V CSK 198/06

Sygn. akt V CSK 198/06 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 października 2006 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Marek Sychowicz (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) w sprawie z powództwa "A." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko P.D. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 października 2006 r., skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 25 listopada 2005 r., sygn. akt [...], oddala skargę kasacyjną. 2 Uzasadnienie Sąd Okręgowy w K. nakazem zapłaty wydanym w dniu 23 czerwca 2004 r. w postępowaniu nakazowym orzekł, że pozwany P.D. ma zapłacić powódce „A.” Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością kwotę 150.412,34 zł wraz z umownymi odsetkami w wysokości 0,1 % za każdy dzień opóźnienia od dnia 13 sierpnia 2002 r. oraz koszty postępowania w wysokości 5.895,20 zł. Po rozpoznaniu zarzutów pozwanego Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 9 marca 2005 r. uchylił nakaz zapłaty w części rozstrzygającej o odsetkach i zasądził od pozwanego na rzecz powódki odsetki ustawowe od kwoty 150.412,34 zł od dnia 13 sierpnia 2002 r., oddalił dalej idące w tym zakresie żądanie, a w pozostałej części nakaz zapłaty utrzymał w mocy. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego od powyższego orzeczenia wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną, przyjmując za podstawę tego rozstrzygnięcia następujące ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną. W dniu 27 września 2001 r. strony zawarły umowę o dzieło, na podstawie której powódka zobowiązała się wykonać na rzecz pozwanego, za wynagrodzeniem, kompleksowy wystrój stacji paliw według wytycznych „O.” SA. W załączniku do tej umowy ustalono zakres prac, termin uiszczenia zaliczki w wysokości 225.618,50 zł oraz, że zapłata pozostałej części wynagrodzenia w kwocie 150.412,34 zł nastąpi w ciągu 21 dni od daty odbioru wykonanych prac przez przedstawiciela „O.” SA. Przedmiot umowy miał być wykonany w terminie 45 dni od daty otrzymania zaliczki i objęty siedmioletnią gwarancją (na części - dziesięcioletnią). Pozwany wypłacił powódce zaliczkę. W dniu 4 lipca 2002 r. sporządzony został protokół odbioru wystroju stacji przez przedstawicieli „O.” SA i pozwanego. Prace odebrane zostały bez zastrzeżeń i od tej pory pozwany prowadzi działalność pod patronatem wymienionego Koncernu. Za dostosowanie wystroju stacji pozwany otrzymał od „O.” SA wynagrodzenie. Nie uregulował jednak dochodzonej przez powódkę pozostałej części umówionego wynagrodzenia. 3 Odmowa zapłaty tej należności nie znajduje uzasadnienia. Dzieło zostało wykonane i odebrane przez pozwanego. Wady, jakimi było ono dotknięte, zostały usunięte. Bezzasadne są więc zarzuty pozwanego wskazujące na nie wykonanie przez powódkę umowy z uwagi na wadliwe wykonanie dzieła. Jedynie w przypadku, gdy dzieło jest w ogóle nieprzydatne do umówionego użytku, z powodu istotnych wad, możliwe jest uznanie, iż umowa nie została wykonana, a w konsekwencji, że brak jest podstawy do zapłaty przyjmującemu zamówienie wynagrodzenia. W rozpoznawanej sprawie jednak tak nie jest. Pozwany nie wykazał, że wykonany przez powódkę wystrój stacji był niezdatny do zwykłego użytku. Nie zgłosił też żadnego z roszczeń przysługujących zamawiającemu w razie wadliwego wykonania dzieła (art. 637 k.c.). W tej sytuacji bezprzedmiotowe było przeprowadzanie dowodu ze zgłoszonego przez pozwanego dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu robót ogólnobudowlanych w celu stwierdzenia, że przedmiot umowy nie został wykonany w całości oraz rodzaju wad, jakimi był on dotknięty. Pozwany dopiero w piśmie procesowym z dnia 3 listopada 2005 r. wskazał, że zawnioskowany przez niego dowód z opinii biegłego zmierzał do wykazania wad czyniących dzieło niezdatnym do prawidłowego użytku. Tak sformułowany wniosek dowodowy, jako niedostatecznie sprecyzowany (w sposób pomijający znaczenie istotności wskazywanych wad dzieła) i spóźniony, nie mógł być uwzględniony. Zamierzonego skutku nie mógł też odnieść, podniesiony przez pozwanego w zarzutach od nakazu zapłaty, zarzut potrącenia. Zarzut ten nie precyzował wysokości wierzytelności przedstawionej do potrącenia, a nawet przesłanek do jej określenia (skarżący nie wskazał, za jaki okres ma być naliczona kara umowna). Nie został też on - jak wymaga tego przepis art. 493 § 2 k.p.c. - udowodniony dokumentami wymienionymi w art. 485 k.p.c. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że skoro powódka wykonała zamówione dzieło, oddała je pozwanemu i usunęła ujawnione wady, to zgłoszone przez nią roszczenie o zapłatę nie uiszczonej części wynagrodzenia jest usprawiedliwione. 4 Wyrok powyższy zaskarżył skargą kasacyjną pozwany. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej podniósł zarzuty naruszenia art. 498 i art. 499 k.c. przez ich nie zastosowanie i nie uwzględnienie skutecznie zgłoszonego zarzutu potrącenia. Drugą podstawę kasacyjną skarżący wypełnił zarzutami naruszenia: - art. 493 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez uznanie, że pozwany nie zgłosił zarzutu potrącenia w zarzutach od nakazu zapłaty, gdyż nie określił kwotowo wysokości swojej wierzytelności z tytułu kar umownych podczas, gdy przesłanki pozwalające określić wysokości tej wierzytelności zostały dostatecznie wskazane, a zarzut potrącenia podniesiony został jako ewentualny; - art. 485 w zw. z art. 493 § 3 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez uznanie, że zarzut potracenia nie został należycie udokumentowany, mimo że znajduje on oparcie w § 9 umowy zawartej przez strony w dniu 27 września 2001 r. umowy, która legła u podstaw zaskarżonego wyroku; - art. 227 i art. 217 w zw. z art. 391 k.p.c. przez wadliwe przyjęcie, że wniosek pozwanego o dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu budownictwa był spóźniony i nie zmierzał do wykazania, że wady dzieła były istotne. Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu za wszystkie instancje. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Podnosząc zarzut naruszenia art. 227 i art. 217 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. skarżący wskazał na wadliwą - jego zdaniem - ocenę Sądu Apelacyjnego odnoszącą się wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu robót ogólnobudowlanych. Według skarżącego wniosek ten został zgłoszony we właściwym czasie, tj. w zarzutach od nakazu zapłaty i zmierzał do wykazania, 5 że wady dzieła czynią je niezdatnym do umówionego użytku, a więc są wadami istotnymi. Niewątpliwie przytoczona argumentacja skarżącego nie jest pozbawiona słuszności. Wnioskując w zarzutach od nakazu zapłaty o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego pozwany wyraźnie wskazał, że wady dzieła dyskwalifikują jego zdatność do prawidłowego użytku (k. 71). Nie można zatem zgodzić się z oceną Sądu Apelacyjnego, że przedmiotowy wniosek dowodowy nie zmierzał do wykazania istotności wad dzieła. Wady istotne to - według utrwalonego stanowiska judykatury i doktryny - wady, które czynią dzieło niezdatnym do zwykłego użytku, albo które sprzeciwiają się wyraźnej umowie. Trafność zapatrywania skarżącego, zbieżnego z powyższym poglądem, nie może jednak przesądzać o skuteczności podniesionego zarzutu. Zauważyć bowiem należy, że Sąd Apelacyjny uznał przeprowadzenie zawnioskowanego dowodu z opinii biegłego za zbędne. U podstaw tej oceny legło zapatrywanie, że w procesie o zapłatę wynagrodzenia za wykonanie dzieła, w sytuacji, kiedy zamawiający - tak, jak w rozpoznawanej sprawie pozwany - nie korzysta z uprawnień przysługujących mu w razie wadliwego wykonania dzieła (art. 637 k.c.), bezprzedmiotowe jest dowodzenie istnienia i charakteru tych wad. Innymi słowy Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku, że przytoczone przez stronę pozwaną okoliczności mające stanowić przedmiot dowodu pozbawione są w sprawie istotnego znaczenia (art. 227 k.p.c.). Wskazał przy tym, że powódka wykonała dzieło i zostało ono odebrane przez pozwanego. Co więcej, w załączniku do umowy z dnia 27 września 2001 r. strony wyraźnie uzgodniły, że dochodzona niniejszym pozwem część wynagrodzenia zostanie uregulowana przez pozwanego w terminie 21 dni od daty odbioru wykonanych prac przez przedstawiciela „O.” SA, a więc niezależnie od tego, czy zostanie sporządzony protokół odbioru tych prac pomiędzy stronami. Roszczenie o zapłatę nie uregulowanej części wynagrodzenia jest więc usprawiedliwione (art. 642 k.c.). Skarżący podjął krytykę stanowiska Sądu Apelacyjnego wyrażonego niejako ubocznie przy ocenie wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. Pominął natomiast wskazaną wyżej zasadniczą przesłankę tej oceny. 6 Uniemożliwia to Sądowi Najwyższemu dokonanie kontroli prawidłowości zapatrywania, które zadecydowało o uznaniu zbędności przeprowadzenia przedmiotowego dowodu (art. 39813 § 1 k.p.c.). Wprawdzie skarżący podniósł też, że dopiero stwierdzenie przez biegłego charakteru wad dzieła umożliwiłoby mu skorzystanie z uprawnień przewidzianych w art. 637 k. c., jednakże pogląd ten nie ma znaczenia dla oceny zasadności roztrząsanego zarzutu. Celem dowodu z opinii biegłego nie jest poszukiwanie faktów mogących stanowić podstawę ewentualnych roszczeń, lecz naświetlenie i wyjaśnienie - z punktu widzenia posiadanych przez biegłego wiadomości specjalnych - okoliczności sprawy, niezbędne do właściwej oceny faktów i rozstrzygnięcia sporu. Za chybione uznać również należy podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia przepisów art. 493 § 1 w zw. z art. 391 § 1, art. 485 w zw. z art. 493 § 3 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 498 i art. 499 k.c. Zgodnie z treścią art. 499 i art. 498 § 2 k.p.c. potrącenia dokonuje się przez złożenie oświadczenia drugiej stronie, a obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Do wywołania skutku potrącenia nieodzowne jest skonkretyzowanie wierzytelności potrącającego, a więc m.in. określenie kwoty pieniężnej, w jakiej ta wierzytelność się wyraża (por. wyrok SN z dnia 30 maja 1968 r., II PR 202/68, nie publ.; wyrok SN z dnia 4 lutego 2000 r., II CKN 730/98, nie publ.; wyrok SN z dnia 27 sierpnia 1970 r., II CR 377/70, nie publ.). Pozwany składając oświadczenie o potrąceniu w zarzutach od nakazu zapłaty i zgłaszając w tym zakresie stosowny zarzut procesowy nie skonkretyzował swojej wierzytelności we wskazany wyżej sposób. Powołał się natomiast na dokonanie potrącenia „z tytułu kar umownych w wysokości 0,1 % od wartości niewykonanego świadczenia za każdy dzień zwłoki do dnia wykonania przedmiotu umowy". Słusznie zatem Sąd Apelacyjny uznał, iż świetle tak sformułowanego oświadczenia o potrąceniu połączony z nim zarzut procesowy potrącenia nie może być uznany za podniesiony skutecznie. Kwestionując stanowisko Sądu Apelacyjnego skarżący odwołał się do poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w ostatnim z przywołanych wyżej 7 orzeczeń, wedle którego wymaganie skonkretyzowania wierzytelności przedstawionej do potrącenia może być uznane za spełnione także wtedy, gdy wskazane zostały przynajmniej przesłanki pozwalające ściśle określić wysokość tej wierzytelności. Nie wchodząc w ocenę trafności powyższego zapatrywania stwierdzić należy, że również na jego gruncie nie można uznać zasadności zarzutu skarżącego. Wszakże skarżący nie wskazał wszystkich przesłanek niezbędnych do kwotowego uściślenia wierzytelności objętej zarzutem potrącenie (nie wskazał w jakim zakresie, tj. za jaki okres zamierza dochodzić kar umownych ). Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, nie ma też podstaw do różnicowania przesłanek oceny skuteczności tzw. ewentualnego zarzutu potrącenia, tj. podniesionego na wypadek, gdyby objęta żądaniem pozwu wierzytelność, kwestionowana przez pozwanego, została uznana przez sąd za uzasadnioną. Brak skonkretyzowania wierzytelności przedstawionej do potrącenia stanowi wystarczającą przesłankę dyskwalifikacji podniesionego zarzutu potrącenia bez potrzeby analizowania, czy wierzytelność ta została wykazana w sposób przewidziany w art. 493 § 3 k.p.c. Udowodnienie istnienia wierzytelności bez jej dostatecznego zindywidualizowania w ogóle nie wchodzi w rachubę. Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uznając skargę kasacyjną za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.