III CRN 111/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca).Sędziowie SN: H. Ciepła, A. Gola, J. Niejadlik, W. Patulski, Z. Świeboda, A. Wielgus.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Jana A. z udziałem Alicji A. o stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu zagranicznego na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Najwyższego w Warszawie z dnia 8 grudnia 1987 r. postanowił uchylić zaskarżone postanowienie i oddalić zażalenie uczestniczki postępowania Alicji A. na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 30 września 1987 r. Uzasadnienie faktyczneJan A., będący obywatelem czechosłowackim, we wniosku z dnia 15 września 1987 r. domagał się stwierdzenia wykonalności na obszarze PRL postanowienia Sądu Rejonowego dla Pragi 4, z siedzibą w Pradze 4, z dnia 28 lipca 1987 r. (...) utrzymanego w mocy postanowieniem Sądu Miejskiego w Pradze z dnia 28 sierpnia 1987 r. sygn. akt (...), mocą którego wychowanie małoletniej Patrycji A. ur. dnia 18 lutego 1980 r. ze związku małżeńskiego stron, powierzono ojcu, a matce nakazano wydanie dziecka ojcu w ciągu trzech dni od daty wydania tego postanowienia. Podane we wniosku okoliczności faktyczne, a także okoliczność, że opisane przez wnioskodawcę orzeczenie stało się w dniu 2 września 1987 r. prawomocne i podlega wykonaniu na obszarze Czechosłowacji, zostały potwierdzone załączonymi do wniosku oryginałami i poświadczonymi tłumaczeniami orzeczeń sądów obu instancji, jak też pismem Sądu Rejonowego dla Pragi 4 z dnia 4 września 1987 r. (akta). Uczestniczka postępowania Alicja A. - matka małoletniej Patrycji A. - domagała się oddalenia wniosku, zarzucając, że wymienione orzeczenie ma charakter tymczasowy, wobec czego brak jest podstaw do stwierdzenia jego wykonalności. Postanowieniem z dnia 30 września 1987 r. Sąd Wojewódzki w Poznaniu stwierdził wykonalność na obszarze PRL opisanego postanowienia sądu czechosłowackiego. Sąd Wojewódzki powołał się na to, że wniosek Jana A. ma oparcie w art. 1150 § 1 k.p.c. oraz w postanowieniach zawartych w umowie między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Czechosłowacką Republiką Socjalistyczną z dnia 4 lipca 1961 r. o uregulowaniu obrotu prawnego w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych (Dz. U. z 1962 r. Nr 23, poz. 103 i 104). Zarówno w Czechosłowacji, jak i w Polsce istnieje możliwość wydania w toczących się sprawach zarządzeń i postanowień tymczasowych obowiązujących do czasu prawomocnego zakończenia w nich postępowania. Wspomniana uchwała nie zakazuje wzajemnego wykonywania takich orzeczeń. Orzeczenie sądu czechosłowackiego regulujące na czas trwania sprawy dotyczącej sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej stron nad ich małoletnim dzieckiem zawiera nakaz wydania dziecka przez matkę ojcu, a więc nadaje się do wykonania w drodze egzekucji. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 8 grudnia 1987 r. - na skutek zażalenia uczestniczki postępowania - zmienił zaskarżone orzeczenie Sądu Wojewódzkiego i wniosek Jana A. oddalił. Zdaniem Sądu Najwyższego, w świetle art. 44 wymienionej umowy międzynarodowej w związku z art. 1150 § 1 k.p.c. orzeczenie sądu czechosłowackiego nie może być wykonane w Polsce w drodze egzekucji. Zgodnie z dyspozycją art. 44 wspomnianej umowy wzajemnie wykonywane mają być prawomocne orzeczenia dotyczące roszczeń majątkowych w sprawach z zakresu prawa cywilnego i rodzinnego oraz roszczeń cywilnoprawnych przyznanych w postępowaniu karnym. Orzeczenie to nie dotyczy praw majątkowych, lecz rozstrzyga o prawie niemajątkowym. Orzeczenie to więc, wobec wyraźnego sprecyzowania w art. 44 umowy zakresu orzeczeń podlegających wykonaniu na obszarze umawiających się stron, nie może być wykonalne w Polsce. Jednocześnie Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów zaznaczył, że zbędne staje się rozważenie zarzutu, według którego nie jest dopuszczalne stwierdzenie wykonalności orzeczenia, które nie kończy postępowania w sprawie. Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej od postanowienia Sądu Najwyższego wnosił o jego uchylenie i oddalenie zażalenia uczestniczki postępowania Alicji A. (nazwanego "rewizją") na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 30 września 1987 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzucie rażącego naruszenia art. 387 i 390 § 1 k.p.c. w związku z art. 397 § 2 k.p.c., art. 1150 § 1 k.p.c. oraz art. 44 i 45 umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Czechosłowacką Republiką Socjalistyczną o uregulowaniu obrotu prawnego w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych, podpisanej w Warszawie dnia 4 lipca 1961 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 32, poz. 103 i 104) w związku z art. 1 ust. 1 tej umowy, a także naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Dla uzasadnienia tych zarzutów wywodzi się w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej, że dokonana przez Sąd Najwyższy w zaskarżonym rewizją nadzwyczajną postanowieniu wykładnia art. 44 umowy polsko-czechosłowackiej jest zawężona, pomija inne istotne postanowienia tej umowy, godzi w cel, dla którego głównie została ona zawarta. Zasadniczym celem jej zawarcia było, jak należy wnioskować przede wszystkim z treści art. 1 ust. 1, zapewnienie obywatelom jednej umawiającej się strony na obszarze drugiej umawiającej się strony takiej samej ochrony prawnej w sprawach osobistych i majątkowych, jaka przysługuje jej własnym obywatelom. W sprawach rozpoznawanych przez sądy obu Państw na podstawie przepisów prawa, najogólniej określając, rodzinnego często dochodzi do wydania orzeczeń tymczasowych czy też końcowych rozstrzygających o prawach niemajątkowych, ale podlegających wykonaniu w drodze egzekucji. Są to najczęściej orzeczenia regulujące kwestie z zakresu władzy rodzicielskiej, w których nierzadko sąd musi też rozstrzygać o miejscu zamieszkania małoletnich dzieci, czy to w czasie rozpoznawania sprawy o rozwód, czy też - jak w sprawie niniejszej - już po rozwodzie. O takich kwestiach orzeka Sąd także w sprawach opiekuńczych dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej. Rozstrzygnięcia zapadające w tego rodzaju sprawach, bardzo często rozpoznawanych przez sądy rodzinne, mają istotne znaczenie nie tylko dla stron. Są one bardzo ważne z punktu widzenia społecznego, zwłaszcza orzeczenia nakazujące odebranie dziecka jednemu z rodziców i oddanie drugiemu, nierzadko muszą być, jak wskazuje praktyka, wykonywane z zastosowaniem środków przymusu. Rodzice bowiem przeważnie skłóceni ze sobą nie godzą się na dobrowolne oddanie dziecka i tym samym podporządkowanie się orzeczeniom sądowym. Trudno więc uznać za słuszne i przekonywające stanowisko, że orzeczenia sądu zagranicznego rozstrzygające o istotnych dla rodziny i małoletnich kwestiach, zapadłe w sprawach dotyczących małżeństw obywateli różnych państw, przy istnieniu umowy międzynarodowej, mającej na celu niesienie wzajemnej pomocy przy rozpoznawaniu spraw i przy wykonywaniu wydanych w takich sprawach orzeczeń, nie mogą być w ogóle wykonane. Jak wywodzi dalej skarżący, stanowisko Sądu Najwyższego mogłoby ugruntować pogląd, że orzeczenia sądów obu umawiających się państw regulujące tak przecież ważne dla ich obywateli kwestie w zakresie stosunków między rodzicami i dziećmi, nadające się do wykonania w drodze egzekucji, pozostaną niewykonalne. Taki stan trudno zaakceptować. W sytuacji gdy brak byłoby możliwości wykonania orzeczenia w tego rodzaju sprawach, mogłoby dojść do podjęcia przez zainteresowanych działań pozaprawnych, do zaistnienia których z pewnością żadna z umawiających się stron nie chciałaby dopuścić. Nie można zatem przyjąć, aby prawomocne orzeczenie wydane przez organy jednej umawiającej się strony w sprawach niemajątkowych cywilnych i rodzinnych uznawane w myśl art. 42 umowy nawet bez przeprowadzenia postępowania o uznanie, nie mogły być wykonane na obszarze drugiej umawiającej się strony. Utrzymanie takiej sytuacji prowadziłoby w niniejszej sprawie do skutków niekorzystnych dla samej małoletniej Patrycji A., albowiem faktycznie jej sytuacja prawna pozostawałaby w dalszym ciągu nieuregulowana. Godziłoby to również w powagę wymiaru sprawiedliwości, a także podważałoby autorytet sądów obu państw. Orzeczenie Sądu Wojewódzkiego uwzględniające wniosek Jana A., mimo że motywy tego orzeczenia nie zawierają pełnej argumentacji, realizuje pełną ochronę prawną interesów obywateli obu państw, jaką zakłada art. 1 ust. 1 umowy polsko-czechosłowackiej. Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów podziela przytoczone wywody zawarte w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej. Jednakże niezależnie do tego należy stwierdzić, co następuje. Otóż klasyczną cezurą, gdy chodzi o stosunek do orzeczeń sądów zagranicznych, jest rozgraniczanie spraw, w których wydawane orzeczenia charakteryzują się tylko skutecznością i z tej racji nie nadają się do wykonania w drodze egzekucji, i spraw, w których wydawane orzeczenia nadają się do wykonania w drodze egzekucji. Tego rodzaju podział spraw obejmuje wszystkie możliwe sprawy cywilne i rodzinne. W tym ujęciu wykonaniu podlegają ponad wszelką wątpliwość także orzeczenia nadające się do przymusowego wykonania dotyczące spraw niemajątkowych z zakresu prawa cywilnego i prawa rodzinnego. Do tej kategorii należy zaliczyć również orzeczenia nakazujące wydanie dziecka. Jednakże w niektórych umowach międzynarodowych, które łączą Polskę z innymi państwami, dokonuje się innego rodzaju klasyfikacji spraw i wydawanych w nich orzeczeń. Uznanie orzeczeń zagranicznych odnosi się do spraw niemajątkowych cywilnych i rodzinnych, wykonywanie zaś obejmuje orzeczenia dotyczące roszczeń majątkowych w sprawach z zakresu prawa cywilnego i rodzinnego. Na tym tle nasuwa się kwestia, czy tego rodzaju podział orzeczeń pozostawia poza regulacją niektóre kategorie spraw, czy też mimo wszystko nie jest to podział dychotomiczny, ale obejmujący wszystkie kategorie spraw cywilnych i rodzinnych. Kwestię tę należy rozstrzygnąć w ten sposób, że w przedstawionym ujęciu nie wyłącza się spod stwierdzenia wykonalności orzeczeń dotyczących roszczeń majątkowych w sprawach z zakresu prawa cywilnego i rodzinnego, które to orzeczenia nie mogą być ze swej istoty przedmiotem samego uznania, gdyż kwalifikują się do wykonania w drodze egzekucji. Należy podkreślić, że art. 43 i 44 umowy polsko-czechosłowackiej regulują - jak to wynika z art. 1 umowy normującej przedmiot i zakres ochrony prawnej i dalszych postanowień określających jurysdykcję krajową i prawo mające zastosowanie - w pełnym zakresie całokształt spraw cywilnych i rodzinnych bez żadnych wyłączeń. Należy w szczególności zwrócić uwagę na art. 6 umowy odnoszący się między innymi do spraw dotyczących władzy rodzicielskiej. Gdyby obie umawiające się strony zamierzały wyłączyć w pewnym zakresie wykonalność orzeczeń drugiej umawiającej się strony, to niewątpliwie uczyniłyby to w sposób wyraźny. W ten bowiem tylko sposób można by dać wyraz temu, że w odniesieniu do pewnej kategorii spraw wyłączona jest wykonalność za granicą, mimo że na własnym obszarze byłyby one wykonywalne. Do wykonania orzeczeń sądów zagranicznych, których wykonalność została stwierdzona przez sąd polski, mają zastosowanie przepisy prawa polskiego (art. 48 umowy polsko-czechosłowackiej). W tym też kontekście wymaga podkreślenia, że na przeszkodzie stwierdzeniu wykonalności orzeczenia zagranicznego nakazującego wydanie małoletniego dziecka nie może stać to, że wykonanie takiego orzeczenia następuje nie według ogólnego reżymu egzekucyjnego, ale na podstawie przepisów szczególnych stwarzających specjalne gwarancje (art. 1089-1095 polskiego k.p.c. i odpowiednie przepisy k.p.c. czechosłowackiego). W konsekwencji należy dojść do wniosku, że w świetle art. 44 w związku z art. 1 i 16 umowy między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Czechosłowacką Republiką Socjalistyczną o uregulowaniu obrotu prawnego w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych, podpisanej w Warszawie dnia 4 lipca 1961 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 23, poz. 103 i 104), nie jest wyłączone stwierdzenie wykonalności orzeczenia drugiej umawiającej się strony nakazującego wydanie małoletniego dziecka. Z uwzględnieniem tej wykładni wymaga z kolei rozstrzygnięcia zagadnienie, czy zarządzenie tymczasowe (predběžni opatřeni) sądu zagranicznego należy zakwalifikować także jako orzeczenie, w stosunku do którego może nastąpić stwierdzenie wykonalności przez sąd polski. Otóż nie ma uzasadnienia stanowisko, według którego zarządzenie tymczasowe, wydane w trybie postępowania zabezpieczającego, przed ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy co do istoty, ma tylko charakter procesowy, co wyłącza jego wykonalność. Zarządzenia tymczasowe mogą mieć również treść merytoryczną, mogą wywoływać skutki w sferze materialnoprawnej. Zrównuje je to w pewnym zakresie z orzeczeniem co do istoty sprawy, które będzie wydane później. Oznacza to, że mogą one być przedmiotem wykonania stosownie do swej treści. Ze względu na różny przedmiot zarządzeń tymczasowych i okoliczności, w jakich są wydawane, nie można tezy o dopuszczalności stwierdzenia ich wykonalności generalizować. Dlatego też w każdym poszczególnym wypadku, każda sprawa wymaga indywidualnego z reguły potraktowania. W niektórych wypadkach zarządzenia tymczasowe wywierają skutki przez dłuższy okres, niekiedy przywracają one stan poprzedni itd. W konsekwencji należy stwierdzić, że zarządzenie tymczasowe wydane przez sąd czechosłowacki, nakazujące w toku procesu rozwodowego lub po zakończeniu tego procesu, wydanie dziecka, wykonalne w Czechosłowacji, należy uważać za orzeczenie sądu zagranicznego, w stosunku do którego w razie spełnienia wymaganych przesłanek (art. 45 umowy polsko-czechosłowackiej) sąd polski może wydać postanowienie o stwierdzeniu jego wykonalności na obszarze Polski. W świetle powyższej wykładni należało uchylić zaskarżone postanowienie Sądu Najwyższego i oddalić zażalenie uczestniczki postępowania na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 30 września 1987 r., skoro nastąpiło zarzucenie rażącego naruszenia prawa. Ze względu na to, że zaskarżone postanowienie zostało wydane w dniu 9 grudnia 1987 r., a rewizja nadzwyczajna została wniesiona do Sądu Najwyższego w dniu 25 marca 1988 r., nie zachodzi potrzeba rozważenia, czy stwierdzone rażące naruszenie prawa stanowi jednocześnie naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.