ubezpieczenia społecznego, w których posiłkowo, w zakresie określonym rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 27 sierpnia 1981 r., zastosowano przepisy ustawy o zobowiązaniach podatkowych. Rozciągnięcie bowiem niektórych przepisów tej ustawy na składki z tytułu ubezpieczenia społecznego nie wpływa na zmianę charakteru systemu odwoławczego w stosunku do żadnej z trzech omówionych kategorii działalności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w ogólności będących elementem prawa o ubezpieczeniu społecznym.Ustawa z dnia 25 listopada 1986 r. weszła w życie (poza art. 36) z dniem 1 stycznia 1987 r., jednakże istniejący sprzed tej daty zakres kompetencji organów ZUS, wynikający z przepisów szczególnych, dotyczących składek na ubezpieczenie społeczne - nie uległ zmianie po tej dacie.Wypada zauważyć, że decyzja Oddziału ZUS w S. wymierzająca składki na ubezpieczenie społeczne z dnia 21 sierpnia 1980 r., adresowana do męża wnioskodawczyni Józefa F., jako zobowiązanego, została zatwierdzona prawomocnym orzeczeniem Rady Nadzorczej tegoż Oddziału ZUS z dnia 9 października 1980 r. Rozpoznaniu zatem przez Sąd podlega decyzja z dnia 6 września 1986 r. zaskarżona przez wnioskodawczynię.W tym stanie rzeczy należało udzielić odpowiedzi, jak w sentencji.